१.१
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ।
व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥
व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥
Summary
AI
The time of the wise is spent in the enjoyment of poetry and science, whereas the time of fools passes in addiction, sleep, or strife.
सारांश
AI
बुद्धिमानों का समय काव्य और शास्त्रों के विनोद में बीतता है, जबकि मूर्खों का समय व्यसनों, निद्रा या कलह में नष्ट होता है।
१.२
असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तः सुहृन्मताः ।
साधयन्त्याशु कार्याणि काककूर्ममृगाखुवत् ॥
साधयन्त्याशु कार्याणि काककूर्ममृगाखुवत् ॥
Summary
AI
Resourceful and wise individuals, though lacking wealth, can quickly accomplish their goals if they are good friends, just like the crow, turtle, deer, and mouse.
सारांश
AI
बुद्धिमान और मित्र भाव रखने वाले लोग साधनहीन और निर्धन होने पर भी कौवे, कछुए, मृग और चूहे की तरह अपने कार्यों को सिद्ध कर लेते हैं।
राजपुत्रा ऊचुः कथम् एतत् सोब्रवीत्स्ति गोदावरीतीरे विशालः शाल्मलीतरुः । तत्र नानादिग्देशाद् आगत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिद् अवसन्नायां रात्रौ अस्ताचलचूडावलम्बिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि । लघुपतननामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तम् इव द्वितीयम् अटन्तं पाशहस्तं व्याघम् अपश्यत् । तम् आलोक्याचिन्तयत्द्य प्रातरेवानिष्टदर्शनं जातम् । न जाने किम् अनभिमतं दर्शयिष्यति । इत्य् उक्त्वा तद् अनुसरणक्रमेण व्याकुलश्चलति । यतः
१.३
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम् ॥
दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम् ॥
Summary
AI
Thousands of occasions for grief and hundreds for fear afflict a fool every day, but they do not affect a *paṇḍita*.
सारांश
AI
हजारों शोक के कारण और सैकड़ों भय के स्थान प्रतिदिन मूर्ख व्यक्ति को प्रभावित करते हैं, विद्वान को नहीं।
१.४
अन्यच्च विषयिणाम् इदम् अवश्यं कर्तव्यम् ।
उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किमद्य सुकृतं कृतम् ।
आयुषः खण्डमादाय रविरस्तं गमिष्यति ॥
उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किमद्य सुकृतं कृतम् ।
आयुषः खण्डमादाय रविरस्तं गमिष्यति ॥
Summary
AI
Those involved in worldly affairs must reflect upon waking: What good have I done today? For the sun sets, taking away a portion of one's life.
सारांश
AI
सांसारिक मनुष्यों को जागने पर यह सोचना चाहिए कि आज क्या पुण्य किया, क्योंकि सूर्य आयु का एक हिस्सा लेकर अस्त हो जाएगा।
अथ तेन व्याधेन तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । स च तत्र प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः । अस्मिन्न् एव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः सपरिवारो वियति विसर्पंस्तण्डुलकणान् अवलोकयामास । ततः कपोतराजस्तण्डुलकणलुब्धान् कपोतान् प्राह्कुतोत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां सम्भवः । तन् निरूप्यतां तावत् । भद्रम् इदं न पश्यामि प्रायेणानेन तण्डुलकणलोभेनास्माभिरपि तथा भवितव्यम् ।
१.५
कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे ।
वृद्धव्याघ्रेण सम्प्राप्तः पथिकः सम्मृतः ॥
वृद्धव्याघ्रेण सम्प्राप्तः पथिकः सम्मृतः ॥
Summary
AI
Driven by greed for a golden bangle, a traveler trapped in an impassable mire was seized by an old tiger and killed.
सारांश
AI
सोने के कंगन के लोभ में गहरे कीचड़ में फंसा हुआ पथिक वृद्ध बाघ द्वारा पकड़ लिया गया और मारा गया।
१.६
अनिष्टाद् इष्टलाभेपि न गतिर्जायते शुभा ।
यत्रास्ते विषसंसर्गोमृतं तद् अपि मृत्यवे ॥
यत्रास्ते विषसंसर्गोमृतं तद् अपि मृत्यवे ॥
Summary
AI
No good comes from attaining a desired object through undesirable means. Even nectar leads to death if it is tainted with poison.
सारांश
AI
अनिष्ट वस्तु से इष्ट की प्राप्ति होने पर भी शुभ गति नहीं होती; जैसे विष के संपर्क वाला अमृत भी मृत्यु का ही कारण बनता है।
१.७
न संशयम् अनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥
Summary
AI
A person does not witness prosperity without facing risks. However, if one survives after taking a risk, one beholds good fortune.
सारांश
AI
जोखिम उठाए बिना मनुष्य को सुख प्राप्त नहीं होता; यदि वह संकट का सामना करके जीवित बच जाता है, तभी अपना कल्याण देख पाता है।
तन् निरूपयामि तावत् । प्रकाशं ब्रूते । कुत्र तव कङ्कणम् व्याघ्रो हस्तं प्रसार्य दर्शयति । पान्थोवदत्कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः व्याघ्र उवाच्शृणु रे पान्थ ! प्राग् एव यौवनदशायाम् अहम् अतीव दुर्वृत्त आसम् । अनेकगोमानुषाणां वधाद् मे पुत्रा मृता दाराश्च । वंशहीनश्चाहम् । ततः केनचिद् धार्मिकेणाहम् उपदिष्टः । दानधर्मादिकं चरतु भवान् इति । तद्उपदेशादिदानीम् अहं स्नानशीलो दाता वृद्धो गलितनखदन्तः न कथं विश्वासभूमिः उक्तं च
१.८
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं धृतिः क्षमा ।
अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥
अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥
Summary
AI
Sacrifice, study, charity, penance, truth, fortitude, forgiveness, and lack of greed are remembered as the eightfold path of *dharma*.
सारांश
AI
यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, धैर्य, क्षमा और लोभ न करना—ये धर्म के आठ मार्ग कहे गए हैं।
१.९
तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गो दम्भार्थम् अपि सेव्यते ।
उत्तरस्तु चतुर्वर्गो महात्मन्य् एव तिष्ठति ॥
उत्तरस्तु चतुर्वर्गो महात्मन्य् एव तिष्ठति ॥
Summary
AI
Of these, the first four are sometimes practiced for vanity, but the latter four reside only in a *mahātman*.
सारांश
AI
धर्म के पहले चार मार्ग दिखावे के लिए भी किए जा सकते हैं, परंतु अंतिम चार (सत्य, धैर्य, क्षमा, निर्लोभता) केवल महापुरुषों में ही होते हैं।
१.१०
गतानुगतिको लोकः कुट्टनीम् उपदेशिनीम् ।
प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोघ्नम् अपि द्विजम् ॥
प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोघ्नम् अपि द्विजम् ॥
Summary
AI
Blindly following others, people may accept a procuress as an authority on *dharma*, just as they might wrongly respect a *brāhmaṇa* who kills a cow.
सारांश
AI
यह संसार भेड़चाल चलता है; लोग धर्म के विषय में उपदेश देने वाली कुट्टनी को तो प्रमाण मान लेते हैं, पर गो-हत्या करने वाले ब्राह्मण को नहीं।
१.११
मरुस्थल्यां यथा वृष्टिः क्षुधार्ते भोजनं तथा ।
दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डुनन्दन ॥
दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डुनन्दन ॥
Summary
AI
O *Pāṇḍunandana*, as rain is fruitful on desert land and food is fruitful for the hungry, so is a gift given to the poor truly meaningful.
सारांश
AI
मरुस्थल में वर्षा और भूखे को भोजन के समान ही निर्धन को दिया गया दान सफल और सार्थक होता है।
१.१२
प्राणा यथात्मनोभीष्टा भूतानाम् अपि ते तथा ।
आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वन्ति साधवः ॥
आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वन्ति साधवः ॥
Summary
AI
Just as one's own life is dear to oneself, it is equally dear to all living beings. Therefore, the virtuous show compassion to all by empathizing with them.
सारांश
AI
जैसे हमें अपने प्राण प्रिय हैं, वैसे ही सभी जीवों को भी होते हैं; सज्जन लोग अपनी ही तरह अन्य जीवों पर दया करते हैं।
१.१३
प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणम् अधिगच्छति ॥
आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणम् अधिगच्छति ॥
Summary
AI
In refusal or giving, in joy or sorrow, and in what is liked or disliked, a person attains the right perspective by comparing others to himself.
सारांश
AI
दान, इनकार, सुख-दुख और प्रिय-अप्रिय के विषयों में मनुष्य को स्वयं की अनुभूतियों को ही मानक मानकर व्यवहार करना चाहिए।
१.१४
मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ट्रवत् ।
आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥
आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥
Summary
AI
He who views others' wives as mothers, others' wealth as clods of earth, and all beings as himself, is a *paṇḍita*.
सारांश
AI
जो पराई स्त्री को माता के समान, दूसरे के धन को मिट्टी के समान और सभी जीवों को अपने समान देखता है, वही सच्चा विद्वान है।
१.१५
दरिद्रान् भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् ।
व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किम् औषधैः ॥
व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किम् औषधैः ॥
Summary
AI
O *Kaunteya*, support the poor and do not give wealth to the rich. Medicine is beneficial for the sick, but what use is it to those who are healthy?
सारांश
AI
हे अर्जुन! गरीबों का पालन करो, धनवानों को धन मत दो; औषधि रोगी के लिए उपयोगी होती है, स्वस्थ व्यक्ति के लिए नहीं।
१.१६
दातव्यम् इति यद् दानं दीयतेनुपकारिणि ।
देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं विदुः ॥
देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं विदुः ॥
Summary
AI
A gift given with the sense of duty to one who cannot return it, at the right place, at the right time, and to a worthy person, is known as *sāttvika*.
सारांश
AI
जो दान बिना किसी उपकार की भावना के, उचित स्थान, समय और सुयोग्य पात्र को दिया जाता है, उसे सात्त्विक दान माना जाता है।
तद् अत्र सरसि स्नात्वा सुवर्णकङ्कणम् इदं गृहाण । ततो यावद् असौ तद्वचःप्रतीतो लोभात् सरः स्नातुं प्रविष्टः, तावन्महापङ्के निमग्नः पलायितुम् अक्षमः । तं पङ्के पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रोवदत्हह महापङ्के पतितोसि । अतस्त्वाम् अहम् उत्थापयामि । इत्य् उक्त्वा शनैः शनैरुपगम्य तेन व्याघ्रेण धृतः स पान्थोचिन्तयत्
१.१७
न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणं
न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः ।
स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते
यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः ॥
न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः ।
स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते
यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः ॥
Summary
AI
For a wicked man, neither reading the *Dharmaśāstra* nor studying the *Vedas* is transformative; his innate nature prevails, just as cows' milk is naturally sweet.
सारांश
AI
दुष्ट व्यक्ति का शास्त्र या वेद पढ़ना सार्थक नहीं होता, क्योंकि स्वभाव ही सर्वोपरि है; जैसे गाय का दूध स्वभाव से ही मीठा होता है।
१.१८
अवशेन्द्रियचित्तानां हस्तिस्नानम् इव क्रिया ।
दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना ॥
दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना ॥
Summary
AI
The actions of those with uncontrolled senses and minds are as futile as an elephant's bath. Knowledge without action is a burden, like ornaments on an unloved woman.
सारांश
AI
अनियंत्रित मन वालों की क्रियाएँ हाथी के स्नान की तरह व्यर्थ हैं; आचरण में न उतारा गया ज्ञान केवल बोझ के समान है।
१.१९
नदीनां शस्त्रपाणीनां नखिनां शृङ्गिणां तथा ।
विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥
विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥
Summary
AI
One should never trust rivers, those with weapons in hand, creatures with claws or horns, women, or those of royal families.
सारांश
AI
नदियों, शस्त्रधारियों, नख व सींग वाले पशुओं, स्त्रियों और राजकुल के लोगों पर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए।
१.२०
सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः ।
अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते ॥
अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते ॥
Summary
AI
Indeed, it is the inner nature of everyone that is tested, not other qualities. Nature surpasses all attributes and stands supreme over everything.
सारांश
AI
व्यक्ति के केवल स्वभाव की ही परीक्षा होती है, अन्य गुणों की नहीं; क्योंकि स्वभाव सभी गुणों से ऊपर होता है और सर्वोपरि रहता है।
१.२१
अन्यच्च स हि गगनविहारी कल्मषध्वंसकारी
दशशतकरधारी ज्योतिषां मध्यचारी ।
विधुरपि विधियोगाद् ग्रस्यते राहुणासौ
लिखितम् अपि ललाटे प्रोज्झितं कः समर्थः ॥
दशशतकरधारी ज्योतिषां मध्यचारी ।
विधुरपि विधियोगाद् ग्रस्यते राहुणासौ
लिखितम् अपि ललाटे प्रोज्झितं कः समर्थः ॥
Summary
AI
Furthermore, even the Moon, who wanders in the sky, destroys darkness, possesses a thousand rays, and moves amidst the stars, is swallowed by Rāhu due to the force of destiny. Who is capable of erasing what is written on the forehead?
सारांश
AI
आकाश में विचरण करने वाले, पापों का नाश करने वाले और सहस्रों किरणों वाले चंद्रमा को भी भाग्यवश राहु ग्रस लेता है। वास्तव में ललाट पर लिखे भाग्य को मिटाने में कोई समर्थ नहीं है।
१.२२
सुजीर्णम् अन्नं सुविचक्षणः सुतः
सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः ।
सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत् कृतं
सुदीर्घकालेपि न याति विक्रियाम् ॥
सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः ।
सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत् कृतं
सुदीर्घकालेपि न याति विक्रियाम् ॥
Summary
AI
Well-digested food, a very clever son, a well-governed wife, a well-served king, words spoken after careful thought, and actions performed after thorough deliberation—these do not undergo harmful changes even over a very long duration.
सारांश
AI
अच्छी तरह पचा हुआ अन्न, गुणवान पुत्र, सुशासित पत्नी, भली-भांति सेवित राजा, सोच-समझकर बोला गया वचन और अच्छी तरह विचार कर किया गया कार्य दीर्घकाल तक विकृत नहीं होता।
१.२३
वृद्धस्य वचनं ग्राह्यम् आपत्काले ह्युपस्थिते ।
सर्वत्रैवं विचारे च भोजनेपि प्रवर्तताम् ॥
सर्वत्रैवं विचारे च भोजनेपि प्रवर्तताम् ॥
Summary
AI
The advice of elders should indeed be accepted when a time of calamity arises. However, if such constant deliberation is applied to everything, then even the basic act of eating might become impossible.
सारांश
AI
संकट के समय वृद्धजनों की सलाह माननी चाहिए, किंतु सर्वत्र अत्यधिक विचार करने से भोजन और प्रवृत्ति जैसे स्वाभाविक कर्म भी असंभव हो जाते हैं।
१.२४
शङ्काभिः सर्वम् आक्रान्तम् अन्नं पानं च भूतले ।
प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं न वा ॥
प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं न वा ॥
Summary
AI
On this earth, all food and drink are beset with doubts of impurity or danger. In such a case, where should one proceed to act, or how indeed should one sustain life?
सारांश
AI
इस पृथ्वी पर अन्न और जल सब कुछ शंकाओं से घिरा हुआ है। ऐसे में मनुष्य कहाँ जाए, क्या कार्य करे और कैसे जीवित रहे?
१.२५
ईर्ष्यी घृणी त्व् असन्तुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः ।
परभाग्योपजीवी च षड् एते नित्यदुःखिताः ॥
परभाग्योपजीवी च षड् एते नित्यदुःखिताः ॥
Summary
AI
The envious, the censorious, the discontented, the short-tempered, the ever-suspicious, and those who live on the fortunes of others—these six are perpetually unhappy.
सारांश
AI
ईर्ष्या करने वाला, घृणा करने वाला, असंतोषी, क्रोधी, सदैव संदेह करने वाला और दूसरों के भाग्य पर आश्रित रहने वाला—ये छह लोग सदा दुखी रहते हैं।
१.२६
सुमहान्त्य् अपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः ।
छेत्ताः संअयानां च क्लिश्यन्ते लोभमोहिताः ॥
छेत्ताः संअयानां च क्लिश्यन्ते लोभमोहिताः ॥
Summary
AI
Even those who possess vast knowledge of the scriptures, are highly learned, and are capable of resolving the doubts of others, suffer when they are deluded by greed.
सारांश
AI
महान शास्त्रों के ज्ञाता और दूसरों के संशयों को दूर करने वाले विद्वान भी लोभ के वश में होकर मोहग्रस्त हो जाते हैं और कष्ट भोगते हैं।
१.२७
लोभात् क्रोधः प्रभवति लोभात् कामः प्रजायते ।
लोभान् मोहश्च नाशश्च लोभः पापस्य कारणम् ॥
लोभान् मोहश्च नाशश्च लोभः पापस्य कारणम् ॥
Summary
AI
From greed, anger arises; from greed, desire is born; from greed comes delusion and ruin. Greed is the root cause of all sin.
सारांश
AI
लोभ से क्रोध उत्पन्न होता है, लोभ से ही कामना और मोह जन्म लेते हैं। लोभ विनाश का कारण और समस्त पापों की जड़ है।
१.२८
अन्यच्च असंभवं हेममृगस्य जन्म
तथापि रामो लुलुभे मृगाय ।
प्रायः समापन्नविपत्तिकाले
धियोपि पुंसां मलिना भवन्ति ॥
तथापि रामो लुलुभे मृगाय ।
प्रायः समापन्नविपत्तिकाले
धियोपि पुंसां मलिना भवन्ति ॥
Summary
AI
Furthermore, the birth of a golden deer is impossible, yet Rāma succumbed to the desire for that deer. Generally, when the time of misfortune approaches, even the intellects of great men become clouded.
