॥ अथ ऊरुभङ्गम् ॥
(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
१
भीष्मद्रोणतटां जयद्रथजलां गान्धारराजह्रदां
कर्णद्रौणिकृपोर्मिनक्रमकरां दुर्योधनस्रोतसम् ।
तीर्णः शत्रुनदीं शरासिसिकतां येन प्लवेनार्जुनः
शत्रूणां तरणेषु वः स भगवानस्तु प्लवः केशवः ॥
Summary AI May Lord Keśava, who served as the raft for Arjuna to cross the river of enemies—with Bhīṣma and Droṇa as its banks, Jayadratha as its water, Śakuni as its lake, Karṇa, Aśvatthāman, and Kṛpa as its waves and crocodiles, Duryodhana as its current, and arrows and swords as its sands—be your raft in overcoming all foes.
सारांश AI भगवान श्रीकृष्ण वह नौका बनें जिसने अर्जुन को भीष्म और द्रोण रूपी तटों वाली, जयद्रथ रूपी जल वाली और दुर्योधन रूपी प्रवाह वाली शत्रुनदी को पार कराया। वे शत्रुओं को जीतने में आपकी सहायता करें।
सूत्रधारः—एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किं नु खलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
एते स्मो भोः ! एते स्मः ।
सूत्रधारः—भवतु, विज्ञातम् ।
(प्रविश्य)
पारिपार्श्वकः—भाव ! कुतो नु खल्वेते,
२
स्वर्गार्थमाहवमुखोद्यतगात्रहोमा
नाराचतोमरशतैर्विषमीकृताङ्गाः ।
मत्तद्विपेन्द्रदशनोल्लिखितैः शरीरै-
रन्योन्यवीर्यनिकषाः पुरुषा भ्रमन्ति ॥
Summary AI Warriors, having offered their bodies as oblations in the sacrifice of battle for the sake of heaven, roam about. Their limbs are mangled by hundreds of iron arrows and lances, and their bodies are scarred by the tusks of intoxicated elephants, serving as touchstones for each other's valor.
सारांश AI स्वर्ग की प्राप्ति हेतु युद्ध में प्राणों की आहुति देने वाले वीर योद्धा, जो बाणों और हाथियों के दांतों से घायल हैं, एक-दूसरे के पराक्रम की कसौटी बनकर रणभूमि में विचर रहे हैं।
सूत्रधारः—मारिष ! किं नावगच्छसि । तनयशतनयशून्ये दुर्योधनावशेषे धृतराष्ट्रपक्षे, पाण्डवजनार्दनावशिष्टे युधिष्ठिरपक्षे, राज्ञां शरीरसमाकीर्णे समन्तपञ्चके,
३
एतद् रणाहतगजाश्वनरेन्द्रयौधं
सङ्कीर्णलेख्यमिव चित्रपटं प्रविद्धम् ।
युद्धे वृकोदरसुयोधनयोः प्रवृत्ते
यौधा नरेन्द्रनिधनैकगृहं प्रविष्टाः ॥
Summary AI This battlefield, filled with slain elephants, horses, kings, and soldiers, resembles a scattered and complex painting. As the duel between Vṛkodara and Suyodhana commences, the warriors have entered this place which has become the sole abode of the destruction of kings.
सारांश AI युद्धक्षेत्र मृत हाथियों, घोड़ों और राजाओं से भरा किसी अस्त-व्यस्त चित्रपट जैसा दिख रहा है। भीम और दुर्योधन के इस भीषण युद्ध में योद्धा मृत्यु के घर में प्रविष्ट हो चुके हैं।
(निष्क्रान्तौ)
स्थापना ।
(ततः प्रविशन्ति भटास्त्रयः)
सर्वे—एते स्मो भोः ! एते स्मः ।
४
वैरस्यायतनं बलस्य निकषं मानप्रतिष्ठागृहं
युद्धेष्वप्सरसां स्वयंवरसभां शौर्यप्रतिष्ठां नृणाम् ।
राज्ञां पश्चिमकालवीरशयनं प्राणाग्निहोमक्रतुं
सम्प्राप्ता रणसञ्ज्ञमाश्रमपदं राज्ञां नभःसङ्क्रमम् ॥
Summary AI The kings have reached the field of battle, which is the abode of enmity, the touchstone of strength, and the home of honor. It serves as a bridegroom-choice hall for celestial nymphs, a monument to human valor, the final bed for heroes, a sacrifice where life is the oblation, and a gateway to the heavens.
सारांश AI यह युद्धभूमि वैर का निवास, बल की कसौटी, अप्सराओं का स्वयंवर स्थल और वीरों की अंतिम शय्या है, जो एक महान यज्ञ और स्वर्ग के मार्ग की भांति प्रतीत होती है।
द्वितीयः—सम्यग् भवानाह ।
५
उपलविषमा नागेन्द्राणां शरीरधराधरा
दिशि दिशि कृता गृध्रावासा हतातिरथा रथाः ।
अवनिपतयः स्वर्गं प्राप्ताः क्रियामरणे रणे
प्रतिमुखमिमे तत्तत् कृत्वा चिरं निहताहताः ॥
Summary AI In every direction, the bodies of great elephants lie like uneven rocks. Chariots, their great warriors slain, have become dwellings for vultures. These kings, having performed their duties in battle and fought face-to-face, have finally attained heaven after a long struggle of killing and being killed.
सारांश AI हाथियों के शवों से दुर्गम बनी यह भूमि गिद्धों का निवास बन गई है। रथ नष्ट हो चुके हैं और वीरतापूर्वक लड़ते हुए राजा रणभूमि में वीरगति पाकर स्वर्ग सिधार गए हैं।
तृतीयः—एवमेतत् ।
६
करिवरकरयूपो बाणविन्यस्तदर्भो
हतगजचयनोच्चो वैरवह्निप्रदीप्तः ।
ध्वजविततवितानः सिंहनादोच्चमन्त्रः
पतितपशुमनुष्यः संस्थितो युद्धयज्ञः ॥
Summary AI The sacrifice of war is established: the trunks of noble elephants are the sacrificial posts, arrows are the sacred grass, the piles of dead elephants form the high altar, the fire of enmity blazes, banners are the canopy, lion-like roars are the chanted mantras, and fallen men and animals are the victims.
सारांश AI यह युद्ध एक यज्ञ के समान है जहाँ हाथियों की सूंडें यज्ञ-स्तंभ, बाण दर्भ घास और सिंहनाद मंत्र हैं। इसमें योद्धाओं की बलि दी जा रही है और ध्वजाएँ शामियाने का कार्य कर रही हैं।
प्रथमः—इदमपरं पश्येतां भवन्तौ ।
७
एते परस्परशरैर्हृतजीवितानां
देहै रणाजिरमहीं समुपाश्रितानाम् ।
कुर्वन्ति चात्र पिशितार्द्रमुखा विहङ्गा
राज्ञां शरीरशिथिलानि विभूषणानि ॥
Summary AI With beaks wet with flesh, these birds hover over the bodies of kings who lie on the battlefield, their lives taken by one another's arrows. The birds are now busy stripping away the ornaments that have become loose upon their cooling corpses.