सारांश
AI
स्वर्ण मृग का होना असंभव है, फिर भी श्री राम उसके लोभ में पड़ गए। प्रायः विपत्ति काल आने पर पुरुषों की बुद्धि भी भ्रष्ट या मलिन हो जाती है।
१.२९
न गणस्याग्रतो गच्छेत् सिद्धे कार्ये समं फलम् ।
यदि कार्यविपत्तिः स्यान् मुखरस्तत्र हन्यते ॥
यदि कार्यविपत्तिः स्यान् मुखरस्तत्र हन्यते ॥
Summary
AI
One should not lead a group. If the task succeeds, the reward is shared equally, but if the task fails, the leader is blamed and destroyed.
सारांश
AI
किसी समूह का नेतृत्व नहीं करना चाहिए क्योंकि कार्य सफल होने पर फल समान मिलता है, परंतु विफलता की स्थिति में नेता ही मारा जाता है।
१.३०
आपदाम् आपतन्तीनां हितोप्यायाति हेतुताम् ।
मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने ॥
मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने ॥
Summary
AI
When calamities strike, even a well-wisher can become the cause of trouble. Indeed, for a calf being tied up, its own mother's leg becomes the very post to which it is bound.
सारांश
AI
विपत्ति आने पर हितकारी वस्तु भी संकट का कारण बन जाती है, जैसे बांधे जाते समय बछड़े के लिए उसकी अपनी माँ की टांग ही खंभे का काम करती है।
१.३१
स बन्धुर्यो विपन्नानाम् आपदुद्धरणक्षमः ।
न तु भीतपरित्राणवस्तूपालम्भपण्डितः ॥
न तु भीतपरित्राणवस्तूपालम्भपण्डितः ॥
Summary
AI
He is a true kinsman who is capable of rescuing those in distress, and not one who is merely an expert at pointing out the means of protection once the danger has already passed.
सारांश
AI
सच्चा मित्र या संबंधी वही है जो विपत्ति में सहायता करने में सक्षम हो, न कि वह जो केवल उपदेश देने या दोष निकालने में चतुर हो।
१.३२
विपदि धैर्यम् अथाभ्युदये क्षमा
सदसि वाक्यपटुता युधि विक्रमः ।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ
प्रकृतिसिद्धम् इदं हि महात्मनाम् ॥
सदसि वाक्यपटुता युधि विक्रमः ।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ
प्रकृतिसिद्धम् इदं हि महात्मनाम् ॥
Summary
AI
Fortitude in adversity, forbearance in prosperity, eloquence in the assembly, valor in battle, an eagerness for fame, and a devotion to the sacred scriptures—these qualities are naturally inherent in great souls.
सारांश
AI
विपत्ति में धैर्य, उन्नति में क्षमा, सभा में वाक्पटुता, युद्ध में पराक्रम, यश में रुचि और शास्त्रों के अध्ययन का व्यसन—ये महापुरुषों के स्वाभाविक गुण हैं।
१.३३
सम्पदि यस्य न हर्षो
विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् ।
तं भुवनत्रयतिलकं
जनयति जननी सुतं विरलम् ॥
विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् ।
तं भुवनत्रयतिलकं
जनयति जननी सुतं विरलम् ॥
Summary
AI
That son who feels no elation in wealth, no dejection in calamity, and maintains courage in battle—such a son, an ornament of the three worlds, is rarely given birth to by a mother.
सारांश
AI
संपत्ति में हर्ष न करने वाला, विपत्ति में दुखी न होने वाला और युद्ध में वीरता दिखाने वाला पुत्र संसार में विरल होता है; वह तीनों लोकों का तिलक है।
१.३४
षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥
Summary
AI
In this world, six faults should be abandoned by a man seeking prosperity: sleep, lethargy, fear, anger, laziness, and procrastination.
सारांश
AI
ऐश्वर्य की इच्छा रखने वाले मनुष्य को निद्रा, तन्द्रा, भय, क्रोध, आलस्य और काम को टालने की प्रवृत्ति—इन छह दोषों का त्याग कर देना चाहिए।
१.३५
अल्पानाम् अपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका ।
तृणैर्गुणत्वम् आपन्नैर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥
तृणैर्गुणत्वम् आपन्नैर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥
Summary
AI
Even small things, when united, can accomplish great tasks. Mad elephants are bound by blades of grass that have been woven into the form of a rope.
सारांश
AI
छोटी-छोटी वस्तुओं का संगठन भी कार्य सिद्ध कर देता है। तिनकों से बनी रस्सी से मतवाले हाथी को भी बांधा जा सकता है।
१.३६
संहतिः श्रेयसी पुंसां स्वकुलैरल्पकैरपि ।
तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥
तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥
Summary
AI
Unity among men, even with lowly kinsmen, is beneficial. Grains of rice, when stripped of their husks, do not sprout.
सारांश
AI
अपने छोटे कुल के साथ भी एकता श्रेयस्कर होती है। छिलके से अलग हो जाने पर चावल के दाने पुनः अंकुरित नहीं हो पाते।
१.३७
संहतास्तु हरन्त्य् एते मम जालं विहङ्गमाः ।
यदा तु निपतिष्यन्ति वशम् एष्यन्ति मे तदा ॥
यदा तु निपतिष्यन्ति वशम् एष्यन्ति मे तदा ॥
Summary
AI
These birds are carrying away my net because they are united. However, when they fall down, they will come under my control.
सारांश
AI
ये पक्षी संगठित होकर मेरा जाल लेकर उड़ रहे हैं, किंतु जब इनमें मतभेद होगा या ये नीचे गिरेंगे, तब ये अवश्य ही मेरे वश में आ जाएंगे।
१.३८
माता मित्रं पिता चेति स्वभावात् त्रितयं हितम् ।
कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितबुद्धयः ॥
कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितबुद्धयः ॥
Summary
AI
A mother, a friend, and a father—these three are well-wishers by their very nature. Others become well-disposed only due to some specific cause or purpose.
सारांश
AI
माता, पिता और मित्र—ये तीनों स्वभाव से ही हित चाहने वाले होते हैं। अन्य लोग तो किसी कारण या स्वार्थ के वश ही हितैषी बनते हैं।
तन् मे मित्रं हिरण्यको नाम मूषिकराजो गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति । सोस्माकं पाशांश्छेत्स्यति इत्य् आलोच्य सर्वे हिरण्यकविवरसमीपं गताः । हिरण्यकश्च सर्वदा अपायशङ्कया शतद्वारं विवरं कृत्वा निवसति । ततो हिरण्यकः कपोतावपातभयाच् चकितः तूष्णीं स्थितः । चित्रग्रीव उवाच्सखे हिरण्यक ! कथम् अस्मान् न सम्भाषसे ततो हिरण्यकस्तद्वचनं प्रत्यभिज्ञाय ससम्भ्रमं बहिर्निःसृत्य अब्रवीत् ! पुण्यवान् अस्मि प्रियसुहृन् मे चित्रग्रीवः समायातः।
१.३९
यस्य मित्रेण सम्भाषो यस्य मित्रेण संस्थितिः ।
यस्य मित्रेण संलापस्ततो नास्तीह पुण्यवान् ॥
यस्य मित्रेण संलापस्ततो नास्तीह पुण्यवान् ॥
Summary
AI
He who enjoys conversation with a friend, resides with a friend, and deliberates with a friend—there is no one more fortunate than him in this world.
सारांश
AI
जिस व्यक्ति को अपने मित्र के साथ बातचीत करने, साथ रहने और चर्चा करने का सौभाग्य मिलता है, उससे अधिक पुण्यशाली संसार में कोई नहीं है।
१.४०
यस्माच् च येन च यथा च यदा च यच् च
यावच् च यत्र च शुभाशुभम् आत्मकर्म ।
तस्माच् च तेन च तथा च तदा च तच् च
तावच् च तत्र च विधातृवशाद् उपैति ॥
यावच् च यत्र च शुभाशुभम् आत्मकर्म ।
तस्माच् च तेन च तथा च तदा च तच् च
तावच् च तत्र च विधातृवशाद् उपैति ॥
Summary
AI
From whatever cause, by whatever means, in whatever manner, at whatever time, whatever its nature, to whatever extent, and in whatever place one performs a good or bad deed—by the decree of fate, one receives the result from that same cause, by that means, in that manner, at that time, of that nature, to that extent, and in that place.
सारांश
AI
मनुष्य द्वारा किया गया शुभ या अशुभ कर्म जिस स्थान, समय और विधि से किया गया हो, विधाता के विधान के अनुसार उसे उसी रूप में प्राप्त होता है।
१.४१
रागशोकपरीतापबन्धनव्यसनानि च ।
आत्मापराधवृक्षाणां फलान्य् एतानि देहिनाम् ॥
आत्मापराधवृक्षाणां फलान्य् एतानि देहिनाम् ॥
Summary
AI
Attachment, grief, suffering, imprisonment, and misfortunes are the fruits of the trees of one's own transgressions for embodied beings.
सारांश
AI
आसक्ति, शोक, संताप, बंधन और कष्ट—ये सभी मनुष्य के स्वयं के अपराध रूपी वृक्ष के फल हैं।
एतच् छ्रुत्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवस्य बन्धनं छेत्तुं सत्वरम् उपसर्पति । तत्र चित्रग्रीव उवाच्मित्र ! मा मैवं कुरु । प्रथमम् अस्मद्आश्रितानाम् एतेषां तावत् पाशांश्छिन्धि । मम पाशं पश्चाच् छेत्स्यसि । हिरण्यकोप्याहहम् अल्पशक्तिः । दन्ताश्च मे कोमलाः । तद् एतेषां पाशांश्छेत्तुं कथं समर्थो भवामि तत् यावन् मे दन्ता न त्रुट्यन्ति, तावत् तव पाशं छिनद्मि । तद्अनन्तरम् अप्य् एतेषां बन्धनं यावत् शक्यं छेत्स्यामि । चित्रग्रीव उवाचस्त्व् एवम् । तथापि यथाशक्ति बन्धनम् एतेषां खण्डय । हिरण्यकेनोक्तमात्मपरित्यागेन यदाश्रितानां परिरक्षणं तन् न नीतिवेदिनां सम्मतम् । यतः
१.४२
आपदर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद् दारैरपि धनैरपि ॥
आत्मानं सततं रक्षेद् दारैरपि धनैरपि ॥
Summary
AI
One should save wealth for times of distress, protect one's wife even at the cost of wealth, but always protect oneself even at the cost of both wife and wealth.
सारांश
AI
विपत्ति के समय के लिए धन की रक्षा करनी चाहिए, धन से पत्नी की रक्षा करनी चाहिए और अपनी रक्षा के लिए धन तथा पत्नी दोनों का त्याग कर देना चाहिए।
१.४३
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितहेतवः ।
तान् निघ्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम् ॥
तान् निघ्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम् ॥
Summary
AI
Life is the basis for the realization of dharma, artha, kāma, and mokṣa. By destroying life, what is not destroyed? By protecting it, what is not protected?
सारांश
AI
धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष की सिद्धि का मुख्य आधार प्राण ही हैं। यदि प्राण ही नष्ट हो गए तो सब नष्ट हो गया, और यदि प्राण सुरक्षित हैं तो सब रक्षित है।
१.४४
धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् ।
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥
Summary
AI
A wise person should sacrifice wealth and even life for the sake of others. Since destruction is certain, it is better to give them up for a noble cause.
सारांश
AI
बुद्धिमान व्यक्ति को परोपकार के लिए धन और प्राणों का त्याग कर देना चाहिए। जब विनाश निश्चित ही है, तब किसी उत्तम कार्य के लिए त्याग करना ही श्रेष्ठ है।
१.४५
अयम् अपरश्चासाधारणो हेतु ।
जातिद्रव्यबलानां च साम्यम् एषां मया सह ।
मत्प्रभुत्वफलं ब्रूहि कदा किं तद् भविष्यति ॥
जातिद्रव्यबलानां च साम्यम् एषां मया सह ।
मत्प्रभुत्वफलं ब्रूहि कदा किं तद् भविष्यति ॥
Summary
AI
Here is another extraordinary reason: these followers are equal to me in birth, substance, and strength. Tell me, what and when will be the fruit of my sovereignty?
सारांश
AI
इन कबूतरों की जाति, शक्ति और साधन मेरे समान ही हैं। यदि मैं इनकी रक्षा न कर सका, तो मेरे स्वामी होने का क्या लाभ और फल होगा?
१.४६
विना वर्तनम् एवैते न त्यजन्ति ममान्तिकम् ।
तन् मे प्राणव्ययेनापि जीवयैतान्ममाश्रितान् ॥
तन् मे प्राणव्ययेनापि जीवयैतान्ममाश्रितान् ॥
Summary
AI
These followers do not leave my side even without wages. Therefore, even at the cost of my life, keep these dependents of mine alive.
सारांश
AI
ये मेरे आश्रित बिना किसी स्वार्थ के सदा मेरे साथ रहते हैं। अतः अपने प्राणों की बाजी लगाकर भी मुझे अपने इन आश्रितों की रक्षा करनी चाहिए।
१.४७
मांसमूत्रपुरीषास्थिपूरितेत्र कलेवरे ।
विनश्वरे विहायास्थां यशः पालय मित्र मे ॥
विनश्वरे विहायास्थां यशः पालय मित्र मे ॥
Summary
AI
Relinquishing attachment to this perishable body filled with flesh, urine, excrement, and bones, O friend, protect my fame.
सारांश
AI
मांस, मूत्र और हड्डियों से भरे इस नाशवान शरीर के प्रति मोह त्याग कर, हे मित्र! तुम मेरे यश की रक्षा करो।
१.४८
यदि नित्यम् अनित्येन निर्मलं मलवाहिना ।
यशः कायेन लभ्येत तन् न लब्धं भवेन् नु किम् ॥
यशः कायेन लभ्येत तन् न लब्धं भवेन् नु किम् ॥
Summary
AI
If eternal and pure fame can be obtained through this ephemeral and impure body, then why should it not be acquired?
सारांश
AI
यदि इस अनित्य और अपवित्र शरीर के द्वारा नित्य और निर्मल यश प्राप्त किया जा सकता है, तो भला उसे कौन प्राप्त नहीं करना चाहेगा?
१.४९
शरीरस्य गुणानां च दूरम् अत्यन्तम् अन्तरम् ।
शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः ॥
शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः ॥
Summary
AI
There is a vast difference between the body and virtues. The body perishes in a moment, while virtues endure until the end of the kalpa.
सारांश
AI
नश्वर शरीर और अविनाशी गुणों में बहुत बड़ा अंतर है। शरीर तो क्षणभंगुर है, परंतु गुण प्रलय के अंत तक जीवित रहते हैं।
इत्य् आकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्टमनाः पुलकितः सन् अब्रवीत्साधु मित्र ! साधु । अनेनाश्रितवात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते । एवम् उक्त्वा तेन सर्वेषां कपोतानां बन्धनानि छिन्नानि । ततो हिरण्यकः सर्वान् सादरं सम्पूज्य आह्सखे चित्रग्रीव ! सर्वथात्र जालबन्धनविधौ सति दोषम् आशङ्क्य आत्मनि अवज्ञा न कर्तव्या । यतः
१.५०
योधिकाद् योजनशतान् पश्यतीहामिषं खगः ।
स एव प्राप्तकालस्तु पाशबन्धं न पश्यति ॥
स एव प्राप्तकालस्तु पाशबन्धं न पश्यति ॥
Summary
AI
A bird that sees its prey from more than a hundred yojanas away fails to see the snare when its time of fate arrives.
सारांश
AI
पक्षी सौ योजन दूर पड़े हुए मांस को तो देख लेता है, परंतु वही मृत्यु का समय आने पर अपने पास बिछे हुए जाल को नहीं देख पाता।
१.५१
अपरं च शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनं
गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।
मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां
विधिरहो बलवान् इति मे मतिः ॥
गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।
मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां
विधिरहो बलवान् इति मे मतिः ॥
Summary
AI
Observing the eclipses of the sun and moon, the captivity of elephants and serpents, and the poverty of the wise, I conclude that destiny is indeed all-powerful.
सारांश
AI
सूर्य-चंद्रमा का ग्रहण, हाथी और सर्प का बंधन तथा विद्वानों की दरिद्रता को देखकर मेरा विचार है कि भाग्य ही सबसे अधिक बलवान है।
१.५२
अन्यच्च व्योमैकान्तविहारिणोपि विहगाः सम्प्राप्नुवन्त्य् आपदं
बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्याः समुद्राद् अपि ।
दुर्नीतं किम् इहास्ति किं सुचरितं कः स्थानलाभे गुणः
कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूराद् अपि ॥
बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्याः समुद्राद् अपि ।
दुर्नीतं किम् इहास्ति किं सुचरितं कः स्थानलाभे गुणः
कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूराद् अपि ॥
Summary
AI
Birds soaring in the lonely sky meet with calamity, and fish are caught by experts even from the deep-watered ocean. No matter the conduct or place, Time seizes all through misfortune.
सारांश
AI
आकाश में उड़ने वाले पक्षी और गहरे समुद्र की मछलियाँ भी पकड़ी जाती हैं। यहाँ स्थान या आचरण का महत्व नहीं, काल दूर से ही सबको अपना ग्रास बना लेता है।
१.५३
यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च ।
पश्य मूषिकमित्रेण कपोता मुक्तबन्धनाः ॥
पश्य मूषिकमित्रेण कपोता मुक्तबन्धनाः ॥
Summary
AI
One should make hundreds of friends of any kind. Look, because of a mouse friend, the pigeons were freed from their bonds.
सारांश
AI
मनुष्य को अधिक से अधिक मित्र बनाने चाहिए। देखो, एक छोटे से मूषक मित्र की सहायता से ही सभी कबूतर जाल के बंधन से मुक्त हो गए।
१.५४
यद् येन युज्यते लोके बुधस्तत् तेन योजयेत् ।
अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर्भविष्यति ॥
अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर्भविष्यति ॥
Summary
AI
In this world, a wise person should unite what is compatible. I am the food and you are the eater; how can there be friendship between us?
सारांश
AI
बुद्धिमान व्यक्ति को उचित का ही मेल करना चाहिए। मैं आपका भोजन हूँ और आप शिकारी, ऐसी स्थिति में हमारे बीच मित्रता कैसे संभव है?
१.५५
भक्ष्यभक्षयोः प्रीतिर्विपत्तेः कारणं मतम् ।
शृगालात् पाशबद्धोसौ मृगः काकेन रक्षितः ॥
शृगालात् पाशबद्धोसौ मृगः काकेन रक्षितः ॥
Summary
AI
Friendship between the eater and the eaten is considered a cause of disaster. This deer, trapped in a snare because of a jackal, was saved by a crow.
सारांश
AI
खाने वाले और खाए जाने वाले के बीच मित्रता केवल विपत्ति का कारण होती है। सियार के कारण संकट में फँसे हिरण की रक्षा अंततः कौवे ने ही की थी।
अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नाम अरण्यानी । तस्यां चिरात् महता स्नेहेन मृगकाकौ निवसतः । स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन् हृष्टपुष्टाङ्गः केनचित् शृगालेनावलोकितः । तं दृष्ट्वा शृगालोचिन्तयत् ! कथम् एतन्मांसं सुललितं भक्षयामि भवतु, विश्वासं तावद् उत्पादयामि इत्य् आलोच्य उपसृत्याब्रवीत्मित्र ! कुशलं ते मृगेणोक्तम्कस्त्वम् स ब्रूतेक्षुद्रबुद्धिनामा जम्बुकोहम् । अत्रारण्ये बन्धुहीनो मृतवत् एकाकी निवसामि । इदानीं त्वां मित्रम् आसाद्य पुनः सबन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टोस्मि । अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम् इति । मृगेणोक्तमेवम् अस्तु । ततः पश्चाद् अस्तं गते सवितरि भगवति मरीचिमालिनि तौ मृगस्य वासभूमिं गतौ । तत्र चम्पकवृक्षशाखायां सुबुद्धिनामा काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति । तौ दृष्ट्वा काकोवदत्सखे चित्राङ्ग ! कोयं द्वितीयः मृगो ब्रूतेमित्र ! अकस्माद् आगन्तुना सह मैत्री न युक्ता । तन् न भद्रम् आचरितम् । तथा चोक्तम्
१.५६
अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् ।
मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः ॥
मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः ॥
Summary
AI
Shelter should not be given to anyone whose family and character are unknown. Indeed, the vulture Jaradgava was killed because of the fault of a cat.
सारांश
AI
जिसके कुल और स्वभाव का ज्ञान न हो, उसे अपने यहाँ आश्रय नहीं देना चाहिए। बिलाव के दोष के कारण ही निर्दोष जरद्गव नामक गिद्ध मारा गया था।
तौ आहतुःकथम् एतत् काकः कथयति अस्ति भागीरथीतीरे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान् पर्कटीवृक्षः तस्य कोटरे दैवदुर्विपाकात् गलितनखनयनो जरद्गवनामा गृध्रः प्रतिवसति । अथ कृपया तज्जीवनाय तद्वृक्षवासिनः पक्षिणः स्वाहारात् किंचित् किंचिद् उद्धृत्य तस्मै ददति, तेनासौ जीवति, तेषां शावकरक्षां च करोति । अथ कदाचित् दीर्घकर्णनामा मार्जारः पक्षिशावकान् भक्षयितुं तत्रागतः । ततस्तम् आयान्तं दृष्ट्वा पक्षिशावकैर्भयार्तैः कोलाहलः कृतः । तच् छ्रुत्वा जरद्गवेन उक्तम्कोयम् आयाति दीर्घकर्णो गृध्रम् अवलोक्य सभयम् आह्हा हतोस्मि यतोयं मां व्यापादयिष्यति । अथवा
१.५७
तावद् भयस्य भेतव्यं यावद् भयम् अनागतम् ।
आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद् यथोचितम् ॥
आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद् यथोचितम् ॥
Summary
AI
Fear should be feared only as long as it has not arrived. But seeing danger approach, a person should act appropriately.
सारांश
AI
भय से तभी तक डरना चाहिए जब तक वह आया न हो, परंतु संकट को सामने आया देखकर मनुष्य को उचित प्रतिकार या उपाय करना चाहिए।
अधुनातिसन्निधाने पलायितुम् अक्षमः । तद् यथा भवितव्यं तथा भवतु, तावत् विश्वासम् उत्पाद्यास्य समीपम् उपगच्छामीत्य् आलोच्य तम् उपसृत्याब्रवीत्ार्य ! त्वाम् अभिवन्दे । गृध्रोवदत्कस्त्वम् सोऽवदत्मार्जारोहम् । गृध्रो ब्रूतेदूरम् अपसर नो चेत् हन्तव्योसि मया । मार्जारोवदत्श्रूयतां तावत् मद्वचनम् । ततो यद्य् अहं वध्यस्तदा हन्तव्यः । यतः
१.५८
जातिमात्रेण किं कश्चिद् वध्यते पूज्यते क्वचित् ।
व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्योथवा भवेत् ॥
व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्योथवा भवेत् ॥
Summary
AI
Is anyone ever killed or honored merely because of their birth? Only after understanding their conduct should one be deemed fit for punishment or worship.
सारांश
AI
केवल जाति या जन्म से कोई पूजनीय या दंडनीय नहीं होता। व्यक्ति के व्यवहार और आचरण को जानकर ही उसे सम्मान या दंड का पात्र माना जाता है।
गृध्रो ब्रूतेब्रूहि किम् अर्थम् आगतोसि सोऽवदत्हम् अत्र गङ्गातीरे नित्यस्नायी निरामिषाशी ब्रह्मचारी चान्द्रायणव्रतम् आचरंस्तिष्ठामि । युष्मान् धर्मज्ञानरताः प्रेमविश्वासभूमयः इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा ममाग्रे प्रस्तुवन्ति, अतो भवद्भ्यो विद्यावयोवृद्धेभ्यो धर्मं श्रोतुम् इहागतः । भवन्तश्चैतादृशा धर्मज्ञाः, यन् माम् अतिथिं हन्तुम् उद्यताः गृहस्थधर्मश्च एषः
१.५९
अरावप्य् उचितं कार्यम् आतिथ्यं गृहम् आगते ।
छेत्तुम् अप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥
छेत्तुम् अप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥
Summary
AI
Proper hospitality should be shown even to an enemy who comes to one's house. A tree does not withhold its shade even from the one who comes to cut it down.
सारांश
AI
घर आए शत्रु का भी उचित आतिथ्य सत्कार करना चाहिए। जैसे वृक्ष खुद को काटने आए व्यक्ति को भी अपनी शीतल छाया देने से मना नहीं करता।
१.६०
तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ।
एतान्य् अपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥
एतान्य् अपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥
Summary
AI
Straw for sitting, ground, water, and fourthly, kind speech—these are never lacking in the house of the virtuous.
सारांश
AI
बैठने के लिए घास का आसन, स्थान, जल और मधुर वाणी—ये चार वस्तुएं सज्जनों के घर में अतिथि के स्वागत के लिए सदैव उपलब्ध रहती हैं।
१.६१
बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः ।
तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥
तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥
Summary
AI
Whether a child, an elderly person, or a youth arrives at one's home, they must be honored appropriately. A guest is a preceptor for everyone.
सारांश
AI
घर आए अतिथि का, चाहे वह बालक, वृद्ध या युवा हो, सत्कार करना चाहिए, क्योंकि अतिथि सभी के लिए गुरु के समान पूजनीय होता है।
१.६२
निर्गुणेष्व् अपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः ।
न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः ॥
न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः ॥
Summary
AI
Virtuous people show compassion even toward those devoid of merit. The moon does not withhold its radiance from the dwelling of an outcast.
सारांश
AI
सज्जन लोग गुणहीन प्राणियों पर भी दया करते हैं; जैसे चंद्रमा अपनी चांदनी चांडाल के घर से भी नहीं हटाता।
१.६३
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ।
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति ॥
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति ॥
Summary
AI
When a guest departs from a house with their expectations unfulfilled, they transfer their own sins to the host and take away the host's accumulated merit.
सारांश
AI
जिस घर से अतिथि निराश होकर लौटता है, वह अपने पाप उस गृहस्थ को देकर उसके पुण्यों को लेकर चला जाता है।
१.६४
उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचोपि गृहम् आगतः ।
पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयोतिथिः ॥
पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयोतिथिः ॥
Summary
AI
Even if a person of low status comes to the home of someone of high status, they should be honored according to their worth, for a guest embodies all the deities.
सारांश
AI
उच्च वर्ण वाले के घर यदि नीच व्यक्ति भी आए, तो उसका यथायोग्य सत्कार करना चाहिए, क्योंकि अतिथि समस्त देवताओं का स्वरूप होता है।
गृध्रोवदत्मार्जारो हि मांसरुचिः । पक्षिशावकाश्चात्र निवसन्ति । तेनाहम् एव ब्रवीमि । तच् छ्रुत्वा मार्जारो भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णौ स्पृशति, ब्रूते च्मया धर्मशास्त्रं श्रुत्वा वीतरागेनेदं दुष्करं व्रतं चान्द्रायणम् अध्यवसितम् । यतः परस्परं विवदमानानाम् अपि धर्मशास्त्राणाम् अहिंसा परमो धर्मः इत्य् अत्रैकमत्यम् । यतः
१.६५
सर्वहिंसानिवृत्ता ये नराः सर्वसहाश्च ये ।
सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥
सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥
Summary
AI
Those who abstain from all forms of violence, who are patient and enduring toward everything, and who serve as a refuge for all, are destined for heaven.
सारांश
AI
जो मनुष्य हिंसा से दूर रहते हैं, जो सब कुछ सहने में समर्थ हैं और जो सभी के आश्रयदाता हैं, वे स्वर्ग जाते हैं।
१.६६
एक एव सुहृद् धर्मो निधनेप्यनुयाति यः ।
शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद् हि गच्छति ॥
शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद् हि गच्छति ॥
Summary
AI
*Dharma* is the only true friend that follows an individual even after death. Everything else perishes along with the physical body.
सारांश
AI
धर्म ही एकमात्र ऐसा मित्र है जो मृत्यु के बाद भी साथ जाता है, बाकी सब कुछ तो शरीर के साथ ही नष्ट हो जाता है।
१.६७
योत्ति यस्य यदा मांसम् उभयोः पश्यतान्तरम् ।
एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्यः प्राणैर्विमुच्यते ॥
एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्यः प्राणैर्विमुच्यते ॥
Summary
AI
Observe the profound difference between the one who eats flesh and the one whose flesh is eaten. For one, there is only momentary pleasure; for the other, life itself is forfeited.
सारांश
AI
मांस खाने वाले और भक्ष्य प्राणी के अंतर को देखो—एक को क्षणिक सुख मिलता है और दूसरा अपने प्राणों से हाथ धो बैठता है।
१.६८
मर्तव्यम् इति यद् दुःखं पुरुषस्योपजायते ।
शक्यस्तेनानुमानेन परोपि परिरक्षितुम् ॥
शक्यस्तेनानुमानेन परोपि परिरक्षितुम् ॥
Summary
AI
By understanding the intense suffering a person feels at the prospect of death, one should be able to protect and save others through that same inference.
सारांश
AI
मृत्यु के विचार से मनुष्य को स्वयं जो दुख होता है, उसी के अनुमान से उसे दूसरे प्राणियों के प्राणों की भी रक्षा करनी चाहिए।
१.६९
स्वच्छन्दवनजातेन शाकेनापि प्रपूर्यते ।
अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात् पातकं महत् ॥
अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात् पातकं महत् ॥
Summary
AI
Since hunger can be satisfied even with wild herbs growing naturally in the forest, who would commit a grave sin just for the sake of this wretched belly?
सारांश
AI
जब जंगल में स्वयं उगी हुई शाक-सब्जी से भी पेट भर सकता है, तब इस नश्वर पेट के लिए कौन महान पाप करेगा?
एवं विश्वास्य स मार्जारस्तरुकोटरे स्थितः । ततो दिनेषु गच्छत्सु असौ पक्षिशावकान् आक्रम्य स्वकोटरम् आनीय प्रत्यहं खादति । अथ येषाम् अपत्यानि खादितानि । तैः शोकार्तैर्विलपद्भिरितस्ततो जिज्ञासा समारब्धा । तत् परिज्ञाय मार्जारः कोटरान् निःसृत्य बहिः पलायितः । पश्चात् पक्षिभिरितस्ततो निरूपयद्भिस्तत्र तरुकोटरे शावकाः खादिता इति सर्वैः पक्षिभिर्निश्चित्य च गृध्रो व्यापादितः । अतोहं ब्रवीमिज्ञातकुलशीलस्य इत्य् आदि । इत्य् आकर्ण्य स जम्बुकः सकोपम् आह्मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवान् अपि अज्ञातकुलशील एव आसीत् । तत् कथं भवता सह एतस्य स्नेहानुवृत्तिरुत्तरोत्तरं वर्धते अथवा
१.७०
यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि ।
निरस्तपादपे देशे एरण्डोपि द्रुमायते ॥
निरस्तपादपे देशे एरण्डोपि द्रुमायते ॥
Summary
AI
In a place where wise people are absent, even a person of meager intelligence is praised. In a land devoid of trees, even a castor oil plant is considered a great tree.
सारांश
AI
जहाँ विद्वान नहीं होते, वहाँ अल्प बुद्धि वाला भी प्रशंसनीय होता है; जैसे वृक्षहीन स्थान पर एरंड का पौधा भी वृक्ष माना जाता है।
१.७१
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥
Summary
AI
The distinction that "this person is mine" or "that person is a stranger" is the consideration of narrow-minded people. For those of noble character, the entire earth is but one family.
सारांश
AI
'यह मेरा है और यह पराया है', ऐसी सोच संकुचित मन वालों की होती है; उदार हृदय वालों के लिए तो पूरी पृथ्वी ही परिवार है।
१.७२
न कश्चित् कस्यचिन् मित्रं न कश्चित् कस्यचिद् रिपुः ।
व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस्तथा ॥
व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस्तथा ॥
Summary
AI
No one is naturally a friend or an enemy to anyone else. Friends and enemies are created solely through one's conduct and dealings.
सारांश
AI
वास्तव में न कोई किसी का मित्र है और न शत्रु; व्यवहार और आचरण से ही मित्र और शत्रु बनते हैं।
काकेन उक्तमेवम् अस्तु । अथ प्रातः सर्वे यथाभिमतदेशं गताः । एकदा निभृतं शृगालो ब्रूतेसखे मृग ! एतस्मिन्न् एव वनैकदेशे सस्यपूर्णं क्षेत्रम् अस्ति । तद् अहं त्वां तत्र नीत्वा दर्शयामि । तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यं खादति । ततो दिनकतिपयेन क्षेत्रपतिना तद् दृष्ट्वा पाशास्तत्र योजिताः । अनन्तरं पुनरागतो मृगः तत्र चरन् पाशैर्बद्धोचिन्तयत्को माम् इतः कालपाशाद् इव व्याधपाशात् त्रातुं मित्राद् अन्यः समर्थः अत्रान्तरे जम्बुकस्तत्रागत्य उपस्थितोचिन्तयत्फलितस्तावद् अस्माकं कपटप्रबन्धः । मनोरथसिद्धिरपि बाहुल्यान् मे भविष्यति । यतः एतस्य उक्तृत्यमानस्य मांसासृग्लिप्तानि अस्थीनि मया अवश्यं प्राप्तव्यानि । तानि च बाहुल्येन मम भोजनानि भविष्यन्ति । स च मृगस्तं दृष्ट्वा उल्लासितो ब्रूतेसखे ! छिन्धि तावन्मम बन्धनम् । सत्वरं त्रायस्व माम् । यतः
१.७३
आपत्सु मित्रं जानीयाद् रणे शूरं ऋणे शुचिम् ।
भार्यां क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान् ॥
भार्यां क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान् ॥
Summary
AI
One should test a friend in times of calamity, a hero in battle, an honest person in debt, a wife when wealth is lost, and relatives during crises.
सारांश
AI
विपत्ति में मित्र की, युद्ध में शूरवीर की, ऋण के समय ईमानदारी की, धन नष्ट होने पर पत्नी की और संकट में बंधुओं की पहचान होती है।
१.७४
उत्सवे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसङ्कटे ।
राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥
राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥
Summary
AI
A true relative is one who stands by you during celebrations, in times of sorrow, during a famine, in a crisis caused by enemies, at the king's gate, and at the cemetery.
सारांश
AI
जो उत्सव, संकट, अकाल, शत्रु के घेरे, राजदरबार और श्मशान में साथ खड़ा रहता है, वही सच्चा भाई या मित्र है।
जम्बुकः पाशं मुहुर्मुहुर्विलोक्याचिन्तयत्दृढस्तावद् अयं बन्धः । ब्रूते च्सखे ! स्नायुनिर्मिताः पाशाः, तद् अद्य भट्टारकवारे कथम् एतान् दन्तैः स्पृशामि मित्र ! यदि चित्ते न अन्यथा मन्यसे, तदा प्रभाते यत् त्वया वक्तव्यं तत् कर्तव्यम् इति । अनन्तरं स काकः प्रदोषका मृगमनागतम् अवलोक्य इतस्ततोन्विष्यन् तथाविधं तं दृष्ट्वा उवाच्सखे ! किम् एतत् मृगेणोक्तम्वधीरितसुहृद्वाक्यस्य फलम् एतत् तथा चोक्तम्
१.७५
सुहृदां हितकामानां यः शृणोति न भाषितम् ।
विपत् सन्निहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥
विपत् सन्निहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥
Summary
AI
Disaster is imminent for the person who ignores the advice of well-wishing friends; such a man only brings joy to his enemies.