सारांश AI युद्धभूमि में गिरे हुए राजाओं के शवों से रक्त रंजित चोंच वाले पक्षी उनके आभूषणों को नोंच रहे हैं, मानो वे योद्धाओं के निर्जीव शरीरों को गहनों से मुक्त कर रहे हों।
८
प्रसक्तनाराचनिपातपातितः
समग्रयुद्धोद्यतकल्पितो गजः ।
विशीर्णवर्मा सशरः सकार्मुको
नृपायुधागारमिवावसीदति ॥
Summary AI Struck down by a continuous rain of iron arrows, an elephant fully equipped for battle—carrying its rider’s bow and arrows—collapses with its armor shattered, appearing like a king's armory sinking into the earth.
सारांश AI बाणों से बिंधा और युद्ध के लिए सुसज्जित विशाल हाथी जब भूमि पर गिरता है, तो वह अपने टूटे कवच और धनुष-बाणों के साथ किसी नष्ट हुए राजसी शस्त्रागार जैसा दिखता है।
तृतीयः—इदमपरं पश्येतां भवन्तौ ।
९
माल्यैर्ध्वजाग्रपतितैः कृतमुण्डमालं
रत्नैकसायकवरं रथिनं विपन्नम् ।
जामातरं प्रवहणादिव बन्धुनार्यो
हृष्टाः शिवा रथमुखादवतारयन्ति ॥
Summary AI Joyful she-jackals drag the fallen warrior from the front of his chariot, much like kinswomen welcoming a son-in-law from a carriage. The warrior is adorned with garlands fallen from his banner's tip, resembling a wedding crown, and holds a jewel-like arrow.
सारांश AI रथ की ध्वजा से गिरे फूलों से सजे मृत योद्धा को सियारिनें हर्षित होकर रथ से उतार रही हैं, जैसे बांधव स्त्रियाँ अपने दामाद का वाहन से स्वागत कर रही हों।
सर्वे—अहो नु खलु निहतपतितगजतुरगनररुधिरकलिलभूमिप्रदेशस्य विक्षिप्तवर्मचर्मातपत्रचामरतोमरशरकुन्तकवचकबन्धादिपर्याकुलस्य शक्तिप्रासहाटकभिण्डिपालशूलमुसलमुद्गरवराहकर्णकणयकर्पणशङ्कुत्रासिगदादिभिरायुधैराकीर्णस्य समन्तपञ्चकस्य प्रतिभयता ।
प्रथमः—इह हि,
१०
रुधिरसरितो निस्तीर्यन्ते हतद्विपसङ्क्रमा
नृपतिरहितैः स्रस्तैः सूतैर्वहन्ति रथान् हयाः ।
पतितशिरसः पूर्वाभ्यासाद् द्रवन्ति कबन्धकाः
पुरुषरहिता मत्ता नागा भ्रमन्ति यतस्ततः ॥
Summary AI Rivers of blood, bridged by the bodies of dead elephants, are being crossed. Horses pull chariots driven by slumped, dead charioteers, missing their kings. Beheaded trunks run about driven by past habit, and riderless, intoxicated elephants wander aimlessly everywhere.
सारांश AI रणभूमि में रक्त की नदियाँ बह रही हैं और मृत हाथी पुल बन गए हैं। सारथीहीन घोड़े रथ खींच रहे हैं, बिना सिर वाले धड़ नाच रहे हैं और मदमस्त हाथी भटक रहे हैं।
द्वितीयः—इदमपरं पश्येतां भवन्तौ । एते,
११
गृध्रा मधूकमुकुलोन्नतपिङ्गलाक्षा
दैत्येन्द्रकुञ्जरनताङ्कुशतीक्ष्णतुण्डाः ।
भान्त्यम्बरे विततलम्बविकीर्णपक्षा
मांसैः प्रवालरचिता इव तालवृन्ताः ॥
Summary AI Vultures shine in the sky like palm-leaf fans adorned with coral-like flesh. Their eyes are reddish-brown like Madhūka buds, their sharp beaks resemble the curved hooks used on the elephants of demon lords, and their long wings are spread wide as they soar.
सारांश AI पीली आँखों और तीक्ष्ण चोंच वाले गिद्ध आकाश में पंख फैलाए ऐसे उड़ रहे हैं, मानो मांस के टुकड़ों से रचित ताड़ के पंखे हवा में लहरा रहे हों।
१२
एषा निरस्तहयनागनरेन्द्रयौधा
व्यक्तीकृता दिनकरोग्रकरैः समन्तात् ।
नाराचकुन्तशरतोमरखड्गकीर्णा
तारागणं पतितमुद्वहतीव भूमिः ॥
Summary AI The earth, strewn with fallen horses, elephants, kings, and warriors, and scattered with iron arrows, spears, shafts, lances, and swords, is illuminated by the sun's fierce rays. It appears as though the ground is supporting a fallen host of stars.
सारांश AI शवों और शस्त्रों से पटी यह युद्धभूमि सूर्य की किरणों में ऐसी दिख रही है, मानो आकाश से तारागण टूटकर धरती पर गिर पड़े हों।
प्रथमः—अहो ईदृश्यामप्यवस्थायामविमुक्तशोभा विराजन्ते क्षत्त्रियाः । इह हि,
१३
स्रस्तोद्वर्तितनेत्रषट्पदगणा ताम्रोष्ठपत्रोत्करा
भ्रूभेदाञ्चितकेसरा स्वमुकुटव्याविद्धसंवर्तिका ।
वीर्यादित्यविबोधिता रणमुखे नाराचनालोन्नता
निष्कम्पा स्थलपद्मिनीव रचिता राज्ञामभीतैर्मुखैः ॥
Summary AI The faces of fearless kings on the battlefield resemble land-lotuses. Their rolling eyes are bees, their copper-red lips are petals, their knit brows are filaments, and their crowns are the whorls. Blossomed by the sun of valor and held high by arrow-stalks, they remain motionless.
सारांश AI निर्भय राजाओं के मुख रणभूमि में स्थिर थल-कमल के समान सुशोभित हैं, जहाँ उनकी आँखें भ्रमर, भृकुटियाँ पंखुड़ियाँ और मुकुट पराग के समान प्रतीत हो रहे हैं।
द्वितीयः—ईदृशानामपि क्षत्त्रियाणां मृत्युः प्रभवतीति न शक्यं खलु विषमस्थैः पुरुषैरात्मबलाधानं कर्तुम् ।
तृतीयः—मृत्युरेव प्रभवति क्षत्त्रियाणामिति ।
प्रथमः—कः संशयः ।
द्वितीयः—मा मा भवानेवम् ।
१४
स्पृष्ट्वा खाण्डवधूमरञ्जितगुणं संशप्तकोत्सादनं
स्वर्गाक्रन्दहरं निवातकवचप्राणोपहारं धनुः ।
पार्थेनास्त्रबलान्महेश्वररणक्षेपावशिष्टैः शरै-
र्दर्पोत्सिक्तवशा नृपा रणमुखे मृत्योः प्रतिग्राहिताः ॥
Summary AI Touching his bow, which was darkened by Khāṇḍava’s smoke, destroyed the Saṃśaptakas, ended heaven’s cries, and took the lives of the Nivātakavacas, Pārtha used arrows remaining from his duel with Maheśvara to offer the pride-swollen kings as gifts to Death on the battlefield.