सारांश
AI
जो व्यक्ति हित चाहने वाले मित्रों की बात नहीं सुनता, उसके विनाश का समय निकट होता है और वह शत्रुओं को प्रसन्न करता है।
१.७६
अपराधो न मेस्तीति नैतद् विश्वासकारणम् ।
विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवताम् अपि ॥
विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवताम् अपि ॥
Summary
AI
The thought that "I have committed no crime" is no reason for security. Indeed, even virtuous people have cause to fear the cruel.
सारांश
AI
'मेरा कोई अपराध नहीं है' यह विश्वास का पर्याप्त आधार नहीं है, क्योंकि निर्दयी लोगों से गुणवानों को भी सदा भय रहता है।
१.७७
दीपनिर्वाणगन्धं च सुहृद्वाक्यम् अरुन्धतीम् ।
न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न प्श्यन्ति गतायुषः ॥
न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न प्श्यन्ति गतायुषः ॥
Summary
AI
Those whose life span is ending no longer smell the scent of an extinguished lamp, do not listen to the counsel of friends, and cannot see the star *Arundhatī*.
सारांश
AI
जिनकी आयु समाप्त होने वाली होती है, वे बुझते दीपक की गंध, मित्रों की सीख और अरुंधती नक्षत्र को न सूंघते हैं, न सुनते हैं और न देखते हैं।
१.७८
परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।
वर्जयेत् तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥
वर्जयेत् तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥
Summary
AI
One should avoid a friend who sabotages work in your absence but speaks sweetly in your presence, much like a pot of poison topped with milk.
सारांश
AI
पीठ पीछे काम बिगाड़ने वाले और सामने मीठा बोलने वाले मित्र को उसी प्रकार छोड़ देना चाहिए जैसे मुख पर दूध लगे विष के घड़े को।
१.७९
संलापितानां मधुरैर्वचोभिर्
मिथ्योपचारैश्च वशीकृतानाम् ।
आशावतां श्रद्दधतां च लोके
किम् अर्थिनां वञ्चयितव्यम् अस्ति ॥
मिथ्योपचारैश्च वशीकृतानाम् ।
आशावतां श्रद्दधतां च लोके
किम् अर्थिनां वञ्चयितव्यम् अस्ति ॥
Summary
AI
Is it right to deceive seekers who have been engaged with sweet words, won over by false courtesies, and who are full of hope and trust?
सारांश
AI
मीठी बातों और झूठे व्यवहार से वश में किए गए, आशावान और विश्वास करने वाले याचकों को भला क्यों धोखा देना चाहिए?
१.८०
उपकारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम् ।
तं जनम् असत्यसन्धं भगवति वसुधे कथं वहसि ॥
तं जनम् असत्यसन्धं भगवति वसुधे कथं वहसि ॥
Summary
AI
O divine Goddess Earth, how do you bear the burden of that deceitful man who commits an evil act against a pure-minded, trusting benefactor?
सारांश
AI
हे धरती माँ! उपकार करने वाले और शुद्ध मन वाले के प्रति जो पाप और विश्वासघात करता है, उस व्यक्ति का बोझ तुम कैसे उठाती हो?
१.८१
दुर्जनेन समं सख्यं वैरं चापि न कारयेत् ।
उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ॥
उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ॥
Summary
AI
One should not cultivate friendship or enmity with a wicked person. Like charcoal, if it is hot it burns the hand, and if cold it blackens it.
सारांश
AI
दुर्जन से न तो मित्रता करनी चाहिए और न ही शत्रुता। कोयला गरम होने पर हाथ जला देता है और ठंडा होने पर उसे काला कर देता है।
१.८२
अथवा स्थितिरियं दुर्जनानाम् प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसं कर्णे फलं किम् अपि रौति शनैर्विचित्रम् । छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्य् अशङ्कः सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति ॥
Summary
AI
This is the behavior of the wicked: first he falls at the feet, then bites the back, whispers strangely in the ear, and finding a flaw, enters fearlessly. A mosquito displays all the characteristics of a *khala*.
सारांश
AI
दुर्जन मच्छर की तरह व्यवहार करते हैं; वे पहले चरणों में गिरते हैं, फिर पीठ पीछे मांस खाते (चोट करते) हैं, कान में विचित्र शब्द करते हैं और छिद्र पाकर बिना किसी संकोच के प्रवेश कर जाते हैं।
१.८३
दुर्जनः प्रियवादी च नैतद् विश्वासकारणम् ।
मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम् ॥
मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम् ॥
Summary
AI
A wicked person who speaks sweetly is not a reason for trust. Honey may sit on the tip of his tongue, but deadly *hālahala* poison resides in his heart.
सारांश
AI
मीठा बोलने वाले दुर्जन पर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए क्योंकि उनकी जिह्वा के अग्रभाग पर शहद होता है, किंतु हृदय में हलाहल विष भरा रहता है।
अथ प्रभाते स क्षेत्रपतिर्लगुडहस्तस्तं प्रदेशम् आगच्छन् काकेनावलोकितः । तम् अवलोक्य काकेनोक्तम्सखे मृग ! त्वम् आत्मानं मृतवत् सन्दर्श्य वातेनोदरं पूरयित्वा पादान् स्तब्धीकृत्य तिष्ठ । अहं तव चक्षुषी चञ्च्वा किम् अपि विलिखामि, यदाहं शब्दं करोमि, तदा त्वम् उत्थाय सत्वरं पलायिष्यसे । मृगस्तथैव काकवचनेन स्थितः । ततः क्षेत्रपतिना हर्षोत्फुल्ललोचनेन तथाविधो मृग आलोकितः । अथासौ ! स्वयं मृतोसि इत्य् उक्त्वा मृगं बन्धनात् मोचयित्वा पाशान् संवरीतुं सत्वरो बभूव । ततः कियद् दूरे अन्तरिते क्षेत्रपतौ स मृगः काकस्य शब्दं श्रुत्वा सत्वरम् उत्थाय पलायितः । तम् उद्दिश्य तेन क्षेत्रपतिना प्रकोपात् क्षिप्तेन लगुडेन शृगालो व्यापादितः । तथा चोक्तम्
१.८४
त्रिभिर्वर्षैस्त्रिभिर्मासैस्त्रिभिः पक्षैस्त्रिभिर्दिनैः ।
अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलम् अश्नुते ॥
अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलम् अश्नुते ॥
Summary
AI
One experiences the fruits of extremely intense sins and virtues right here in this world, within three years, three months, three fortnights, or even three days.
सारांश
AI
अत्यधिक पाप और पुण्य का फल इसी लोक में तीन वर्ष, तीन महीने, तीन पक्ष या तीन दिनों के भीतर प्राप्त हो जाता है।
१.८५
भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः ।
त्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इवानघ ॥
त्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इवानघ ॥
Summary
AI
O sinless one! Even if you are eaten, you would not be a sufficient meal for me. While you live, I live, just like *Citragrīva*.
सारांश
AI
हे निष्पाप! तुम्हें खाने से मेरी भूख नहीं मिटेगी। तुम्हारे जीवित रहने पर ही मेरा जीवन संभव है, जैसे चित्रग्रीव का जीवन दूसरों पर निर्भर था।
१.८६
तिरश्चाम् अपि विश्वासो दृष्टः पुण्यैककर्मणाम् ।
सतां हि साधुशीलत्वात् स्वभावो न निवर्तते ॥
सतां हि साधुशीलत्वात् स्वभावो न निवर्तते ॥
Summary
AI
Trust is observed even among animals who perform virtuous deeds. Indeed, the nature of the virtuous does not change because of their righteous character.
सारांश
AI
पुण्यकर्मा पशुओं में भी विश्वास देखा जाता है। सज्जनों का स्वभाव उनके श्रेष्ठ चरित्र के कारण कभी परिवर्तित नहीं होता।
१.८७
साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् ।
न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया ॥
न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया ॥
Summary
AI
Even when provoked, the mind of a virtuous person does not undergo any change. It is impossible to heat the waters of the ocean with a torch made of straw.
सारांश
AI
क्रोधित किए जाने पर भी सज्जन व्यक्ति का मन विकृत नहीं होता। तिनके की अग्नि से समुद्र के जल को तपाया नहीं जा सकता।
१.८८
मार्जारो महिषो मेषः काकः कापुरुषस्तथा ।
विश्वासात् प्रभवन्त्य् एते विश्वासस्तत्र नो हितः ॥
विश्वासात् प्रभवन्त्य् एते विश्वासस्तत्र नो हितः ॥
Summary
AI
A cat, a buffalo, a ram, a crow, and a cowardly man thrive by gaining trust; therefore, trusting them is not beneficial.
सारांश
AI
बिल्ली, भैंस, भेड़, कौआ और कायर पुरुष विश्वास पाकर घातक हो जाते हैं, अतः इन पर विश्वास करना हितकर नहीं है।
१.८९
शत्रुणा न हि सन्दध्यात् संश्लिष्टेनापि सन्धिना ।
सुतप्तम् अपि पानीयं शमयत्य् एव पावकम् ॥
सुतप्तम् अपि पानीयं शमयत्य् एव पावकम् ॥
Summary
AI
One should not form an alliance with an enemy, even with a closely bound treaty. Water, even when very hot, still extinguishes fire.
सारांश
AI
शत्रु के साथ संधि नहीं करनी चाहिए, चाहे वह कितनी ही घनिष्ठ क्यों न हो। बहुत गरम किया गया जल भी अग्नि को बुझा ही देता है।
१.९०
दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोपि सन् ।
मणिना भूषितः सर्पः किम् असौ न भयङ्करः ॥
मणिना भूषितः सर्पः किम् असौ न भयङ्करः ॥
Summary
AI
A wicked person should be avoided even if he is adorned with knowledge. Is a snake not dangerous even when decorated with a jewel?
सारांश
AI
विद्वान होने पर भी दुर्जन का त्याग कर देना चाहिए। क्या मणि से विभूषित सर्प भयानक नहीं होता?
१.९१
यद् अशक्यं न तच् छक्त्यं यच् छक्त्यं शक्यम् एव तत् ।
नोदके शकटं याति न च नौर्गच्छति स्थले ॥
नोदके शकटं याति न च नौर्गच्छति स्थले ॥
Summary
AI
What is impossible remains impossible, and what is possible remains possible. A cart does not travel on water, and a boat does not move on land.
सारांश
AI
जो असंभव है वह संभव नहीं हो सकता और जो संभव है वह होकर रहता है। गाड़ी जल में नहीं चलती और नौका स्थल पर नहीं चलती।
१.९२
महताप्यर्थसारेण यो विश्वसिति शत्रुषु ।
भार्यासु च विरक्तासु तदन्तं तस्य जीवनम् ॥
भार्यासु च विरक्तासु तदन्तं तस्य जीवनम् ॥
Summary
AI
He who trusts enemies or indifferent wives, even if he possesses great wealth, finds his life coming to an end through that very trust.
सारांश
AI
जो व्यक्ति शत्रुओं पर और विरक्त पत्नियों पर अत्यधिक धन होने पर भी विश्वास करता है, उसका जीवन वहीं समाप्त हो जाता है।
१.९३
मृद्घटवत् सुखभेद्यो दुःसन्धानश्च दुर्जनो भवति ।
सुजनस्तु कनकघटवद् दुर्भेद्यश्चाशु सन्धेयः ॥
सुजनस्तु कनकघटवद् दुर्भेद्यश्चाशु सन्धेयः ॥
Summary
AI
A wicked person is like an earthen pot: easily broken and difficult to repair. A virtuous person, however, is like a golden pot: difficult to break and easily restored.
सारांश
AI
दुर्जन मिट्टी के घड़े के समान होते हैं जो आसानी से टूट जाते हैं और कठिनता से जुड़ते हैं, जबकि सज्जन सोने के घड़े की तरह देर से टूटते हैं और शीघ्र जुड़ जाते हैं।
१.९४
द्रवत्वात् सर्वलोहानां निमित्ताद् मृगपक्षिणाम् ।
भयाल् लोभाच् च मूर्खाणां सङ्गतः दर्शनात् सताम् ॥
भयाल् लोभाच् च मूर्खाणां सङ्गतः दर्शनात् सताम् ॥
Summary
AI
Union occurs among metals due to melting, among beasts and birds due to a specific cause, among fools due to fear or greed, and among the virtuous simply by sight.
सारांश
AI
धातुओं का मेल पिघलने से, पशु-पक्षियों का किसी निमित्त से, मूर्खों का भय या लोभ से और सज्जनों का मेल मात्र दर्शन से हो जाता है।
१.९५
नारिकेलसमाकारा दृश्यन्ते हि सुहृज्जनाः ।
अन्ये बदरिकाकारा बहिरेव मनोहराः ॥
अन्ये बदरिकाकारा बहिरेव मनोहराः ॥
Summary
AI
True friends are like coconuts, tough outside but sweet inside. Others are like *badarikā* fruits, appearing attractive only on the outside.
सारांश
AI
सच्चे मित्र नारियल के समान होते हैं जो बाहर से कठोर पर भीतर से मधुर होते हैं। अन्य लोग बेर की तरह केवल बाहर से ही सुंदर दिखाई देते हैं।
१.९६
स्नेहच्छेदेपि साधूनां गुणा नायान्ति विक्रियाम् ।
भङ्गेपि हि मृणालानाम् अनुबध्नन्ति तन्तवः ॥
भङ्गेपि हि मृणालानाम् अनुबध्नन्ति तन्तवः ॥
Summary
AI
Even when a friendship is severed, the qualities of the virtuous do not change. Even when lotus stalks are broken, the internal fibers remain connected.
सारांश
AI
प्रेम संबंध टूटने पर भी सज्जनों के गुण विकृत नहीं होते। कमल के नाल के टूटने पर भी उसके तंतु आपस में जुड़े रहते हैं।
१.९७
शुचित्वम् त्यागिता शौर्यं सामान्यं सुखदुःखयोः ।
दाक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥
दाक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥
Summary
AI
Purity, generosity, bravery, equanimity in pleasure and pain, courtesy, affection, and truthfulness are the qualities of a true friend.
सारांश
AI
पवित्रता, त्याग, वीरता, सुख-दुःख में एक सा भाव, उदारता, अनुराग और सत्यवादिता—ये एक अच्छे मित्र के गुण हैं।
१.९८
घर्मार्तं न तथा सुशीतलजलैः स्नानं न मुक्तावली
न श्रीखण्डविलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्यर्पितम् ।
प्रीत्यै सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः
सद्युक्त्या च परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टिमन्त्रोपमम् ॥
न श्रीखण्डविलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्यर्पितम् ।
प्रीत्यै सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः
सद्युक्त्या च परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टिमन्त्रोपमम् ॥
Summary
AI
For one afflicted by heat, neither a cool bath, nor pearls, nor sandalwood paste brings as much delight as the speech of the virtuous, refined by logic and acting like an attraction mantra for the heart.
सारांश
AI
शीतल जल, मोती की माला या चंदन का लेप मनुष्य को उतना सुख नहीं देते, जितना सज्जनों की युक्तिपूर्ण और मधुर वाणी मन को आकर्षित करती है।
१.९९
रहस्यभेदो याच्ञा च नैष्ठुर्यं चलचित्तया ।
क्रोधो निःसत्यता द्यूतम् एतन् मित्रस्य दूषणम् ॥
क्रोधो निःसत्यता द्यूतम् एतन् मित्रस्य दूषणम् ॥
Summary
AI
Betraying secrets, begging, cruelty, fickleness, anger, untruthfulness, and gambling are the defects that ruin a friendship.
सारांश
AI
भेद खोलना, याचना करना, निष्ठुरता, चंचलता, क्रोध, असत्य बोलना और जुआ खेलना—ये मित्र के दोष हैं।
१.१००
पटुत्वं सत्यवादित्वं कथायोगेन बुद्ध्यते ।
अस्तब्धत्वम् अचापल्यं प्रत्यक्षेनावगम्यते ॥
अस्तब्धत्वम् अचापल्यं प्रत्यक्षेनावगम्यते ॥
Summary
AI
Skillfulness and truthfulness are known through conversation. Lack of arrogance and steadiness are understood through direct observation.
सारांश
AI
मनुष्य की चतुरता और सत्यवादिता बातचीत के ढंग से जानी जाती है, जबकि उसकी गंभीरता और स्थिरता प्रत्यक्ष व्यवहार से समझी जाती है।
१.१०१
अन्यथैव हि सौहार्दं भवेत् स्वच्छान्तरात्मनः ।
प्रवर्ततेन्यथा वाणी शाठ्योपहतचेतसः ॥
प्रवर्ततेन्यथा वाणी शाठ्योपहतचेतसः ॥
Summary
AI
The friendship of a person with a pure heart is of one kind, but the speech of one whose mind is corrupted by deceit proceeds in quite another way.
सारांश
AI
स्वच्छ अन्तःकरण वाले व्यक्ति की मित्रता सच्ची होती है, जबकि छल-कपट से भरे हृदय वाले दुष्ट व्यक्ति की वाणी और व्यवहार वास्तविकता से भिन्न होते हैं।
१.१०२
मनस्य् अन्यद् वचस्य् अन्यत् कर्मण्य् अन्यद् दुरात्मनाम् ।
मनस्य् एकं वचस्य् एकं कर्मण्य् एकं महात्मनाम् ॥
मनस्य् एकं वचस्य् एकं कर्मण्य् एकं महात्मनाम् ॥
Summary
AI
Wicked people have one thing in their mind, another in their speech, and another in their actions. However, great souls are consistent, having the same thought in mind, word, and deed.
सारांश
AI
दुष्ट व्यक्तियों के मन, वाणी और कर्म में भिन्नता होती है, जबकि महापुरुषों के मन, वचन और कर्म सदैव एक समान रहते हैं।
तद् भवतु भवतः अभिमतम् एव इत्य् उक्त्वा हिरण्यको मैत्र्यं विधाय भोजनविशेषैर्वायसं सन्तोष्य विवरं प्रविष्टः । वायसोपि स्वस्थानं गतः ततःप्रभृति तयोः अन्योन्याहारप्रदानेन कुशलप्रश्नैः विश्रम्भालापैश्च कियत्कालोतिवर्तने । एकदा लघुपतनको हिरण्यकम् आह्सखे ! वायसस्य कष्टतरलभ्याहारम् इदं स्थानम् । तद् एतत् परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुम् इच्छामि । हिरण्यको ब्रूते
१.१०३
स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः ।
इति विज्ञाय मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत् ॥
इति विज्ञाय मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत् ॥
Summary
AI
Teeth, hair, nails, and men do not look good when displaced from their proper positions. Knowing this, a wise person should not abandon his own place.
सारांश
AI
स्थान से हटने पर दाँत, बाल, नाखून और मनुष्य शोभा नहीं देते। यह जानकर बुद्धिमान व्यक्ति को बिना सोचे-समझे अपने उचित स्थान का त्याग नहीं करना चाहिए।
१.१०४
स्थानम् उत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्पुरुषा गजाः ।
तत्रैव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥
तत्रैव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥
Summary
AI
Lions, virtuous men, and elephants leave their place to seek better opportunities, whereas crows, cowards, and deer perish in that very spot.
सारांश
AI
सिंह, सज्जन और हाथी अपना स्थान छोड़कर अन्यत्र भी उन्नति करते हैं, जबकि कौवे, कायर और मृग अपने स्थान पर ही चिपके रहकर विनाश को प्राप्त होते हैं।
१.१०५
को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशः स्मृतः
यं देशं श्रयते तम् एव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् ।
यद् दंष्ट्रानखलाङ्गुलप्रहरणः सिंहो वनं गाहते
तस्मिन्न् एव हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिन्नत्त्य् आत्मनः ॥
यं देशं श्रयते तम् एव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् ।
यद् दंष्ट्रानखलाङ्गुलप्रहरणः सिंहो वनं गाहते
तस्मिन्न् एव हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिन्नत्त्य् आत्मनः ॥
Summary
AI
For a brave and spirited person, no land is foreign; he conquers whatever land he inhabits through the prowess of his arms. Just as a lion, armed with teeth, claws, and tail, enters a forest and slakes his thirst with the blood of the lordly elephants he slays.
सारांश
AI
वीर और मनस्वी व्यक्ति के लिए कोई देश पराया नहीं होता; वह जहाँ जाता है, अपने पराक्रम से उसे ही अपना बना लेता है, जैसे सिंह हाथियों का वध कर वन में अपनी तृप्ति करता है।
१.१०६
चलत्य् एकेन पादेन तिष्ठत्य् एकेन बुद्धिमान् ।
नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वम् आयतनं त्यजेत् ॥
नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वम् आयतनं त्यजेत् ॥
Summary
AI
A wise person moves with one foot while keeping the other planted. One should not abandon a former abode without first securing another place.
सारांश
AI
बुद्धिमान व्यक्ति अगले स्थान की भली-भाँति जाँच किए बिना पिछला स्थान नहीं छोड़ता; वह एक पैर से आगे बढ़ता है और दूसरे पर मजबूती से टिका रहता है।
१.१०७
परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम् ।
धर्मे स्वीयम् अनुष्ठानं कस्यचित् तु महात्मनः ॥
धर्मे स्वीयम् अनुष्ठानं कस्यचित् तु महात्मनः ॥
Summary
AI
Being an expert in advising others is easy for all men, but following the path of *dharma* in one's own practice belongs only to a rare great soul.
सारांश
AI
दूसरों को उपदेश देने में सभी मनुष्य निपुण होते हैं, किंतु स्वयं धर्म के मार्ग पर चलने वाला कोई विरला महापुरुष ही होता है।
१.१०८
यस्मिन् देशे न सम्मानो न वृत्तिर्न च बान्धवः ।
न च विद्यागमः कश्चित् तं देशं परिवर्जयेत् ॥
न च विद्यागमः कश्चित् तं देशं परिवर्जयेत् ॥
Summary
AI
One should avoid a country where there is no respect, no livelihood, no kinsmen, and no source of knowledge.
सारांश
AI
जिस देश में न सम्मान हो, न आजीविका, न बंधु-बांधव और न ही विद्या की प्राप्ति हो, उस स्थान का तुरंत त्याग कर देना चाहिए।
१.१०९
धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥
पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥
Summary
AI
A wealthy person, a Vedic scholar, a king, a river, and a physician; one should not dwell where these five are not present.
सारांश
AI
जहाँ धनवान, विद्वान ब्राह्मण, राजा, नदी और वैद्य—ये पाँचों न हों, वहाँ मनुष्य को निवास नहीं करना चाहिए।
१.११०
लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम् ॥
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम् ॥
Summary
AI
Livelihood, fear of law, shame, courtesy, and generosity; one should not take up residence where these five are absent.
सारांश
AI
जहाँ जीविका, लोक-भय, लज्जा, शिष्टता और दानशीलता—ये पाँच गुण विद्यमान न हों, वहाँ ठहरना उचित नहीं है।
१.१११
तत्र मित्र न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् ।
ऋणदाता च वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी ॥
ऋणदाता च वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी ॥
Summary
AI
O friend! One should not live where these four things do not exist: a money-lender, a physician, a Vedic scholar, and a river filled with water.
सारांश
AI
हे मित्र! जहाँ ऋण देने वाला, वैद्य, वेदपाठी ब्राह्मण और जलपूर्ण नदी—ये चार न हों, वहाँ निवास नहीं करना चाहिए।
१.११२
बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः ।
तस्य पूजा विधातव्या सर्वत्राभ्यागतो गुरुः ॥
तस्य पूजा विधातव्या सर्वत्राभ्यागतो गुरुः ॥
Summary
AI
Whether a child, an old man, or a youth, whoever comes to one's home as a guest must be honored. In all circumstances, a guest is a spiritual teacher.
सारांश
AI
घर आए हुए अतिथि का सत्कार करना चाहिए, चाहे वह बालक, वृद्ध या युवा हो। अतिथि सभी अवस्थाओं में गुरु के समान पूजनीय होता है।
१.११३
गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।
पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः ॥
पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः ॥
Summary
AI
Fire is the teacher of the twice-born (*dvijāti*); the *Brāhmaṇa* is the teacher of the castes; the husband alone is the teacher of women; but a guest is the teacher to everyone everywhere.
सारांश
AI
द्विजातियों का गुरु अग्नि है, वर्णों का गुरु ब्राह्मण है, स्त्रियों का गुरु पति है और घर आया हुआ अतिथि सभी का गुरु होता है।
१.११४
उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचोपि गृहम् आगतः ।
पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयोतिथिः ॥
पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयोतिथिः ॥
Summary
AI
Even if a person of low status comes to the home of one of a high caste, he should be honored appropriately, for a guest embodies all the deities.
सारांश
AI
श्रेष्ठ वर्ण के घर यदि नीच वर्ण का व्यक्ति भी अतिथि बनकर आए, तो उसका यथायोग्य सत्कार करना चाहिए, क्योंकि अतिथि साक्षात् सर्वदेवमय होता है।
वायसोऽवदत्सखे ! मन्थर ! सविशेषपूजाम् असमि विधेहि, यतोयं पुण्यकर्मणां धुरीणः कारुण्यरत्नाकरो हिरण्यकनामा मूषिकराजः । एतस्य गुणस्तुतिं जिह्वासहस्रद्वयेनापि यदि सर्पराजः कदाचित् कर्तुं समर्थः स्यात् इत्य् उक्त्वा चित्रग्रीवोपाख्यानं वर्णितवान् । ततो मन्थरः सादरं हिरण्यकं सम्पूज्याह्भद्र ! आत्मनो निर्जनवनागमनकारणम् आख्यातुम् अर्हसि हिरण्यकोवदत्कथयामि, श्रूयताम् ।
अस्ति चम्पकाभिधानायां नगर्यां परिव्राजकावसथः । तत्र चूडाकर्णो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्टभिक्षान्नसहितं भिक्षापात्रं नागदन्तकेवस्थाप्य स्वपिति । अहं च तद् अन्नम् उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । अनन्तरं तस्य प्रियसुहृद् वीणाकर्णो नाम परिव्राजकः समायातः, तेन सह नानाकथाप्रसङ्गावस्थितो मम त्रासार्थं जर्जरवंशखण्डेन चूडाकर्णो भूमिम् अताडयत् । तं तथाविधं दृष्ट्वा वीणाकर्ण उवाच्सखे ! किम् इति मम कथाविरक्तोन्यासक्तो भवान् यतः
१.११५
मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः
कथानुरागो मधुरा च वाणी ।
स्नेहोधिकः सम्भ्रमदर्शनं च
सदानुरक्तस्य जनस्य लक्ष्म ॥
कथानुरागो मधुरा च वाणी ।
स्नेहोधिकः सम्भ्रमदर्शनं च
सदानुरक्तस्य जनस्य लक्ष्म ॥
Summary
AI
A cheerful face, a clear gaze, a fondness for conversation, sweet speech, great affection, and a display of eagerness are the signs of a person who is truly devoted.
सारांश
AI
प्रसन्न मुख, निर्मल दृष्टि, प्रेमपूर्ण वार्तालाप, मधुर वाणी और अत्यधिक आदर-सत्कार—ये सदैव स्नेह रखने वाले व्यक्ति के लक्षण हैं।
१.११६
अदृष्टिदानं कृतपूर्वनाश-
नम् आननं दुश्चरितानुकीर्तनम् ।
कथाप्रसङ्गेन च नामविस्मृतिर्
विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ॥
नम् आननं दुश्चरितानुकीर्तनम् ।
कथाप्रसङ्गेन च नामविस्मृतिर्
विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ॥
Summary
AI
Avoiding eye contact, destroying the memory of previous favors, recounting bad deeds in one's presence, and forgetting one's name during a conversation are the signs of a person who has become indifferent.
सारांश
AI
नजरें न मिलाना, पुराने उपकारों को भूलना, दोषों का बखान करना और बातों में नाम भूल जाना—ये विरक्त या प्रेमशून्य व्यक्ति के लक्षण हैं।
चूडाकर्णेनोक्तम्भद्र ! नाहं विरक्तः, किन्तु पश्य अयं मूषिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षान्नम् उत्प्लुत्य भक्षयति । वीणाकर्णो नागदन्तम् अवलोक्याह्कथम् अयं मूषिकः स्वल्पबलोप्य् एतावद् दूरम् उत्पतति तद् अत्र केनापि कारणेन भवितव्यम् । क्षणं विचिन्त्य परिव्राजकेनोक्तम्कारणं चात्र धनबाहुल्यम् एव प्रतिभाति । यतः
१.११७
धनवान् बलवान् लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा ।
प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञाम् अप्य् उपजायते ॥
प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञाम् अप्य् उपजायते ॥
Summary
AI
In this world, a wealthy person is always and everywhere powerful; for even the sovereignty of kings arises from the root of wealth.
सारांश
AI
संसार में धनवान ही बलवान माना जाता है। प्रभुत्व का आधार धन ही है, यहाँ तक कि राजाओं की सत्ता भी धन पर ही टिकी होती है।
१.११८
धनेन बलवान् लोको धनाद् भवति पण्डितः ।
पश्यैनं मूषिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥
पश्यैनं मूषिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥
Summary
AI
Through wealth, a person becomes strong and learned in this world. Look at this wretched mouse, who has returned to the status of his own kind after losing his hoard.
सारांश
AI
धन के प्रभाव से ही मनुष्य बलवान और विद्वान कहलाता है। इस चूहे को देखो, जो धन खोने पर पुनः अपनी साधारण जाति की दीन अवस्था में आ गया है।
१.११९
अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
क्रिया सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥
क्रिया सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥
Summary
AI
For a man of meager intelligence who is deprived of wealth, all his undertakings perish, just like small streams dry up during the summer season.
सारांश
AI
धन से रहित और अल्प बुद्धि वाले व्यक्ति के सभी कार्य उसी प्रकार निष्फल हो जाते हैं, जैसे ग्रीष्म ऋतु में छोटी नदियाँ सूख जाती हैं।
१.१२०
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥
यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥
Summary
AI
He who possesses wealth has friends and kinsmen. In this world, the one with wealth is truly a man and is indeed considered learned.
सारांश
AI
जिसके पास धन है, उसी के मित्र और संबंधी होते हैं। धनवान व्यक्ति ही संसार में वास्तविक पुरुष और विद्वान माना जाता है।
१.१२१
अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च ।
मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥
मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥
Summary
AI
For one without a son and for one without a good friend, the house is empty. For a fool, all directions are empty, but poverty is empty in every respect.
सारांश
AI
पुत्रहीन का घर, मित्रहीन का घर और मूर्ख की दिशाएं शून्य होती हैं, किंतु दरिद्रता तो सब कुछ शून्य कर देती है।
१.१२२
दारिद्र्यान्मरणाद् वापि दारिद्र्यम् अवरं स्मृतम् ।
अल्पक्लेशेन मरणं दारिद्र्यम् अतिदुःसहम् ॥
अल्पक्लेशेन मरणं दारिद्र्यम् अतिदुःसहम् ॥
Summary
AI
Between poverty and death, poverty is considered worse. Death involves only a little suffering, whereas poverty is extremely difficult to endure.
सारांश
AI
दरिद्रता और मृत्यु में से दरिद्रता अधिक कष्टकारी है; मृत्यु में कम क्लेश होता है, जबकि दरिद्रता का दुख अत्यंत असहनीय है।
१.१२३
अन्यच्च तानीन्द्रियाण्य् अविकलानि तद् एव नाम
सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तद् एव ।
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव
अन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रम् एतत् ॥
सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तद् एव ।
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव
अन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रम् एतत् ॥
Summary
AI
Those same unimpaired senses, the same name, that same unimpeded intellect, and the same speech remain; yet, a man deprived of the warmth of wealth becomes a different person in an instant. This is indeed strange.
सारांश
AI
इंद्रियां, नाम, बुद्धि और वाणी वही रहने पर भी, धन की ऊष्मा से रहित व्यक्ति क्षण भर में शक्तिहीन होकर दूसरा ही प्रतीत होने लगता है।
१.१२४
अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थे यत्ने च पौरुषे ।
मनस्विनो दरिद्रस्य वनाद् अन्यत् कुतः सुखम् ॥
मनस्विनो दरिद्रस्य वनाद् अन्यत् कुतः सुखम् ॥
Summary
AI
When fate is entirely adverse and human effort proves futile, where else can a high-minded man find happiness except in the forest?
सारांश
AI
भाग्य के विपरीत होने और पुरुषार्थ के विफल होने पर, स्वाभिमानी दरिद्र व्यक्ति के लिए वन के अतिरिक्त कहीं और सुख नहीं है।
१.१२५
मनस्वी मिर्यते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति ।
अपि निर्वाणम् आयाति नानलो याति शीतताम् ॥
अपि निर्वाणम् आयाति नानलो याति शीतताम् ॥
Summary
AI
A high-minded man may die willingly, but he does not resort to wretchedness. Fire may be extinguished, but it never becomes cold.
सारांश
AI
स्वाभिमानी व्यक्ति मृत्यु को स्वीकार कर लेता है परंतु दीनता को नहीं, जैसे अग्नि शांत तो हो जाती है किंतु शीतलता को प्राप्त नहीं होती।
१.१२६
कुसुमस्तवकस्येव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः ।
सर्वेषां मूर्ध्नि वा तिष्ठेद् विशीर्येत वनेथवा ॥
सर्वेषां मूर्ध्नि वा तिष्ठेद् विशीर्येत वनेथवा ॥
Summary
AI
Like a cluster of flowers, a high-minded man has only two courses of action: he should either stand at the head of everyone or wither away in the forest.
सारांश
AI
स्वाभिमानी पुरुष की स्थिति फूलों के गुच्छे के समान होती है; या तो वह सबके मस्तक पर सुशोभित होता है या वन में ही नष्ट हो जाता है।
१.१२७
अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ।
वञ्चनं चापमानं च मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥
वञ्चनं चापमानं च मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥
Summary
AI
A wise man should never disclose the loss of wealth, mental distress, misconduct in the home, deception, or insult.
सारांश
AI
बुद्धिमान व्यक्ति को धन का नाश, मन का संताप, घर के दोष, धोखा और अपमान किसी के सामने प्रकट नहीं करना चाहिए।
१.१२८
वरं विभवहीनेन प्राणैः सन्तर्पितोनलः ।
नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थ्यते जनः ॥
नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थ्यते जनः ॥
Summary
AI
It is better for a man devoid of wealth to offer his life to the fire than to beg from a miserly person who lacks proper conduct.
सारांश
AI
निर्धन होने पर प्राण त्याग देना श्रेष्ठ है, परंतु शिष्टाचार रहित कंजूस व्यक्ति से सहायता की प्रार्थना करना उचित नहीं है।
१.१२९
दारिद्र्याद् ध्रियम् एति ह्रीपरिगतः सत्त्वात् परिभ्रश्यते
निःसत्त्वं परिभूयते परिभवान् निर्वेदम् आपद्यते ।
निर्विण्णः शुचम् एति शोकफिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते
निर्बुद्धिः क्षयम् एत्य् अहो निधनता सर्वापदाम् आस्पदम् ॥
निःसत्त्वं परिभूयते परिभवान् निर्वेदम् आपद्यते ।
निर्विण्णः शुचम् एति शोकफिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते
निर्बुद्धिः क्षयम् एत्य् अहो निधनता सर्वापदाम् आस्पदम् ॥
Summary
AI
From poverty comes shame; from shame, loss of vigor; without vigor, one is humiliated; humiliation leads to despondency; despondency leads to grief; grief destroys the intellect; and without intellect, one perishes. Alas, poverty is the abode of all calamities!