सारांश AI अर्जुन ने अपने गाण्डीव धनुष और दिव्य अस्त्रों के प्रहार से अहंकारी राजाओं को यमराज के द्वार भेज दिया है, जो खाण्डव वन दहन और निवातकवचों के विनाश का साक्षी रहा है।
सर्वे—अये शब्दः ।
१५
किं मेघा निनदन्ति वज्रपतनैश्चूर्णीकृताः पर्वता
निर्घातैस्तुमुलस्वनप्रतिभयैः किं दार्यते वा मही ।
किं मुञ्चत्यनिलावधूतचपलक्षुब्धोर्मिमालाकुलं
शब्दं मन्दरकन्दरोदरदरीः संहत्य वा सागरः ॥
Summary AI Is it the clouds thundering as they are pulverized by lightning? Or is the earth splitting apart with terrifying, tumultuous crashes? Or is the ocean, churning with restless waves tossed by the wind, releasing this roar as it strikes the hollow caves of Mount Mandara?
सारांश AI भीम और दुर्योधन की गदाओं के टकराने से ऐसी भीषण ध्वनि हो रही है मानो मेघ गरज रहे हों, पर्वत टूट रहे हों या मन्दराचल से टकराता समुद्र गर्जना कर रहा हो।
सर्वे—भवतु, पश्यामस्तावत् ।
(सर्वे परिक्रामन्ति)
प्रथमः—अये एतत् खलु द्रौपदीकेशधर्षणावमर्षितस्य पाण्डवमध्यमस्य भीमसेनस्य भ्रातृशतवधक्रुद्धस्य महाराजदुर्योधनस्य च द्वैपायनहलायुधकृष्णविदुरप्रमुखानां कुरुयदुकुलदैवतानां प्रत्यक्षं प्रवृत्तं गदायुद्धम् ।
१६
भीमस्योरसि तप्तकाञ्चनशिलापीने प्रतिस्फालिते
भिन्ने वासवहस्तिहस्तकठिने दुर्योधनांसस्थले ।
अन्योन्यस्य भुजद्वयान्तरतटेष्वासज्यमानायुधे
यस्मिंश्चण्डगदाभिघातजनितः शब्दः समुत्तिष्ठति ॥
Summary AI A sound rises from the fierce mace blows as they strike Bhīma’s chest, which is as broad as a slab of molten gold, and Duryodhana’s shoulders, as hard as the trunk of Indra's elephant. Their weapons clash repeatedly against the space between each other’s arms.
सारांश AI भीम की विशाल छाती और दुर्योधन के कठोर कंधों पर होने वाले भीषण गदा प्रहारों से रणभूमि में अत्यंत भयानक और चण्ड शब्द गूँज रहा है।
तृतीयः—एष महाराजः,
१७
शीर्षोत्कम्पनवल्गमानमुकुटः क्रोधाधिकाक्षाननः
स्थानाक्रामणवामनीकृततनुः प्रत्यग्रहस्तोच्छ्रयः ।
यस्यैषा रिपुशोणितार्द्रकलिला भात्यग्रहस्ते गदा
कैलासस्य गिरेरिवाग्ररचिता सोल्का महेन्द्राशनिः ॥
Summary AI With his crown shaking from his head’s movements, his face and eyes fierce with rage, his body crouched for an attack, and his hand raised high—the mace in his grip, wet and stained with the enemy's blood, shines like Great Indra's lightning bolt atop Mount Kailāsa.
सारांश AI क्रोधित आँखों और रक्त रंजित गदा के साथ दुर्योधन ऐसा दिख रहा है, मानो कैलास पर्वत के शिखर पर उल्काओं के साथ इन्द्र का भयंकर वज्र चमक रहा हो।
प्रथमः—एष सम्प्रहाररुधिरसिक्ताङ्गस्तावद् दृश्यतां पाण्डवः ।
१८
निर्भिन्नाग्रललाटवान्तरुधिरो भग्नांसकूटद्वयः
सान्द्रैर्निर्गलितप्रहाररुधिरैरार्द्रीकृतोरःस्थलः ।
भीमो भाति गदाभिघातरुधिरक्लिन्नावगाढव्रणः
शैलो मेरुरिवैष धातुसलिलासारोपदिग्धोपलः ॥
Summary AI With blood flowing from his split forehead, both shoulders crushed, and his chest drenched by thick blood from wounds, Bhīma, covered in deep gashes from mace strikes, looks like Mount Meru with its rocks smeared by streams of liquid minerals.
सारांश AI गदा प्रहारों से लहूलुहान भीम का शरीर, मस्तक और वक्षस्थल से बहते रक्त के कारण गेरू के लाल झरनों से युक्त मेरु पर्वत के समान आभासित हो रहा है।
१९
भीमां गदां क्षिपति गर्जति वल्गमानः
शीघ्रं भुजं हरति तस्य कृतं भिनत्ति ।
चारीं गतिं प्रचरति प्रहरत्यभीक्ष्णं
संशिक्षितो नरपतिर्बलवांस्तु भीमः ॥
Summary AI Moving skillfully, he hurls the terrible mace, roars, and quickly parries the opponent's strike. He performs various maneuvers and strikes repeatedly. While the mighty Bhīma relies on his strength, the king Duryodhana is highly trained in the technicalities of combat.
सारांश AI बलवान भीम गदा घुमाता हुआ गरजता है और प्रहार करता है, वहीं राजा दुर्योधन भी अत्यंत कुशल और पराक्रमी है जो फुर्ती से पैंतरे बदलकर भीम के वारों का सामना कर रहा है।
तृतीयः—एष वृकोदरः,
२०
शिरसि गुरुनिखातस्रस्तरक्तार्द्रगात्रो
धरणिधरनिकाशः संयुगेष्वप्रमेयः ।
प्रविशति गिरिराजो मेदिनीं वज्रदग्धः
शिथिलविसृतधातुर्हेमकूटो यथाद्रिः ॥
Summary AI His body wet with blood flowing from a deep wound in his head, the immeasurable warrior—resembling a massive mountain—sinks towards the earth like the golden-peaked Mount Hemakūṭa struck by lightning, its minerals loosened and scattered.
सारांश AI मस्तक पर चोट खाया और रक्त से लथपथ विशालकाय दुर्योधन वैसे ही धराशायी हो रहा है, जैसे इन्द्र के वज्र से आहत होकर स्वर्णमयी हेमकूट पर्वत पृथ्वी पर गिरता है।
प्रथमः—एष गाढप्रहारशिथिलीकृताङ्गं निपतन्तं भीमसेनं दृष्ट्वा,
२१
एकाग्राङ्गुलिधारितोन्नतमुखो व्यासः स्थितो विस्मितः
दैन्यं याति युधिष्ठिरोऽत्र विदुरो बाष्पाकुलाक्षः स्थितः ।
स्पृष्टं गाण्डिवमर्जुनेन गगनं कृष्णः समुद्वीक्षते
शिष्यप्रीतितया हलं भ्रमयते रामो रणप्रेक्षकः ॥
Summary AI Vyāsa stands astonished with his face propped up by a single finger. Yudhiṣṭhira is overwhelmed by despair, while Vidura remains with eyes clouded by tears. Arjuna grasps his bow, Gāṇḍīva, and Kṛṣṇa gazes toward the sky. Balarāma, watching the battle, whirls his plow out of affection for his pupil, Duryodhana.