सारांश
AI
दरिद्रता से लज्जा, शक्तिहीनता, अपमान, ग्लानि, शोक और बुद्धि का नाश होता है; निर्धनता वास्तव में समस्त आपदाओं की जड़ है।
१.१३०
किं च् वरं मौनं कार्यं न च वचनम् उक्तं यद् अनृतं
वरं क्लैब्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् ।
वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्व् अभिरुचिर्
वरं भिक्षाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥
वरं क्लैब्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् ।
वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्व् अभिरुचिर्
वरं भिक्षाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥
Summary
AI
Silence is better than speaking falsehood. Impotence is better than approaching another's wife. Giving up life is better than delighting in slanderous words. Living on alms is better than the pleasure of enjoying another's wealth.
सारांश
AI
असत्य बोलने से मौन, परस्त्रीगमन से नपुंसकता, चुगली से मृत्यु और पराये धन के उपभोग से भिक्षा मांगना श्रेष्ठ है।
१.१३१
वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्टवृषभो
वरं वेश्या पत्नी न पुनरविनीता कुलवधूः ।
वरं वासोरण्ये न पुनरविवेकाधिपपुरे
वरं प्राणत्यागो न पुनरधमानाम् उपगमः ॥
वरं वेश्या पत्नी न पुनरविनीता कुलवधूः ।
वरं वासोरण्ये न पुनरविवेकाधिपपुरे
वरं प्राणत्यागो न पुनरधमानाम् उपगमः ॥
Summary
AI
An empty stable is better than having a wicked bull. A courtesan is better as a wife than an ill-mannered bride from a good family. Living in a forest is better than living in the city of an undiscerning ruler. Death is better than associating with the low-minded.
सारांश
AI
दुष्ट बैल से खाली शाला, कुमार्गी पत्नी से वेश्या, अविवेकी राजा के नगर से वन और नीच की शरण से मृत्यु श्रेष्ठ है।
१.१३२
सेवेव मानम् अखिलं ज्योत्स्नेव तमो जरेव लावण्यम् ।
हरिहरकथेव दुरितं गुणशतम् अप्यर्थिता हरति ॥
हरिहरकथेव दुरितं गुणशतम् अप्यर्थिता हरति ॥
Summary
AI
Just as servitude destroys all honor, moonlight destroys darkness, old age destroys beauty, and the stories of *Hari* and *Hara* destroy sin, begging destroys even a hundred virtues.
सारांश
AI
जैसे सेवा मान को और बुढ़ापा सौंदर्य को नष्ट करता है, वैसे ही याचना मनुष्य के सैकड़ों गुणों को हर लेती है।
१.१३३
रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी ।
यज् जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोस्य विश्रामः ॥
यज् जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोस्य विश्रामः ॥
Summary
AI
For one who is chronically ill, a long-term traveler, one who eats another's food, or one who sleeps in another's house, living is like death, and death is his only rest.
सारांश
AI
रोगी, चिरप्रवासी, पराया अन्न खाने वाला और दूसरे के घर रहने वाले का जीवन मृत्यु समान है और मृत्यु ही उसके लिए विश्राम है।
१.१३४
लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृषाम् ।
तृषार्तो दुःखम् आप्नोति परत्रेह च मानवः ॥
तृषार्तो दुःखम् आप्नोति परत्रेह च मानवः ॥
Summary
AI
Greed wavers the intellect and gives rise to thirst or craving. A person afflicted by such craving experiences suffering both in this world and the next.
सारांश
AI
लोभ बुद्धि को भ्रष्ट कर तृष्णा उत्पन्न करता है, जिससे मनुष्य इस लोक और परलोक दोनों में अत्यंत दुख पाता है।
१.१३५
धनलुब्धो ह्य् असन्तुष्टोनियतात्माजितेन्द्रियः ।
सर्वा एवापदस्तस्य यस्य तुष्टं न मानसम् ॥
सर्वा एवापदस्तस्य यस्य तुष्टं न मानसम् ॥
Summary
AI
One who is greedy for wealth is indeed discontented, undisciplined, and lacks control over his senses. All calamities befall him whose mind is not satisfied.
सारांश
AI
धन के लोभी, असंतोषी और अनियंत्रित मन वाले व्यक्ति पर सभी आपदाएं आती हैं क्योंकि उसका मन कभी तृप्त नहीं होता।
१.१३६
सर्वाः सम्पत्तस्यस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् ।
उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतेव भूः ॥
उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतेव भूः ॥
Summary
AI
All riches belong to him whose mind is satisfied. To one whose feet are covered by shoes, the entire earth appears as if covered with leather.
सारांश
AI
संतुष्ट मन वाले व्यक्ति के लिए सब ओर वैभव है; जैसे जूते पहनने वाले के लिए पूरी धरती चमड़े से ढकी प्रतीत होती है।
१.१३७
सन्तोषामृततृप्तानां यत् सुखं शान्तचेतसाम् ।
कुतस्तद्धनलुब्धानाम् इतश्चेतश्च धावताम् ॥
कुतस्तद्धनलुब्धानाम् इतश्चेतश्च धावताम् ॥
Summary
AI
The happiness enjoyed by those with a peaceful mind, satisfied by the nectar of contentment—how can that be attained by the greedy who run hither and thither for wealth?
सारांश
AI
संतोष रूपी अमृत से तृप्त और शांत चित्त वालों को जो सुख मिलता है, वह धन के लोभ में भटकने वालों को कभी प्राप्त नहीं होता।
१.१३८
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वम् अनुष्ठितम् ।
येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यम् अवलम्बितम् ॥
येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यम् अवलम्बितम् ॥
Summary
AI
He who has cast aside desires and embraced detachment is the one who has truly studied, heard the scriptures, and performed all religious duties.
सारांश
AI
जिसने अपनी आशाओं का त्याग कर वैराग्य को अपना लिया है, उसी ने वास्तविक रूप से सब कुछ पढ़ा, सुना और अनुष्ठान किया है।
१.१३९
असेवितेश्वरद्वारम् अदृष्टविरहव्यथम् ।
अनुक्तक्लीबवचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥
अनुक्तक्लीबवचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥
Summary
AI
Blessed is the life of someone who has not served at the gates of the powerful, has not experienced the agony of separation, and has never uttered cowardly words.
सारांश
AI
वह जीवन धन्य है जिसमें न किसी की चाकरी करनी पड़ी, न विरह का दुख सहा और न ही दीन वचन कहने पड़े।
१.१४०
न योजनशतं दूरं वाह्यमानस्य तृष्णया ।
सन्तुष्टस्य करप्राप्तेप्यर्थे भवति नादरः ॥
सन्तुष्टस्य करप्राप्तेप्यर्थे भवति नादरः ॥
Summary
AI
For one driven by craving, even a hundred leagues is not far. However, for a satisfied person, there is no regard even for wealth already in hand.
सारांश
AI
लोभी व्यक्ति के लिए सौ योजन की दूरी भी कुछ नहीं है, जबकि संतोषी व्यक्ति हाथ आए धन का भी मोह नहीं करता।
१.१४१
तद् अत्र अवस्थोचितकार्यपरिच्छेदः श्रेयान् ।
को धर्मो भूतदया किं सौख्यं नित्यम् अरोगिना जगति ।
कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥
को धर्मो भूतदया किं सौख्यं नित्यम् अरोगिना जगति ।
कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥
Summary
AI
Therefore, determining the action appropriate to the situation is best. What is righteousness? Compassion for beings. What is happiness? Constant freedom from disease in this world. What is affection? Goodness of heart. What is wisdom? Discernment.
सारांश
AI
यहाँ परिस्थिति के अनुसार उचित निर्णय लेना ही श्रेष्ठ है। प्राणियों पर दया करना ही धर्म है, सदा निरोग रहना ही सुख है, सच्ची भावना ही स्नेह है और सही-गलत का विवेक होना ही बुद्धिमत्ता है।
१.१४२
परिच्छेदो हि पाण्डित्यं यदापन्ना विपत्तयः ।
अपरिच्छेदकर्त्णां विपदः स्युः पदे पदे ॥
अपरिच्छेदकर्त्णां विपदः स्युः पदे पदे ॥
Summary
AI
Discernment is indeed wisdom when calamities strike. For those who act without discernment, misfortunes occur at every step.
सारांश
AI
विपत्ति आने पर सही निर्णय लेना ही वास्तविक विद्वत्ता है। जो बिना सोचे-समझे कार्य करते हैं, उन्हें पग-पग पर आपदाओं का सामना करना पड़ता है।
१.१४३
त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥
Summary
AI
One should sacrifice an individual for the sake of the family, a family for the sake of the village, a village for the sake of the country, and the whole earth for the sake of the soul.
सारांश
AI
कुल के हित के लिए एक व्यक्ति का, ग्राम के लिए कुल का, जनपद के लिए ग्राम का और अपनी आत्मा के कल्याण के लिए संपूर्ण पृथ्वी का त्याग कर देना चाहिए।
१.१४४
पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् ।
विचार्यं खलु पश्यामि तत् सुखं यत्र निर्वृतिः ॥
विचार्यं खलु पश्यामि तत् सुखं यत्र निर्वृतिः ॥
Summary
AI
Whether it is water obtained without effort or delicious food accompanied by fear, after careful consideration, I see that true happiness exists only where there is peace.
सारांश
AI
बिना परिश्रम के प्राप्त जल और भययुक्त स्वादिष्ट भोजन में से विचार करने पर वही सुख श्रेष्ठ है जहाँ पूर्ण शांति और संतोष प्राप्त हो।
१.१४५
इत्य् आलोच्याहं निर्जनवनम् आगतः ।
यतः वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयः पत्रफलाम्बुभक्षितम् ।
तृणानि शय्या वसनं च वल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥
यतः वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयः पत्रफलाम्बुभक्षितम् ।
तृणानि शय्या वसनं च वल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥
Summary
AI
Having reflected thus, I came to the deserted forest. Better is a forest inhabited by tigers and elephants, a dwelling in trees, a diet of leaves, fruits, and water, grass for a bed, and bark for clothing, than living impoverished among one's kinsmen.
सारांश
AI
बाघ और हाथियों से भरे वन में रहना, वृक्षों के नीचे निवास, फल-फूल का आहार और घास की शय्या पर वल्कल वस्त्र पहनकर जीना श्रेष्ठ है, किंतु बंधुओं के बीच निर्धन होकर जीवन जीना कदापि उचित नहीं।
१.१४६
संसारविषयवृक्षस्य द्वे एव रसवत् फले ।
काव्यामृतरसास्वादः सङ्गमः सज्जनैः सह ॥
काव्यामृतरसास्वादः सङ्गमः सज्जनैः सह ॥
Summary
AI
In the poisonous tree of worldly existence, there are only two sweet fruits: the tasting of the nectar of poetry and the company of virtuous people.
सारांश
AI
संसार रूपी विष-वृक्ष के केवल दो ही अमृत तुल्य रसीले फल हैं: काव्य के रस का आस्वादन और सज्जनों की संगति।
१.१४७
सत्सङ्गः केशवे भक्तिर्गङ्गाम्भसि निमज्जनम् ।
असारे खलु संसारे त्रीणि साराणि भावयेत् ॥
असारे खलु संसारे त्रीणि साराणि भावयेत् ॥
Summary
AI
In this essence-less world, one should cherish three essential things: the company of the righteous, devotion to *Keśava*, and immersion in the waters of the *Gaṅgā*.
सारांश
AI
इस असार संसार में केवल तीन ही बातें सारभूत हैं: सत्संगति, भगवान विष्णु की भक्ति और गंगा जल में स्नान।
१.१४८
अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनम्
आयुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवनम् ।
धर्मं यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं
पश्चात्तापहतो जरापरिणतः शोकाग्निना दह्यते ॥
आयुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवनम् ।
धर्मं यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं
पश्चात्तापहतो जरापरिणतः शोकाग्निना दह्यते ॥
Summary
AI
Wealth is like dust on the feet, youth is like the rush of a mountain river, life span is as flickering as a water drop, and existence is like foam. He who, with a steady mind, does not practice *dharma*—the opener of heaven's gate—is consumed by the fire of grief in old age, stricken by regret.
सारांश
AI
धन चरणों की धूल के समान, यौवन पहाड़ी नदी के वेग जैसा और जीवन जल की बूंद व फेन के समान चंचल है। जो स्थिर बुद्धि से धर्म नहीं करता, वह अंत में पश्चात्ताप और शोक की अग्नि में जलता है।
१.१४९
उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् ।
तडागोदरसंस्थानां परीवाहैवाम्भसाम् ॥
तडागोदरसंस्थानां परीवाहैवाम्भसाम् ॥
Summary
AI
Giving away earned wealth is its only protection, just as the discharge of water from the belly of a tank preserves it.
सारांश
AI
अर्जित धन का त्याग (दान) करना ही उसकी वास्तविक रक्षा है, जैसे तालाब के पानी को बाहर निकालकर ही उसे स्वच्छ और सुरक्षित रखा जाता है।
१.१५०
यद् अधोधः क्षितौ वित्तं निचखान मितम्पचः ।
तदधो निलयं गन्तुं चक्रे पन्थानम् अग्रतः ॥
तदधो निलयं गन्तुं चक्रे पन्थानम् अग्रतः ॥
Summary
AI
The miser who buries his wealth deeper and deeper in the earth is merely preparing a path in advance to go to a dwelling even lower than that.
सारांश
AI
कंजूस व्यक्ति जमीन में जो धन गाड़ता है, वह मानो अपनी मृत्यु के बाद नीचे के लोक में जाने के लिए पहले से ही रास्ता बना रहा होता है।
१.१५१
निजसौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनम् इच्छति ।
परार्थभारवाहीव स क्लेशस्यैव भाजनम् ॥
परार्थभारवाहीव स क्लेशस्यैव भाजनम् ॥
Summary
AI
He who desires to acquire wealth while restraining his own happiness is merely a vessel for pain, like a beast of burden carrying a load for others.
सारांश
AI
अपने सुखों को रोककर जो केवल धन संचय करना चाहता है, वह दूसरों का बोझ ढोने वाले मजदूर की तरह केवल क्लेश और दुःख का ही भागी बनता है।
१.१५२
दानोपभोगहीनेन धनेन धनिनो यदि ।
भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥
भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥
Summary
AI
If people are considered wealthy because of wealth that is neither given in charity nor enjoyed, then why are we not also wealthy by that very same wealth?
सारांश
AI
यदि दान और उपभोग न किए जाने वाले धन से ही कोई धनवान होता है, तो वैसे धन के होने से हम भी धनवान क्यों नहीं कहला सकते?
१.१५३
यतः धनेन किं यो न ददाति
नाश्नुते बलेन किं यश्च रिपून् न याधत्ते ।
श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत्
किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥
नाश्नुते बलेन किं यश्च रिपून् न याधत्ते ।
श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत्
किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥
Summary
AI
What is the use of wealth if one neither gives nor enjoys it? What is the use of strength if one does not suppress enemies? What is the use of learning if one does not practice *dharma*? What is the use of a soul if one has not conquered the senses?
सारांश
AI
उस धन, शक्ति, शास्त्र-ज्ञान और आत्मा का क्या लाभ जो क्रमशः दान न दिया जाए, शत्रुओं का दमन न करे, धर्म का आचरण न सिखाए और इंद्रियों पर विजय न दिलाए?
१.१५४
असम्भोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः ।
अस्येदम् इति सम्बन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥
अस्येदम् इति सम्बन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥
Summary
AI
Due to non-enjoyment, a miser's wealth is common to others. The relationship "this is his" is only realized through the grief felt when it is lost.
सारांश
AI
स्वयं उपभोग न करने के कारण कंजूस का धन दूसरों के धन जैसा ही है। उसका उस धन पर अधिकार केवल उसके खो जाने पर होने वाले दुःख से ही सिद्ध होता है।
१.१५५
न देवाय न विप्राय न बन्धुभ्यो न चात्मने ।
कृपणस्य धनं याति वह्नितस्करपार्थिवैः ॥
कृपणस्य धनं याति वह्नितस्करपार्थिवैः ॥
Summary
AI
A miser's wealth serves neither the gods, nor the *Brāhmaṇas*, nor kinsmen, nor himself; it is lost to fire, thieves, or the king.
सारांश
AI
कंजूस का धन न देवताओं, न ब्राह्मणों, न मित्रों और न स्वयं के काम आता है; वह अंततः अग्नि, चोर या राजा के अधिकार में चला जाता है।
१.१५६
तथा चोक्तम् दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानम् अगर्वं क्षमान्वितं सौर्यम् । त्यागं सहितं च वित्तं दुर्लभम् एतच् चतुर्भद्रम् ॥
Summary
AI
Charity accompanied by kind words, knowledge without pride, heroism coupled with patience, and wealth joined with generosity—this fourfold auspicious combination is rare.
सारांश
AI
मधुर वाणी के साथ दान, अहंकार रहित ज्ञान, क्षमा के साथ वीरता और त्याग के साथ धन—ये चार गुण अत्यंत दुर्लभ और कल्याणकारी हैं।
१.१५७
कर्तव्यः सञ्चयो नित्यं न तु कार्योतिसञ्चयः ।
अतिसञ्चयशीलोयं धनुषा जम्बुको हतः ॥
अतिसञ्चयशीलोयं धनुषा जम्बुको हतः ॥
Summary
AI
Accumulation should always be practiced, but excessive accumulation should not be done. This jackal, prone to excessive hoarding, was killed by a bow.
सारांश
AI
संचय अवश्य करना चाहिए किंतु अति-संचय नहीं करना चाहिए। अत्यधिक संचय की प्रवृत्ति के कारण ही सियार धनुष की डोरी द्वारा मारा गया।
आसीत् कल्याणकटकवास्तव्यो भैरवो नाम व्याधः । स चैकदा मांसलुब्धो धनुरादाय मृगम् अन्विष्यन् विन्ध्याटवीमध्यं गतः । तत्र तेन मृग एको व्यापादितः । ततो मृगम् आदाय गच्छता तेन घोराकृतिः शूकरो दृष्टः । ततस्तेन मृगं भूमौ निधाय शूकरः शरेण हतः । शूकरेणाप्यागत्य प्रलयघनघोरगर्जनं कुर्वाणेन स व्याधो मुष्कदेशे हतः छिन्नद्रुम इव पपात । तथा चोक्तम्
१.१५८
जलम् अग्निर्विषं शस्तं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः ।
निमित्तं किञ्चिद् आसाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ॥
निमित्तं किञ्चिद् आसाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ॥
Summary
AI
Encountering some cause—be it water, fire, poison, a weapon, hunger, disease, or a fall from a mountain—an embodied being is separated from life.
सारांश
AI
जल, अग्नि, विष, शस्त्र, भूख, रोग या पर्वत से गिरना—कोई न कोई निमित्त पाकर जीव के प्राण निकल ही जाते हैं।
१.१५९
अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् ।
सुखान्य् अपि तथा मन्ये दैवम् अत्रातिरिच्यते ॥
सुखान्य् अपि तथा मन्ये दैवम् अत्रातिरिच्यते ॥
Summary
AI
Just as unforeseen sorrows come to embodied beings, so too do joys come, I believe. In this matter, destiny prevails.
सारांश
AI
जिस प्रकार बिना सोचे दुःख प्राणियों के पास आ जाते हैं, उसी प्रकार सुख भी स्वयं आते हैं। इस विषय में भाग्य को ही प्रबल समझना चाहिए।
१.१६०
मासम् एकं नरो याति द्वौ मासौ मृगशूकरौ ।
अहिरेकं दिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥
अहिरेकं दिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥
Summary
AI
A man provides food for one month, a deer and a boar for two months, and a snake for one day. Today, the bowstring is to be eaten.
सारांश
AI
मनुष्य का मांस एक महीने, मृग और सूअर का दो महीने और साँप का मांस एक दिन के भोजन के लिए पर्याप्त है; इसलिए आज मैं इस धनुष की डोरी को ही खाऊँगा।
१.१६१
यद् ददाति यद् अश्नाति तद् एव धनिनो धनम् ।
अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥
अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥
Summary
AI
Whatever a wealthy person gives or consumes is their true wealth. After death, others sport with both their wives and their riches.
सारांश
AI
धनी व्यक्ति का वास्तविक धन वही है जिसे वह दान करता है या स्वयं उपभोग करता है। उसकी मृत्यु के पश्चात अन्य लोग ही उसके धन और उसकी स्त्रियों के साथ क्रीड़ा करते हैं।
१.१६२
यद् ददासि विशिष्टेभ्यो यच् चाश्नासि दिने दिने ।
तत् ते वित्तम् अहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षसि ॥
तत् ते वित्तम् अहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षसि ॥
Summary
AI
What you give to worthy people and what you consume day by day is what I consider your true wealth; the rest you are merely guarding for someone else.
सारांश
AI
जो तुम श्रेष्ठ जनों को दान देते हो और जो प्रतिदिन स्वयं उपभोग करते हो, मैं उसी को तुम्हारा वास्तविक धन मानता हूँ। शेष धन की तो तुम केवल किसी और के लिए रखवाली कर रहे हो।
१.१६३
नाप्रायम् अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् ।
आपत्स्व् अपि न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥
आपत्स्व् अपि न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥
Summary
AI
Men of wise intellect do not long for the unattainable, they do not wish to grieve over what is lost, and they do not lose their composure even in times of calamity.
सारांश
AI
बुद्धिमान लोग अप्राप्य वस्तु की इच्छा नहीं करते, जो नष्ट हो गया है उसके लिए शोक नहीं करते और विपत्ति आने पर भी विचलित नहीं होते।
१.१६४
शास्त्राण्य् अधीत्यापि भवन्ति मूर्खा
यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् ।
सुचिन्तितं चौषधम् आतुराणां
न नाममात्रेण करोत्य् अरोगम् ॥
यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् ।
सुचिन्तितं चौषधम् आतुराणां
न नाममात्रेण करोत्य् अरोगम् ॥
Summary
AI
Even after studying the scriptures, people remain fools; he who is a man of action is truly learned. A well-conceived medicine does not cure the sick by its name alone.
सारांश
AI
शास्त्रों को पढ़कर भी लोग मूर्ख बने रहते हैं, वास्तव में वही विद्वान है जो आचरण करता है। रोगियों के लिए औषधि केवल नाम लेने मात्र से रोग दूर नहीं करती।
१.१६५
अन्यच्च न स्वल्पम् अप्यध्यवसायभीरोः करोति विज्ञानविधिर्गुणं हि । अन्धस्य किं हस्ततलस्थितोपि प्रकाशयत्य् अर्थम् इह प्रदीपः ॥
Summary
AI
Furthermore, the practice of knowledge does not confer even the slightest benefit to one who fears exertion. Does a lamp, even if held in the palm of a blind man's hand, illuminate any object for him?
सारांश
AI
प्रयत्न से डरने वाले व्यक्ति के लिए शास्त्र का ज्ञान थोड़ा भी लाभप्रद नहीं होता। क्या अंधे व्यक्ति के हाथ में स्थित दीपक उसे वस्तुओं का प्रकाश दिखा सकता है?
१.१६६
सुखम् आपतितं सेव्यं दुःखम् आपतितं तथा ।
चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥
चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥
Summary
AI
One should enjoy the pleasure that comes and endure the pain that comes. Joys and sorrows revolve like the wheel of a chariot.
सारांश
AI
सामने आए हुए सुख का उपभोग करना चाहिए और वैसे ही दुःख को भी सहना चाहिए, क्योंकि सुख और दुःख पहिये की तरह घूमते रहते हैं।
१.१६७
निपानम् इव मण्डूकाः सरः पूर्णम् इवाण्डजाः ।
सोद्योगं नरम् आयान्ति विवशाः सर्वसम्पदः ॥
सोद्योगं नरम् आयान्ति विवशाः सर्वसम्पदः ॥
Summary
AI
Just as frogs flock to a water tank and birds to a full lake, all riches spontaneously come to an energetic man.
सारांश
AI
जैसे मेंढक जलाशय की ओर और पक्षी भरे हुए सरोवर की ओर स्वतः जाते हैं, वैसे ही समस्त संपत्तियाँ परिश्रमी व्यक्ति के पास स्वयं ही आती हैं।
१.१६८
उत्साहसंपन्नम् अदीर्घसूत्रं
क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्व् असक्तम् ।
शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च
लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः ॥
क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्व् असक्तम् ।
शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च
लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः ॥
Summary
AI
Lakṣmī herself seeks out for her residence a man who is endowed with energy, prompt in action, knows the methods of work, is free from vices, brave, grateful, and firm in friendship.
सारांश
AI
उत्साही, कार्यकुशल, व्यसनमुक्त, वीर, कृतज्ञ और दृढ़ मित्र वाले व्यक्ति के पास लक्ष्मी स्वयं निवास करने के लिए आती हैं।
१.१६९
विशेषतश्च् विनाप्यर्थैर्धीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं
समायुक्तोप्यर्थैः परिभवपदं याति कृपणः ।
स्वभावाद् उद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविषयां
द्युतिं सैंहीं श्वा किं धृतकनकमालोपि लभते ॥
समायुक्तोप्यर्थैः परिभवपदं याति कृपणः ।
स्वभावाद् उद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविषयां
द्युतिं सैंहीं श्वा किं धृतकनकमालोपि लभते ॥
Summary
AI
A courageous man reaches a position of high respect even without wealth, while a miser reaches a state of contempt even if endowed with riches. Can a dog, even wearing a gold necklace, obtain the leonine luster born of nature and a host of virtues?
सारांश
AI
धैर्यवान व्यक्ति धन के बिना भी ऊंचे सम्मान को प्राप्त करता है, जबकि कंजूस धन होते हुए भी अपमानित होता है। सोने की माला पहनने से कुत्ता सिंह जैसी कांति नहीं पा सकता।
१.१७०
धनवान् इति हि मदस्ते किं गतविभवो विषादम् उपयासि ।
करनिहतकन्दुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥
करनिहतकन्दुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥
Summary
AI
Why do you have pride in thinking "I am wealthy"? Why do you sink into despair when your fortune is gone? The falls and rises of men are like a ball struck by the hand.
सारांश
AI
धन होने पर गर्व और धन जाने पर शोक कैसा? मनुष्यों का उत्थान और पतन हाथ से पटकी गई गेंद के समान होता है, जो गिरकर पुनः उछलती है।
१.१७१
वृत्त्यर्थं नातिचेष्टते सा हि धात्रैव निर्मिता ।
गर्भाद् उत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥
गर्भाद् उत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥
Summary
AI
One should not strive excessively for a livelihood, for that has already been arranged by the Creator. As soon as a creature is born from the womb, the mother's breasts begin to flow.
सारांश
AI
जीविका के लिए अत्यधिक प्रयास व्यर्थ है क्योंकि विधाता ने उसे पहले ही रचा है। जैसे जन्म लेते ही माता के स्तनों से दूध बहने लगता है।
१.१७२
येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाश्च हरितीकृताः ।
मयूराश्चित्रिता येन स ते वृत्तिं विधास्यति ॥
मयूराश्चित्रिता येन स ते वृत्तिं विधास्यति ॥
Summary
AI
He by whom swans were made white, parrots made green, and peacocks made multicolored, will provide for your livelihood.
सारांश
AI
जिसने हंसों को सफेद, तोतों को हरा और मोरों को रंग-बिरंगा बनाया है, वही ईश्वर तुम्हारी जीविका का प्रबंध भी करेगा।
१.१७३
जनयन्त्य् अर्जने दुःखं तापयन्ति विपत्तिषु ।
मोहयन्ति च सम्पत्तौ कथम् अर्थाः सुखावहाः ॥
मोहयन्ति च सम्पत्तौ कथम् अर्थाः सुखावहाः ॥
Summary
AI
Riches cause pain in their acquisition, torment in their loss, and delusion in their possession; how then can wealth be a source of happiness?
सारांश
AI
धन कमाने में दुःख, जाने पर संताप और होने पर मोह देता है। ऐसे में धन वास्तव में सुख देने वाला कैसे हो सकता है?
१.१७४
धर्मार्धं यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता ।
प्रक्षालनाद् धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम् ॥
प्रक्षालनाद् धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम् ॥
Summary
AI
If one desires wealth for the sake of religious merit, it is better to have no desire at all. Better than washing off mud is not touching it from a distance.
सारांश
AI
धर्म के लिए धन की इच्छा करने से अच्छा है कि इच्छा ही न की जाए। कीचड़ को धोकर साफ करने से अच्छा है कि उसे दूर से ही न छुआ जाए।
१.१७५
यथाआमिषम् आकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥
Summary
AI
Just as a piece of meat is devoured by birds in the sky, by beasts of prey on the earth, and by fish in the water, so is a wealthy man preyed upon everywhere.
सारांश
AI
जैसे आकाश में पक्षी, भूमि पर पशु और जल में मछलियाँ मांस को खाती हैं, वैसे ही धनवान व्यक्ति का सब जगह शोषण होता है।
१.१७६
राजतः सलिलाद् अग्नेश्चोरतः स्वजनाद् अपि ।
भयम् अर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृताम् इव ॥
भयम् अर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृताम् इव ॥
Summary
AI
Those with wealth have constant fear from the king, water, fire, thieves, and even kinsmen, just as living beings have a constant fear of death.
सारांश
AI
धनवानों को राजा, जल, अग्नि, चोर और अपनों से सदा वैसा ही भय रहता है, जैसा प्राणियों को मृत्यु से होता है।
१.१७७
जन्मनि क्लेशबहुले किं नु दुःखम् अतः परम् ।
इच्छासम्पद् यतो नास्ति यच् चेच्छा न निवर्तते ॥
इच्छासम्पद् यतो नास्ति यच् चेच्छा न निवर्तते ॥
Summary
AI
In this life full of distress, what could be a greater sorrow than this: that desires are never fulfilled, yet desire itself never ceases?
सारांश
AI
कष्टमय जीवन में इससे बड़ा दुःख क्या होगा कि न तो मनचाही वस्तु प्राप्त होती है और न ही इच्छाएँ कभी समाप्त होती हैं।
१.१७८
धनं तावद् असुलभं लब्धं कृच्छ्रेण पाल्यते ।
लब्धनाशो यथा मृत्युस्तस्माद् एतन् न चिन्तयेत् ॥
लब्धनाशो यथा मृत्युस्तस्माद् एतन् न चिन्तयेत् ॥
Summary
AI
Wealth is difficult to acquire; once obtained, it is preserved with great hardship; the loss of what was gained is like death. Therefore, one should not worry about it.
सारांश
AI
धन कठिनता से मिलता है, रक्षा करने में कष्ट देता है और उसका जाना मृत्यु तुल्य है; अतः इसके विषय में चिंता नहीं करनी चाहिए।
१.१७९
सा तृष्णा चेत् परित्यक्ता को दरिद्रः क ईश्वरः ।
तस्याश्चेत् प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् ॥
तस्याश्चेत् प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् ॥
Summary
AI
If that craving is abandoned, who is poor and who is a lord? If scope is given to it, then servitude sits upon one's head.
सारांश
AI
यदि तृष्णा छोड़ दी जाए तो दरिद्र और स्वामी का भेद मिट जाता है। यदि तृष्णा बढ़ती रहे, तो मनुष्य सदैव गुलामी में जीता है।
१.१८०
यद् यद् एव हि वाञ्छेत ततो वाञ्छा प्रवर्तते ।
प्राप्त एवार्थतः सोर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते ॥
प्राप्त एवार्थतः सोर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते ॥
Summary
AI
From whatever a person desires, craving proceeds. That object is truly attained from which desire turns away.
सारांश
AI
मनुष्य जिस वस्तु की इच्छा करता है, उसकी तृष्णा उतनी ही बढ़ती है। वास्तव में वही धन सार्थक है जिससे इच्छा निवृत्त हो जाए।
१.१८१
आम्रणान्ताः प्रणयाः कोपाश्च क्षणभङ्गुराः ।
परित्यागाश्च निःसङ्गा न भवन्ति महात्मनाम् ॥
परित्यागाश्च निःसङ्गा न भवन्ति महात्मनाम् ॥
Summary
AI
The affections of great souls last until death, their anger is momentary, and their renunciations are free from attachment.
सारांश
AI
महात्माओं का प्रेम मृत्यु पर्यन्त रहता है, उनका क्रोध क्षणिक होता है और वे बिना किसी गंभीर कारण के अपनों का त्याग नहीं करते।
१.१८२
सन्त एव सतां नित्यम् आपदुद्धरणक्षमाः ।
गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरन्धराः ॥
गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरन्धराः ॥
Summary
AI
Only the virtuous are capable of rescuing the virtuous from calamity, just as only elephants are capable of pulling out elephants stuck in the mud.
सारांश
AI
केवल सज्जन व्यक्ति ही दूसरे सज्जनों को विपत्ति से उबारने में समर्थ होते हैं, जैसे कीचड़ में फंसे हाथी को केवल दूसरा हाथी ही बाहर निकाल सकता है।
१.१८३
अपरं च् श्लाघ्यः स एको भुवि
मानवानां स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्य्- ।
अः यस्यार्थिनो वा शरणागता
वा नाशाविभङ्गा विमुखाः प्रयान्ति ॥
मानवानां स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्य्- ।
अः यस्यार्थिनो वा शरणागता
वा नाशाविभङ्गा विमुखाः प्रयान्ति ॥
Summary
AI
He alone among men on earth is praiseworthy, the best of good men, and blessed, from whom neither seekers nor those seeking refuge depart disappointed or with broken hopes.
सारांश
AI
पृथ्वी पर वह सत्पुरुष धन्य है जिसके द्वार से याचक या शरणार्थी कभी निराश या खाली हाथ नहीं लौटते।
तद् एवं ते स्वेच्छाहारविहारं कुर्वाणाः सन्तुष्टाः सुखं निवसन्ति स्म । अथ कदाचित् चित्राङ्गनामा मृगः केनापि त्रासितस्तत्रागत्य मिलितः । तत्पश्चाद् आयान्तं भयहेतुं सम्भाव्य मन्थरो जलं प्रविष्टः । मूषिकश्च विवरं गतः, काकोपि उड्डीय वृक्षाग्रम् आरूढः । ततो लघुपतनकेन सुदूरं निरूप्य भयहेतुर्न कोप्यवलम्बितः । पश्चात् तद्वचनाद् आगत्य पुनः सर्वे मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । मन्थरेणोक्तंभद्र मृग ! कुशलं ते स्वेच्छया उदकाद्याहारोनुभूयताम् । अत्रावस्थानेन वनम् इदं सनाथीक्रियताम् । चित्राङ्गो ब्रूतेलुब्धकत्रासितोहं भवतां शरणम् आगतः । ततश्च, भवद्भिः सह मित्रत्वम् इच्छामि । भवन्तश्च अनुकम्पयन्तु मैत्र्येण । यतः
१.१८४
लोभाद् वाथ भयाद् वापि यस्त्यजेच् छरणागतम् ।
ब्रह्महत्यासमं तस्य पापम् आहुर्मनीषिणः ॥
ब्रह्महत्यासमं तस्य पापम् आहुर्मनीषिणः ॥
Summary
AI
Sages declare that the sin of one who abandons a person seeking refuge, whether out of greed or fear, is equal to *brahmahatyā* (the killing of a *brāhmaṇa*).
सारांश
AI
विद्वानों के अनुसार लोभ या भय के वश में होकर शरण में आए व्यक्ति का परित्याग करना ब्रह्महत्या के समान घोर पाप है।
१.१८५
औरसं कृतसम्बन्धं तथा वंशक्रमागतम् ।
रक्षकं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥
रक्षकं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥
Summary
AI
A friend should be known to be of four kinds: one related by birth, one with whom an alliance is formed, one inherited through family lineage, and one who protects from calamities.