सारांश AI व्यास चकित खड़े हैं, युधिष्ठिर शोक में डूबे हैं और विदुर की आँखें आंसुओं से भरी हैं। अर्जुन गाण्डीव को थामे आकाश की ओर देख रहे हैं, कृष्ण निहार रहे हैं और बलराम अपने शिष्य दुर्योधन के प्रति स्नेहवश क्रोध में हल घुमा रहे हैं।
प्रथमः—एष महाराजः,
२२
वीर्यालयो विविधरत्नविचित्रमौलि-
र्युक्तोऽभिमानविनयद्युतिसाहसैश्च ।
वाक्यं वदत्युपहसन्न तु भीम दीनं
वीरो निहन्ति समरेषु भयं त्यजेति ॥
Summary AI Duryodhana, a reservoir of valor adorned with a jewel-encrusted crown and possessed of pride, brilliance, and courage, speaks mockingly to his foe: "O Bhīma, cast away your fear! A true hero does not slay one who is in a pitiable state during battle."
सारांश AI वीरता के धाम और रत्नों से जड़ित मुकुट वाले दुर्योधन, स्वाभिमान और साहस के साथ उपहास करते हुए भीम से कहते हैं कि हे भीम! डरो मत, वीर युद्ध में दीन शत्रुओं पर प्रहार नहीं करते।
द्वितीयः—एष इदानीमपहास्यमानं भीमसेनं दृष्ट्वा स्वमूरुमभिहत्य कामपि सञ्ज्ञां प्रयच्छति जनार्दनः ।
तृतीयः—एष सञ्ज्ञया समाश्वासितो मारुतिः,
२३
संहृत्य भ्रुकुटीर्ललाटविवरे स्वेदं करेणाक्षिपन्
बाहुभ्यां प्रतिगृह्य भीमवदनश्चित्राङ्गदां स्वां गदाम् ।
पुत्रं दीनमुदीक्ष्य सर्वगतिना लब्ध्वेव दत्तं बलं
गर्जन् सिंहवृषेक्षणः क्षितितलाद् भूयः समुत्तिष्ठति ॥
Summary AI Knitting his brows and wiping sweat from his forehead, the lion-eyed Duryodhana grasps his wonderful mace with both arms. Looking at his father’s pitiable son (himself), he rises again from the ground roaring, as if granted fresh strength by Fate itself.
सारांश AI भृकुटियाँ चढ़ाकर और पसीना पोंछकर, भीम के समान पराक्रमी दुर्योधन अपनी गदा थामते हैं। पुत्र को दीन दशा में देखकर, उनमें पुनः शक्ति का संचार होता है और वे एक गरजते हुए सिंह के समान पृथ्वी से उठ खड़े होते हैं।
प्रथमः—हन्त पुनः प्रवृत्तं गदायुद्धम् । अनेन हि,
२४
भूमौ पाणितले निघृष्य तरसा बाहू प्रमृज्याधिकं
सन्दष्टौष्ठपुटेन विक्रमबलात् क्रोधाधिकं गर्जता ।
त्यक्त्वा धर्मघृणां विहाय समयं कृष्णस्य सञ्ज्ञासमं
गान्धारीतनयस्य पाण्डुतनयेनोर्वोर्विमुक्ता गदा ॥
Summary AI Rubbing his palms and arms with speed, and biting his lips while roaring with intense rage and prowess, the son of Pāṇḍu (Bhīma) abandoned the rules of combat and righteous shame. Following Kṛṣṇa’s signal, he hurled his mace at the thighs of Gāndhārī’s son.
सारांश AI हाथों और भुजाओं को जोर से रगड़कर, कृष्ण के संकेत पर भीम ने युद्ध की मर्यादा और धर्म को त्याग दिया। क्रोध में गरजते हुए उन्होंने गान्धारी-पुत्र दुर्योधन की जाँघों पर गदा से भीषण प्रहार किया।
सर्वे—हा धिक् पतितो महाराजः ।
तृतीयः—एष रुधिरपतनद्योतिताङ्गं निपतन्तं कुरुराजं दृष्ट्वा खमुत्पतितो भगवान् द्वैपायनः । य एषः,
२५
हेलासंवृतलोचनेन हलिना नेत्रोपरोधः कृतो
दृष्ट्वा क्रोधनिमीलितं हलधरं दुर्योधनापेक्षया ।
सम्भ्रान्तैः करपञ्जरान्तरगतो द्वैपायनज्ञापितो
भीमः कृष्णकरावलम्बितगतिर्निर्वाह्यते पाण्डवैः ॥
Summary AI Balarāma closes his eyes in disgust at the foul play. Seeing the plow-wielder’s eyes shut in rage, the anxious Pāṇḍavas, cautioned by Vyāsa, lead Bhīma away. Bhīma moves supported by Kṛṣṇa’s hand as the Pāṇḍavas retreat in haste.
सारांश AI क्रोधित बलराम को देखकर पाण्डव घबरा गए। व्यास के संकेत पर कृष्ण ने भीम का हाथ थाम लिया और उन्हें वहाँ से दूर ले गए, ताकि वे बलराम के क्रोध से बच सकें।
प्रथमः—अये अयमप्यमर्षोन्मीलितरभसलोचनो भीमसेनापक्रमणमुद्वीक्षमाण इत एवाभिवर्तते भगवान् हलायुधः । य एषः,
२६
प्रचलललितमौलिः क्रोधताम्रायताक्षो
भ्रमरमुखविदष्टां किञ्चिदुत्कृष्य मालाम् ।
असिततनुविलम्बिस्रस्तवस्त्रानुकर्षी
क्षितितलमवतीर्णः पारिवेषीव चन्द्रः ॥
Summary AI With his beautiful crown trembling and eyes red with rage, Balarāma descends to the earth like the moon surrounded by a halo. He pulls at his garland, which is being bitten by bees, and drags his dark garment that hangs loosely from his body.
सारांश AI हिलते हुए मुकुट और क्रोध से लाल आँखों वाले बलराम अपनी माला को ठीक करते हुए युद्धभूमि में उतरे। काले वस्त्र धारण किए हुए वे ऐसे शोभायमान थे मानो आकाश से मण्डल सहित चन्द्रमा पृथ्वी पर उतर आया हो।
द्वितीयः—तदागम्यतां वयमपि तावन्महाराजस्य प्रत्यनन्तरीभवामः ।
उभौ—बाढम् । प्रथमः कल्पः ।
(निष्क्रान्ताः)
विष्कम्भकः ।
प्रथमोऽङ्कः
(ततः प्रविशति बलदेवः)
बलदेवः—भो भोः पार्थिवाः ! न युक्तमिदम् ।
२७
मम रिपुबलकालं लाङ्गलं लङ्घयित्वा
रणगतमतिसन्धिं मां च नावेक्ष्य दर्पात् ।
रणशिरसि गदां तां तेन दुर्योधनोर्वोः
कुलविनयसमृद्ध्या पातितः पातयित्वा ॥
Summary AI Balarāma exclaims that Bhīma, disregarding Balarāma's own presence and the laws of fair combat, struck Duryodhana’s thighs on the battlefield. Through this deceitful act, the pride and discipline of the Kuru lineage have been struck down.
सारांश AI बलराम कहते हैं कि भीम ने मेरे पराक्रम और युद्ध के नियमों की उपेक्षा की है। उसने अहंकारवश छल का सहारा लेकर दुर्योधन की जाँघों पर प्रहार किया और उसे भूमि पर गिरा दिया, जिससे कुल की मर्यादा नष्ट हो गई।
बलदेवः—भो दुर्योधन ! मुहूर्तं तावदात्मा धार्यताम् ।
२८
सौभोच्छिष्टमुखं महासुरपुरप्राकारकूटाङ्कुशं
कालिन्दीजलदेशिकं रिपुबलप्राणोपहारार्चितम् ।
हस्तोत्क्षिप्तहलं करोमि रुधिरस्वेदार्द्रपङ्कोत्तरं
भीमस्योरसि यावदद्य विपुले केदारमार्गाकुलम् ॥
Summary AI Balarāma threatens: "With my plow, which destroyed the city of Saubha and the ramparts of the great Asuras, and which tamed the Yamunā’s waters, I shall now furrow Bhīma’s broad chest, making it a muddy field wet with blood and sweat."
सारांश AI बलराम भीम के वक्षस्थल को अपने हल से विदीर्ण करने की शपथ लेते हैं। वे कहते हैं कि भीम की छाती को वे रक्त और पसीने के कीचड़ से सने हुए एक खेत की तरह बना देंगे।
(नेपथ्ये)
प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् हलायुधः ।
बलदेवः—एवङ्गतोऽप्यनुगच्छति मां तपस्वी दुर्योधनः । य एषः,
२९
श्रीमान् संयुगचन्दनेन रुधिरेणार्द्रानुलिप्तच्छवि-
र्भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजो बालव्रतं ग्राहितः ।
निर्वृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्तः सुरैः सासुरै-
राकर्षन्निव भोगमर्णवजले श्रान्तोज्झितो वासुकिः ॥
Summary AI The illustrious Duryodhana, his body smeared with the 'sandalwood' of battle-blood and his arms reddened by the dust of the earth, drags his torso. He resembles the serpent Vāsuki, exhausted and abandoned in the ocean by the gods and demons after the churning for nectar.
सारांश AI रक्त और चन्दन से सने हुए दुर्योधन धूल में लिपटी भुजाओं के साथ भूमि पर पड़े हैं। उनकी अवस्था समुद्र-मन्थन के पश्चात थके हुए वासुकि नाग के समान लग रही है जिसे देवताओं और असुरों ने त्याग दिया हो।
(ततः प्रविशति भग्नोरुयुगलो दुर्योधनः)
दुर्योधनः—एष भोः !
३०
भीमेन भित्त्वा समयव्यवस्थां
गदानिपातक्षतजर्जरोरुः ।
भूमौ भुजाभ्यां परिकर्षमाणं
स्वं देहमर्धोपरतं वहामि ॥
Summary AI Duryodhana laments: "Because Bhīma broke the established rules of combat, my thighs are shattered and mangled by his mace-fall. Now, I drag my half-dead body along the ground using only the strength of my arms."
सारांश AI भीम ने युद्ध की मर्यादा तोड़कर मेरी जाँघें चूर-चूर कर दी हैं। अब मैं अपने इस आधे मृत शरीर को केवल अपनी भुजाओं के सहारे भूमि पर घसीट कर ले जा रहा हूँ।
दुर्योधनः—प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् हलायुधः ।
३१
त्वत्पादयोर्निपतितं पतितस्य भूमा-
वेतच्छिरः प्रथममद्य विमुञ्च रोषम् ।
जीवन्तु ते कुरुकुलस्य निवापमेघा
वैरं च विग्रहकथा च वयं च नष्टाः ॥
Summary AI Duryodhana says: "My head, fallen upon the earth, now rests at your feet. First, let go of your anger. Let the remaining members of the Kuru clan, who are like clouds offering funeral libations, live on. Enmity, the talk of war, and we ourselves are all finished."
सारांश AI दुर्योधन बलराम से प्रार्थना करते हैं कि वे अपना क्रोध त्याग दें। वे कहते हैं कि वैर, युद्ध और हम सब अब नष्ट हो चुके हैं; कुरुकुल के तर्पण के लिए कम से कम जीवित बचे लोगों को तो रहने दें।
बलदेवः—भो दुर्योधन ! मुहूर्तं तावदात्मा धार्यताम् ।
दुर्योधनः—किं भवान् करिष्यति ।
बलदेवः—श्रूयताम्,
३२
आक्षिप्तलाङ्गलमुखोल्लिखितैः शरीरै-
र्निर्दारितांसहृदयान्मुसलप्रहारैः ।
दास्यामि संयुगहतान् सरथाश्वनागान्
स्वर्गानुयात्रपुरुषांस्तव पाण्डुपुत्रान् ॥
Summary AI Balarāma vows: "I shall send the sons of Pāṇḍu, along with their chariots, horses, and elephants, to follow you to heaven as attendants, their bodies torn by my plow’s tip and their shoulders and hearts shattered by my mace."
सारांश AI बलराम क्रोध में कहते हैं कि वे अपने हल और मूसल के प्रहारों से पाण्डवों और उनके हाथी-घोड़ों सहित पूरी सेना का संहार कर उन्हें स्वर्ग भेज देंगे।
दुर्योधनः—मा मा भवानेवम् ।
३३
प्रतिज्ञावसिते भीमे गते भ्रातृशते दिवम् ।
मयि चैवं गते राम विग्रहः किं करिष्यति ॥
Summary AI Duryodhana questions: "Now that Bhīma has fulfilled his vow, my hundred brothers have ascended to heaven, and I have reached this state, O Balarāma, what purpose will further conflict or war serve now?"
सारांश AI दुर्योधन कहते हैं कि भीम की प्रतिज्ञा पूरी हो चुकी है, मेरे सौ भाई स्वर्ग सिधार चुके हैं और मेरी भी यह दशा हो गई है; ऐसी स्थिति में हे बलराम, अब युद्ध का क्या औचित्य है?
बलदेवः—मत्प्रत्यक्षं वञ्चितो भवानित्युत्पन्नो मे रोषः ।
दुर्योधनः—वञ्चित इति मां भवान् मन्यते ।
बलदेवः—कः संशयः ।
दुर्योधनः—हन्त भोः ! दत्तमूल्या इव मे प्राणाः । कुतः,
३४
आदीप्तानलदारुणाज्जतुगृहाद् बुद्ध्यात्मनिर्वाहिणा
युद्धे वैश्रवणालयेऽचलशिलावेगप्रतिस्फालिना ।
भीमेनाद्य हिडिम्बराक्षसपतिप्राणप्रतिग्राहिणा
यद्येवं समवैषि मां छलजितं भो राम नाहं जितः ॥
Summary AI "O Balarāma, if you think I am defeated by Bhīma—who escaped the wax house by his wits and fought at Kubera's abode—know that I am not truly conquered. I have only been overcome by his deceit, not his prowess."