सारांश
AI
मित्र चार प्रकार के होते हैं: सगा संबंधी, विवाह आदि संबंधों से बना मित्र, वंशानुगत मित्र और वह जो विपत्तियों से रक्षा करे।
तद् अत्र भवता स्वगृहनिर्विशेषेण स्थीयताम् । तच् छ्रुत्वा मृगः सानन्दो भूत्वा कृतस्वेच्छाहारः पानीयं पीत्वा जलासन्नवटतरुच्छायायाम् उपविष्टः । अथ मन्थरो ब्रूतेसखे मृग ! केन त्रासितोसि अस्मिन् निर्जने वने कदाचित् किं व्याधाः सञ्चरन्ति मृगेणोक्तम्स्ति कलिङ्गविषये रुक्माङ्गदो नाम नृपतिः । स च दिग्विजयव्यापारक्रमेण आगत्य चन्द्रभागानदीतीरे समावेशितकटको वर्तते, प्रातश्च तेनात्रागत्य कर्पूरसरः समीपे भवितव्यम् इति व्याधानां मुखात् किंवदन्ती श्रूयते । तद् अत्रापि प्रातर्अवस्थानं भयहेतुकम् इत्य् आलोच्य यथा कार्यं तथा आरभ्यताम् । तच् छ्रुत्वा कूर्मः सभयम् आह्मित्र ! जलाशयान्तरं गच्छामि । काकमृगावपि उक्तवन्तौमित्र ! एवम् अस्तु ! हिरण्यको विमृश्याब्रवीत्पुनर्जलाशये प्राप्ते मन्थरस्य कुशलम् । स्थले गच्छतोस्य का विधा
१.१८६
अम्भांसि जलजन्तूनां दुर्गं दुर्गनिवासिनाम् ।
स्वभूमिः श्वापदादीनां राज्ञां सैन्यं परं बलम् ॥
स्वभूमिः श्वापदादीनां राज्ञां सैन्यं परं बलम् ॥
Summary
AI
Water is the strength of aquatic creatures, a fort for its residents, native territory for wild beasts, and for kings, the army is the supreme strength.
सारांश
AI
जलचरों के लिए जल, दुर्गवासियों के लिए किला और वन्य पशुओं के लिए अपनी भूमि ही शक्ति है; इसी प्रकार राजाओं के लिए उनकी सेना ही सबसे बड़ा बल है।
१.१८७
उपायेन हि यच् छक्यं न तच् छक्यं पराक्रमैः ।
काकी कनकसूत्रेण कृष्णसर्पम् अघातयत् ॥
काकी कनकसूत्रेण कृष्णसर्पम् अघातयत् ॥
Summary
AI
That which is possible through a clever stratagem is not possible through mere valor. A female crow caused a black serpent to be killed by means of a golden necklace.
सारांश
AI
जो कार्य चतुराई और युक्ति से संभव है, वह केवल शारीरिक बल से नहीं हो सकता; जैसे एक कौवी ने सोने के हार की सहायता से काले सांप का वध करवा दिया।
अस्ति ब्रह्मारण्ये कर्प्ूरतिलको नाम हस्ती । तम् अवलोक्य सर्वे शृगालाश्चिन्तयन्ति स्म । यद्य् अयं केनाप्य् उपायेन मिर्यते, तदास्माकम् एतेन देहेन मासचतुष्टयस्य स्वेच्छाभोजनं भवेत् । ततस्तन्मध्याद् एकेन वृद्धशृगालेन प्रतिज्ञा कृता । मया बुद्धिप्रभावाद् अस्य मरणं साधयितव्यम् । अनन्तरं स वञ्चकः कर्पूरतिलकसमीपं गत्वा साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच्देव ! दृष्टिप्रसादं कुरु । हस्ती ब्रूतेकस्त्वम् कुतः समायातः सोऽवदत्जम्बुकोहं सर्वैर्वनवासिभिः पशुभिर्मिलित्वा भवत्सकाशं प्रस्थापितः । यद् विना राज्ञा स्थातुं न युक्तम् । तद् अत्राटवीराज्येभिषेक्तुं भवान् सर्वस्वामिगुणोपेतो निरूपितः । यतः
१.१८८
कुलाचारजनाचारैरतिशुद्धः प्रतापवान् ।
धार्मिको नीतिकुशलः स स्वामी युज्यते भुवि ॥
धार्मिको नीतिकुशलः स स्वामी युज्यते भुवि ॥
Summary
AI
A lord who is exceedingly pure in family and social conduct, powerful, righteous, and skilled in policy is fit to rule on earth.
सारांश
AI
जो व्यक्ति उत्तम कुल और लोक व्यवहार में शुद्ध, पराक्रमी, धर्मात्मा और नीति निपुण हो, वही इस पृथ्वी पर स्वामी बनने के योग्य है।
१.१८९
राजानं प्रथमं विन्देत् ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्य् असति लोकेस्मिन् कुतो भार्या कुतो धनम् ॥
राजन्य् असति लोकेस्मिन् कुतो भार्या कुतो धनम् ॥
Summary
AI
One should first secure a king, then a wife, and then wealth. In this world, if there is no king, how can there be a wife or wealth?
सारांश
AI
व्यक्ति को सबसे पहले एक योग्य राजा (शासक) की खोज करनी चाहिए, उसके बाद पत्नी और धन की; क्योंकि राजा के बिना न पत्नी सुरक्षित है और न धन।
१.१९०
पर्जन्य इव भूतानाम् आधारः पृथिवीपतिः ।
विकलेपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥
विकलेपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥
Summary
AI
Like the rain-cloud, the king is the support of all beings. Life is possible even when the rain fails, but not when the king is lacking.
सारांश
AI
राजा समस्त प्रजा के लिए बादलों के समान आधार होता है; बादलों के न होने पर भी मनुष्य जीवित रह सकता है, परंतु राजा के अभाव में जीवन संभव नहीं है।
१.१९१
किं च् नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगाज्
जगति परवशेस्मिन् दुर्लभः साधुवृत्तेः ।
कृशम् अपि विकलं वा व्याधितं वाधनं वा
पतिम् अपि कुलनारी दण्डभीत्याभ्युपैति ॥
जगति परवशेस्मिन् दुर्लभः साधुवृत्तेः ।
कृशम् अपि विकलं वा व्याधितं वाधनं वा
पतिम् अपि कुलनारी दण्डभीत्याभ्युपैति ॥
Summary
AI
In this world, people generally remain righteous due to the application of punishment (*daṇḍa*); a naturally virtuous person is rare. A noble woman stays faithful to even a weak, deformed, diseased, or poor husband out of fear of punishment.
सारांश
AI
संसार में दंड के भय के बिना सज्जनता दुर्लभ है; एक कुलवंती स्त्री भी शासन और दंड के डर से ही अपने दुर्बल, रोगी या निर्धन पति के अधीन रहती है।
तद् यथा लग्नवेला न चलति तथा कृत्वा सत्वरम् आगम्यतां देवेन । इत्य् उक्त्वा उत्थाय चलितः । ततोसौ राज्यलाभाकृष्टः कर्पूरतिलकः शृगालदर्शितवर्त्मना धावन्महापङ्के निमग्नः । हस्तिनोक्तम्सखे शृगाल ! किम् अधुना विधेयम् महापङ्के पतितोहं म्रिये । परावृत्य पश्य ! शृगालेन विहस्योक्तम्देव ! मम पुच्छाग्रे हस्तं दत्त्वा उत्तिष्ठ । यस्मात् मद्विधस्य वचसि त्वया विश्वासः कृतः, तस्य फलम् एतत् । तद् अनुभूयताम् अशरणं दुःखम् । तथा चोक्तम्
१.१९२
यदासत्सङ्गरहितो भविष्यसि भविष्यसि ।
यदासज्जनगोष्ठीषु पतिष्यसि पतिष्यसि ॥
यदासज्जनगोष्ठीषु पतिष्यसि पतिष्यसि ॥
Summary
AI
Only when you are free from the company of the wicked will you truly exist. Only when you enter the assemblies of the virtuous will you truly exist.
सारांश
AI
जब तुम दुष्टों की संगति त्याग दोगे तभी तुम्हारा अस्तित्व सार्थक होगा, और जब तुम सज्जनों की सभा में बैठोगे तभी तुम्हारी वास्तविक उन्नति होगी।
ततो महापङ्के निमग्नो हस्ती शृगालैर्भक्षितः । अतोहं ब्रवीमिुपायेन हि यच् छक्यम् इत्य् आदि । ततस्तद्धितवचनम् अवधीर्य महता भयेन विमुग्ध इव मन्थरस्स् तज्जलाशयम् उत्सृज्य प्रचलितः । तेपि हिरण्यकादयः स्नेहाद् अनिष्टं शङ्कमानास्तम् अनुजग्मुः । ततः स्थले गच्छन् केनापि व्याधेन वने पर्यटता स मन्थरः प्राप्तः । स च तं गृहीत्वा उत्थाय धनुषि बद्ध्वा धन्योस्मीत्य् अभिधाय भ्रमणक्लेशात् क्षुत्पिपासाकुलः स्वगृहाभिमुखं प्रयातः । अथ ते मृगवायसमूषिकाः परं विषादम् उपगताः तम् अनुगच्छन्ति स्म । ततो हिरण्यको विलपति
१.१९३
एकस्य दुःखस्य न यावद् अन्तं
गच्छाम्य् अहं पारम् इवार्णवस्य ।
तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे
छिद्रेष्व् अनर्था बहुलीभवन्ति ॥
गच्छाम्य् अहं पारम् इवार्णवस्य ।
तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे
छिद्रेष्व् अनर्था बहुलीभवन्ति ॥
Summary
AI
Before I can reach the end of one sorrow, like reaching the shore of the ocean, another arrives. Truly, misfortunes multiply in times of vulnerability.
सारांश
AI
मैं अभी एक दुःख के सागर को पार भी नहीं कर पाया था कि दूसरा दुःख आ पड़ा; सच है कि विपत्तियाँ कमजोर समय और छिद्रों को देखकर बढ़ जाती हैं।
१.१९४
स्वभावजं तु यन् मित्रं भाग्येनैवाभिजायते ।
तदकृत्रिमसौहार्दम् आपत्स्व् अपि न मुञ्चति ॥
तदकृत्रिमसौहार्दम् आपत्स्व् अपि न मुञ्चति ॥
Summary
AI
A natural friend is born only through good fortune. Such a friend, possessing genuine affection, does not abandon one even in times of calamity.
सारांश
AI
जन्मजात या स्वाभाविक मित्र बड़े भाग्य से प्राप्त होता है; ऐसा निष्कपट मित्र घोर विपत्ति आने पर भी साथ नहीं छोड़ता।
१.१९५
न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे ।
विश्वासस्तादृशः पुंसां यादृङ् मित्रे स्वभावजे ॥
विश्वासस्तादृशः पुंसां यादृङ् मित्रे स्वभावजे ॥
Summary
AI
Men do not have such trust in their mother, wife, brother, or son as they have in a natural friend.
सारांश
AI
मनुष्य को अपनी माता, पत्नी, भाई या पुत्र पर भी वैसा अटूट विश्वास नहीं होता, जैसा एक स्वाभाविक मित्र पर होता है।
१.१९६
इति मुहुः विचिन्त्य प्राहहो मे दुर्दैवम् ।
यतः स्वकर्मसन्तानविचेष्टितानि कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि ।
इहैव दृष्टानि मयैव तानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥
यतः स्वकर्मसन्तानविचेष्टितानि कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि ।
इहैव दृष्टानि मयैव तानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥
Summary
AI
Reflecting repeatedly, he lamented his ill-fate. He realized that the consequences of his past actions, manifesting as good and evil over time, appeared before him as distinct stages of life, much like different incarnations.
सारांश
AI
उसने अपने भाग्य को कोसते हुए कहा कि मनुष्य के अपने ही संचित कर्मों के शुभ-अशुभ फल समय बीतने पर विभिन्न दशाओं के रूप में यहीं दिखाई देते हैं।
१.१९७
अथवा इत्थम् एवैतत् ।
कायः संनिहितापायः सम्पदः पदम् आपदाम् ।
समागमाः सापगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम् ॥
कायः संनिहितापायः सम्पदः पदम् आपदाम् ।
समागमाः सापगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम् ॥
Summary
AI
Or rather, it is exactly thus: the body is prone to destruction, wealth is the abode of calamities, unions end in separations, and everything produced is perishable.
सारांश
AI
यह शरीर नाशवान है, धन-सम्पत्ति विपत्तियों का केंद्र है और हर मिलन का अंत विरह में है; इस जगत में जो कुछ भी निर्मित है, वह सब क्षणभंगुर है।
१.१९८
शोकारातिभयत्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् ।
केन रत्नम् इदं सृष्टं मित्रम् इत्य् अक्षरद्वयम् ॥
केन रत्नम् इदं सृष्टं मित्रम् इत्य् अक्षरद्वयम् ॥
Summary
AI
By whom was this jewel created—the two-syllabled word *mitram*—which is a protection against sorrow, enemies, and fear, and a vessel of affection and trust?
सारांश
AI
दुःख, शत्रु और भय से रक्षा करने वाले तथा प्रेम एवं विश्वास के आधार 'मित्र' जैसे अनमोल दो अक्षरों वाले रत्न की रचना किसने की होगी?
१.१९९
मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोरानन्दनं चेतसः
पात्रं यत् सुखदुःखयोः समम् इदं पुण्यात्मना लभ्यते ।
ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुलास्
ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपत् ॥
पात्रं यत् सुखदुःखयोः समम् इदं पुण्यात्मना लभ्यते ।
ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुलास्
ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपत् ॥
Summary
AI
A true friend, who is an elixir of affection and a shared vessel of joy and sorrow, is obtained only by a virtuous soul. Fair-weather friends, driven by greed during prosperity, are found everywhere, but adversity is the true touchstone of their character.
सारांश
AI
सच्चा मित्र सुख-दुःख का समान भागीदार और आँखों को सुख देने वाला होता है जो केवल पुण्य से मिलता है; स्वार्थी मित्र तो समृद्धि में बहुत मिलते हैं, पर विपत्ति ही उनकी असली पहचान है।
इति बहु विलप्य हिरण्यकश्चित्राङ्गलघुपतनकाव् आह्यावद् अयं व्याधो वनान् न निःसरति, तावन्मन्थरं मोचयितुं यत्नः क्रियताम् । ताव् ऊचतुःसत्वरं यथाकार्यम् उपदिश । हिरण्यको ब्रूतेचित्राङ्गो जलसमीपं गत्वा मृतम् इवात्मानं निश्चेष्टं दर्शयतु । काकश्च तस्योपरि स्थित्वा चञ्च्वा किम् अपि विलिखतु । नूनम् अनेन लुब्धकेन मृगमांसार्थिना तत्र कच्छपं परित्यज्य सर्वरं गन्तव्यम् । ततोहं मन्थरस्य बन्धनं छेत्स्यामि । सन्निहिते लुब्धके भवद्भ्यां पलायितव्यम् । ततश्चित्राङ्गलघुपतनकाभ्यां शीघ्रं गत्वा तथानुष्ठिते सति स व्याधः परिश्रान्तः पानीयं पीत्वा तरोरधस्ताद् उपविष्टः सन् तथाविधं मृगम् अपश्यत् । ततः कच्छपं जलसमीपे निधाय कर्तरिकाम् आदाय प्रहृष्टमना मृगान्तिकं चलितः । अत्रान्तरे हिरण्यकेन आगत्य मन्थरस्य बन्धनं छिन्नम् । छिन्नबन्धनः कूर्मः सत्वरं जलाशयं प्रविष्टः । स च मृग आसन्नं तं व्याधं विलोक्योत्थाय द्रुतं पलायितः । प्रत्यावृत्त्य लुब्धको यावत् तरुतलम् आयाति तावत् कूर्मम् अपश्यन्न् अचिन्तयत्ुचितम् एवैतत् ममासमीक्ष्यकारिणः । यतः
१.२००
यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते ।
ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टम् एव हि ॥
ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टम् एव हि ॥
Summary
AI
He who abandons certainties and pursues uncertainties loses his certainties; that which is uncertain is already lost.
सारांश
AI
जो व्यक्ति निश्चित (स्थायी) वस्तुओं को छोड़कर अनिश्चित के पीछे दौड़ता है, उसका निश्चित भी नष्ट हो जाता है और अनिश्चित तो पहले से ही नष्ट है।
१.२०१
मित्रं यान्तु च सज्जना जनपदैर्लक्ष्मीः समालभ्यतां
भूपालाः परिपालयन्तु वसुधां शश्वत् स्वधर्मे स्थिताः ।
आस्तां मानसतुष्टये सुकृतिनां नीतिर्नवोढेव वः
कल्याणं कुरुतां जनस्य भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिः ॥
भूपालाः परिपालयन्तु वसुधां शश्वत् स्वधर्मे स्थिताः ।
आस्तां मानसतुष्टये सुकृतिनां नीतिर्नवोढेव वः
कल्याणं कुरुतां जनस्य भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिः ॥
Summary
AI
May the virtuous attain friendship and may prosperity be enjoyed by the people. May kings, established in their own dharma, protect the earth forever. May this science of nīti be like a newlywed bride for the mental satisfaction of the righteous. May the Lord Candra-ardha-cūḍāmaṇi, who wears the crescent moon as His crest-jewel, grant welfare to all people.
सारांश
AI
सज्जन लोग मित्रता प्राप्त करें, प्रजा को समृद्धि मिले और राजा अपने धर्म का पालन करते हुए निरंतर पृथ्वी की रक्षा करें। नीति शास्त्र पुण्यशाली लोगों के मन की प्रसन्नता के लिए नववधू के समान प्रिय बना रहे और जिनके मस्तक पर अर्धचंद्र सुशोभित है, वे भगवान शिव सभी मनुष्यों का कल्याण करें।
॥ इति मित्रलाभः ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.