सारांश AI दुर्योधन का तर्क है कि भले ही भीम ने जतुगृह से बचकर और हिडिम्ब को मारकर पराक्रम दिखाया हो, पर यदि उसने मुझे छल से हराया है, तो हे राम, मैं वास्तव में पराजित नहीं माना जाऊँगा।
बलदेवः—भीमसेन इदानीं तव युद्धवञ्चनामुत्पाद्य स्थास्यति ।
दुर्योधनः—किं चाहं भीमसेनेन वञ्चितः ।
बलदेवः—अथ केन भवानेवंविधः कृतः ।
दुर्योधनः—श्रूयताम्,
३५
येनेन्द्रस्य स पारिजातकतरुर्मानेन तुल्यं हृतो
दिव्यं वर्षसहस्रमर्णवजले सुप्तश्च यो लीलया ।
तीव्रां भीमगदां प्रविश्य सहसा निर्व्याजयुद्धप्रिय-
स्तेनाहं जगतः प्रियेण हरिणा मृत्योः प्रतिग्राहितः ॥
Summary AI Duryodhana reflects: "I have been handed over to death by Hari, the beloved of the world, who seized Indra's Pārijāta tree and slept for ages on the ocean. He entered Bhīma's fierce mace to ensure my end, for He loves a battle without pretense."
सारांश AI जिस कृष्ण ने इन्द्र का पारिजात हर लिया था, उसी ने भीम की गदा में प्रवेश कर मुझे मृत्यु के मुख तक पहुँचाया है। वास्तव में मैं भीम से नहीं, अपितु जगत-प्रिय हरि के छल से पराजित हुआ हूँ।
(नेपथ्ये)
उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [उत्सरत उत्सरत आर्याः ! उत्सरत ।]
(विलोक्य)
बलदेवः—अये अयमत्रभवान् धृतराष्ट्रो गान्धार्या दुर्जयेनादेशितमार्गोऽन्तःपुरानुबन्धः शोकाभिभूतहृदय इति एवाभिवर्तते । य एषः,
३६
वीर्याकरः सुतशतप्रविभक्तचक्षु-
र्दर्पोद्यतः कनकयूपविलम्बबाहुः ।
सृष्टो ध्रुवं त्रिदिवरक्षणजातशङ्कै-
र्देवैररातितिमिराञ्जलिताडिताक्षः ॥
Summary AI Dhṛtarāṣṭra, a source of valor with his vision divided among a hundred sons and arms like golden pillars, was surely created blind by the gods who feared his potential and sought to protect heaven from his pride.
सारांश AI सौ पुत्रों के पिता और स्वर्ण के समान विशाल भुजाओं वाले पराक्रमी धृतराष्ट्र की दृष्टि को शत्रुओं के अन्धकार ने ग्रस लिया है, मानो देवताओं ने ही उनके तेज से भयभीत होकर ऐसा किया हो।
(ततः प्रविशति धृतराष्ट्रो गान्धारी देव्यौ दुर्जयश्च)
धृतराष्ट्रः—पुत्र ! क्वासि ।
गान्धारी—पुत्तअ ! कहिं सि । [पुत्रक ! क्वासि ।]
देव्यौ—महाराअ ! कहिं सि । [महाराज ! क्वासि ।]
धृतराष्ट्रः—भोः ! कष्टम् ।
३७
वञ्चनानिहतं श्रुत्वा सुतमद्याहवे मम ।
मुखमन्तर्गतास्राक्षमन्धमन्धतरं कृतम् ॥
Summary AI Dhṛtarāṣṭra cries out: "Hearing that my son has been slain by deceit in this battle, my eyes are filled with tears that cannot escape. This grief has made my existing blindness even more profound."
सारांश AI अपने पुत्र को युद्ध में छल से मरा हुआ सुनकर अन्धे धृतराष्ट्र और भी गहरे अन्धकार में डूब गए हैं। उनकी आँखों में उमड़ते हुए आँसू उनकी विवशता और शोक को व्यक्त कर रहे हैं।
धृतराष्ट्रः—गान्धारि ! किं धरसे ।
गान्धारी—जीवाविद ह्मि मन्दभाआ । [जीविता अस्मि मन्दभागा ।]
देव्यौ—महाराअ ! महाराअ । [महाराज ! महाराज ।]
राजा—भोः ! कष्टम् । यन्ममापि स्त्रियो रुदन्ति ।
३८
पूर्वं न जानामि गदाभिघात-
रुजामिदानीं तु समर्थयामि ।
यन्मे प्रकाशीकृतमूर्धजानि
रणं प्रविष्टान्यवरोधनानि ॥
Summary AI Duryodhana says: "Previously, I did not truly feel the agony of the mace-blows. But now, seeing my queens enter the battlefield with their hair disheveled and exposed, I truly understand the weight of my pain."
सारांश AI दुर्योधन कहते हैं कि मुझे गदा की चोट का उतना दुःख नहीं हुआ, जितना दुःख अपने अन्तःपुर की स्त्रियों को खुले बालों के साथ रणभूमि में आया देखकर हो रहा है।
धृतराष्ट्रः—गान्धारि ! किं दृश्यते दुर्योधननामधेयः कुलमानी ।
गान्धारी—महाराअ ! ण दिस्सदि । [महाराज ! न दृश्यते ।]
धृतराष्ट्रः—कथं न दृश्यते । हन्त भोः अद्यास्म्यहमन्धो योऽहमन्वेष्टव्ये काले पुत्रं न पश्यामि । कृतान्तहतक !
३९
रिपुसमरविमर्दं मानवीर्यप्रदीप्तं
सुतशतमतिधीरं वीरमुत्पाद्य मानी ।
धरणितलविकीर्णं किं स योग्यो न भोक्तुं
सकृदपि धृतराष्ट्रः पुत्रदत्तं निवापम् ॥
Summary AI After fathering a hundred brave and steady sons who were brilliant in their pride and valor, is the noble Dhṛtarāṣṭra not worthy of receiving the funeral offerings given by his sons, even if they are now scattered upon the earth?
सारांश AI सौ वीर पुत्रों के पिता अभिमानी धृतराष्ट्र क्या आज पृथ्वी पर गिरे हुए अपने पुत्रों द्वारा दिए जा रहे रक्त रूपी तर्पण को स्वीकार करने के योग्य नहीं रह गए हैं?
गान्धारी—जाद सुयोधण ! देहि मे पडिवअणं । पुत्तसदविणासदुत्थिदं समस्ससेहि महाराअं । [जात सुयोधन ! देहि मे प्रतिवचनम् । पुत्रशतविनाशदुःस्थितं समाश्वासय महाराजम् ।]
बलदेवः—अये इयमत्रभवती गान्धारी ।
४०
या पुत्रपौत्रवदनेष्वकुतूहलाक्षी
दुर्योधनास्तमितशोकनिपीतधैर्या ।
अस्रैरजस्रमधुना पतिधर्मचिह्न-
मार्द्रीकृतं नयनबन्धमिदं दधाति ॥
Summary AI Gāndhārī, who never looked upon her sons or grandsons due to her vow, now finds her fortitude consumed by grief over Duryodhana's fall. Her blindfold, the mark of her devotion, is now perpetually soaked with tears.
सारांश AI पुत्रों और पौत्रों का मुख न देख पाने वाली गान्धारी का धैर्य अब समाप्त हो गया है। उनकी आँखों की पट्टी अब आंसुओं से भीग गई है, जो उनके पतिव्रत और असहनीय शोक का प्रतीक है।
धृतराष्ट्रः—पुत्र दुर्योधन ! अष्टादशाक्षौहिणीमहाराज ! क्वासि ।
राजा—अद्यास्मि महाराजः ।
धृतराष्ट्रः—पुत्रशतज्येष्ठ ! देहि मे प्रतिवचनम् ।
दुर्योधनः—ददामि खलु वृत्तान्तम् । अनेन वृत्तान्तेन व्रीडितोऽस्मि ।
धृतराष्ट्रः—एहि पुत्र ! अभिवादयस्व माम् ।
राजा—अयमयमागच्छामि ।
(उत्थानं रूपयित्वा पतति)
राजा—हा धिक् । अयं मे द्वितीयः प्रहारः । कष्टं भोः !
४१
हृतं मे भीमसेनेन गदापातकचग्रहे ।
सममूरुद्वयेनाद्य गुरोः पादाभिवन्दनम् ॥
Summary AI By Bhīmasena's mace-blows and seizing of my hair, my ability to salute my elders' feet has been stolen away today along with my two thighs.
सारांश AI भीमसेन ने गदा के प्रहार से मेरी दोनों जांघों को तोड़कर आज गुरुजनों के चरणों की वंदना करने की मेरी शक्ति भी छीन ली है।
गान्धारी—एत्थ जादा । [अत्र जाते ।]
देव्यौ—अय्ये ! इमा ह्म । [आर्ये ! इमे स्वः ।]
गान्धारी—अण्णेसह भत्तारं । [अन्वेषेथां भर्तारम् ।]
देव्यौ—गच्छाम मन्दभाआ । [गच्छावः मन्दभागे ।]
धृतराष्ट्रः—क एष भोः ! मम वस्त्रान्तमाकर्षन् मार्गमादेशयति ।
दुर्जयः—ताद ! अहं दुज्जओ । [तात ! अहं दुर्जयः ।]
धृतराष्ट्रः—पौत्र दुर्जय ! पितरमन्विच्छ ।
दुर्जयः—ताद ! परिस्सन्तो खु अहं । [तात ! परिश्रान्तः खल्वहम् ।]
धृतराष्ट्रः—गच्छ, पितुरङ्के विश्रमयिष्यसि ।
दुर्जयः—ताद ! अहं गच्छामि । [तात ! अहं गच्छामि ।]
(उपसृत्य)
दुर्जयः—ताद ! कहिं सि । [तात ! क्वासि ।]
राजा—अये अयमप्यागतः । सर्वावस्थायां हृदयसन्निहितः पुत्रस्नेहो मां दहति । कुतः,
४२
दुःखानामनभिज्ञो यो ममाङ्कशयनोचितः ।
निर्जितं दुर्जयो दृष्ट्वा किन्नु मामभिधास्यति ॥
Summary AI What will Durjaya, who is unacquainted with sorrow and accustomed to sleeping in my lap, say upon seeing me defeated?
सारांश AI दुखों से सर्वथा अनभिज्ञ और सदैव मेरी गोद में सोने का अभ्यस्त मेरा बालक दुर्जय, मुझे इस दयनीय अवस्था में पराजित देखकर अब क्या कहेगा?
दुर्जयः—अअं महाराओ भूमीए उवविट्ठो । [अयं महाराजो भूम्यामुपविष्टः ।]
राजा—पुत्र ! किमर्थमागतः ।
दुर्जयः—तुवं चिरायसि त्ति । [त्वं चिरायसीति ।]
राजा—अहो अस्यामवस्थायां पुत्रस्नेहो हृदयं दहति ।
दुर्जयः—अहं पि खु दे अङ्के उवविसामि । [अहमपि खलु ते अङ्के उपविशामि ।]
(अङ्कमारोहति)
(निवार्य)
राजा—दुर्जय ! दुर्जय ! भोः ! कष्टम् ।
४३
हृदयप्रीतिजननो यो मे नेत्रोत्सवः स्वयम् ।
सोऽयं कालविपर्यासाच्चन्द्रो वह्नित्वमागतः ॥
Summary AI He who was the source of joy for my heart and a feast for my eyes has himself, like the moon, turned into fire due to the reversal of fate.
सारांश AI जो पुत्र मेरे हृदय को आनंद देने वाला और नेत्रों के लिए उत्सव के समान था, समय के क्रूर चक्र के कारण वही चंद्रमा आज मेरे लिए अग्नि के समान दाहक बन गया है।
दुर्जयः—अङ्के उववेसं किण्णिमित्तं तुवं वारेसि । [अङ्के उपवेशं किन्निमित्तं त्वं वारयसि ।]
४४
त्यक्त्वा परिचितं पुत्र यत्रतत्र त्वयास्यताम् ।
अद्यप्रभृति नास्तीदं पूर्वभुक्तं तवासनम् ॥
Summary AI O son, leave behind what is familiar and sit wherever you can. From this day forth, this seat you once enjoyed is no longer yours.
सारांश AI हे पुत्र! अब अपने इस परिचित स्थान को त्याग कर कहीं भी बैठ जाओ, क्योंकि आज से तुम्हारे बैठने के लिए यह पुरानी जगह अब शेष नहीं रही है।
दुर्जयः—कहिं णु हु महाराओ गमिस्सदि । [कुत्र नु खलु महाराजो गमिष्यति ।]
राजा—भ्रातृशतमनुगच्छामि ।
दुर्जयः—मं पि तहिं णेहि । [मामपि तत्र नय ।]
राजा—गच्छ पुत्र ! वृकोदरं ब्रूहि ।
दुर्जयः—एहि महाराअ ! अण्णेसीअसि । [एहि महाराज ! अन्विष्यसे ।]
राजा—पुत्र ! केन ।
दुर्जयः—अय्याए, अय्येण, सव्वेण अन्तेउरेण अ । [आर्यया, आर्येण, सर्वेणान्तःपुरेण च ।]
राजा—गच्छ पुत्र ! नाहमागन्तुं समर्थः ।
दुर्जयः—अहं तुवं णैस्सं । [अहं त्वां नेष्यामि ।]
राजा—बालस्त्वमसि पुत्र ।
(परिक्रम्य)
दुर्जयः—अय्या ! अअं महाराओ । [आर्याः ! अयं महाराजः ।]
देव्यौ—हा हा महाराओ । [हा हा महाराजः ।]
धृतराष्ट्रः—क्वासौ महाराजः ।
गान्धारी—कहिं मे पुत्तओ । [कुत्र मे पुत्रकः ।]
दुर्जयः—अअं महाराओ भूमीए उवविट्ठो । [अयं महाराजो भूम्यामुपविष्टः ।]
धृतराष्ट्रः—हन्त भोः ! किमयं महाराजः ।
४५
यः काञ्चनस्तम्भसमप्रमाणो
लोके किलैको वसुधाधिपेन्द्रः ।
कृतः स मे भूमिगतस्तपस्वी
द्वारेन्द्रकीलार्धसमप्रमाणः ॥
Summary AI He who was the sole lord of the earth, measured like a golden pillar, has been brought to the ground before me, reduced to the size of a door-bolt.
सारांश AI जो राजा कभी स्वर्ण-स्तंभ के समान विशाल और अद्वितीय था, वह आज भूमि पर पड़ा हुआ किसी द्वार की अर्गला के टूटे हुए आधे भाग के समान अत्यंत दयनीय दिख रहा है।
गान्धारी—जाद सुयोधण ! परिस्सन्तो सि । [जात सुयोधन ! परिश्रान्तोऽसि ।]
राजा—भवत्याः खल्वहं पुत्रः ।
धृतराष्ट्रः—केयं भोः ।
गान्धारी—महाराअ ! अहमभीदपुत्तप्पसविणी । [महाराज ! अहमभीतपुत्रप्रसविनी ।]
राजा—अद्योत्पन्नमिवात्मानमवगच्छामि । भोस्तात ! किमिदानीं वैक्लब्येन ।
धृतराष्ट्रः—पुत्र ! कथमविक्लवो भविष्यामि ।
४६
यस्य वीर्यबलोत्सिक्तं संयुगाध्वरदीक्षितम् ।
पूर्वं भ्रातृशतं नष्टं त्वय्येकस्मिन् हते हतम् ॥
Summary AI For him whose hundred brothers—proud of their prowess and consecrated for the sacrifice of battle—perished before, everything is truly destroyed now that you alone are struck down.
सारांश AI तुम्हारे पराक्रम के गर्व से भरे और युद्ध-यज्ञ में दीक्षित तुम्हारे सौ भाई, आज तुम्हारे अकेले के धराशायी होने पर पूरी तरह नष्ट हो गए हैं।
(पतति)
राजा—हा धिक् । पतितोऽत्रभवान् । तात ! समाश्वासयात्रभवतीम् ।
धृतराष्ट्रः—पुत्र ! किमिति समाश्वासयामि ।
राजा—अपराङ्मुखो युधि हत इति । भोस्तात ! शोकनिग्रहेण क्रियतां ममानुग्रहः ।
४७
त्वत्पादमात्रप्रणताग्रमौलि-
र्ज्वलन्तमप्यग्निमचिन्तयित्वा ।
येनैव मानेन समं प्रसूत-
स्तेनैव मानेन दिवं प्रयामि ॥
Summary AI With my head bowed only at your feet and disregarding even the blazing fire, I depart for heaven with the same pride with which I was born.
सारांश AI धधकती अग्नि की परवाह किए बिना, केवल आपके चरणों में मस्तक झुकाकर, मैं उसी स्वाभिमान के साथ स्वर्ग सिधार रहा हूँ जिस स्वाभिमान के साथ मैंने जन्म लिया था।
४८
वृद्धस्य मे जीवितनिःस्पृहस्य
निसर्गसम्मीलितलोचनस्य ।
धृतिं निगृह्यात्मनि सम्प्रवृत्त-
स्तीव्रः समाक्रामति पुत्रशोकः ॥
Summary AI Overpowering my fortitude, an intense grief for my son has begun to assail me, an old man indifferent to life and whose eyes are naturally closed.
सारांश AI जीवन की आशा छोड़ चुके और विवशता में आँखें मूंदे हुए मुझ वृद्ध के हृदय में, धैर्य को चीरकर पुत्र-शोक की तीव्र पीड़ा समाती जा रही है।
बलदेवः—भोः ! कष्टम् ।
४९
दुर्योधननिराशस्य नित्यास्तमितचक्षुषः ।
न शक्नोम्यत्रभवतः कर्तुमात्मनिवेदनम् ॥
Summary AI I am unable to announce myself in the presence of his majesty, who is despondent over Duryodhana and whose eyes are eternally set in darkness.
सारांश AI दुर्योधन की रक्षा से निराश और सदा के लिए ज्योतिहीन आँखों वाले आप पूज्य पिता के समक्ष मैं अपना परिचय देने में स्वयं को असमर्थ पा रहा हूँ।
राजा—विज्ञापयाम्यत्रभवतीम् ।
गान्धारी—भणाहि जाद । [भण जात ।]
५०
नमस्कृत्य वदामि त्वां यदि पुण्यं मया कृतम् ।
अन्यस्यामपि जात्यां मे त्वमेव जननी भव ॥
Summary AI Bowing to you, I say: if I have performed any merit, then in my future births as well, may you alone be my mother.
सारांश AI मैं आपको प्रणाम करके यही कहता हूँ कि यदि मैंने जीवन में कुछ भी पुण्य किया हो, तो अगले जन्म में भी आप ही मेरी माता बनें।
गान्धारी—मम मणोरहो खु तुए भणिदो । [मम मनोरथः खलु त्वया भणितः ।]
राजा—मालवि ! त्वमपि शृणु ।
५१
भिन्ना मे भ्रुकुटी गदानिपतितैर्या युद्धकालोत्थितै-
र्वक्षस्युत्पतितैः प्रहाररुधिरैर्हारावकाशो हृतः ।
पश्येमौ व्रणकाञ्चनाङ्गदधरौ पर्याप्तशोभौ भुजौ
भर्ता ते न पराङ्मुखो युधि हतः किं क्षत्त्रिये रोदिषि ॥
Summary AI My brow was split by mace-blows in battle, and the blood from wounds on my chest has replaced my necklace. Look at these arms, adorned with wounds as if with golden bracelets. Your husband was not slain while fleeing; O Kṣatriya lady, why do you weep?
सारांश AI गदा के प्रहारों से मेरी भृकुटियां छिन्न-भिन्न हो गई हैं और वक्ष पर बहते रक्त ने हार का स्थान ले लिया है। हे क्षत्राणी! युद्ध के घावों से सुशोभित इन भुजाओं को देखो, तुम्हारा पति पीठ दिखाकर नहीं बल्कि वीरगति को प्राप्त हुआ है, अतः विलाप मत करो।
देवी—बाला एसा सहधम्मचारिणी रोदामि । [बाला एषा सहधर्मचारिणी रोदिमि ।]
राजा—पौरवि ! त्वमपि शृणु ।
५२
वेदोक्तैर्विविधैर्मखैरभिमतैरिष्टं धृता बान्धवाः
शत्रूणामुपरि स्थितं प्रियशतान्न व्यंसिताः संश्रिताः ।
युद्धेऽष्टादशवाहिनीनृपतयः सन्तापिता निग्रहे
मानं मानिनि वीक्ष्य मे नहि रुदन्त्येवंविधानां स्त्रियः ॥
Summary AI I performed sacrifices according to the Vedas, supported my kin, stood above my enemies, and never deceived those who sought refuge. In battle, I scorched the kings of eighteen armies. O proud woman, seeing my honor, know that wives of such men do not weep.
सारांश AI मैंने शास्त्रोक्त यज्ञ किए, परिजनों का पालन किया, शत्रुओं पर शासन किया और आश्रितों की रक्षा की। युद्ध में महान राजाओं को पराजित किया है। मेरे ऐसे पुरुषार्थ को देखकर वीर पत्नियां शोक में नहीं रोतीं।
पौरवी—एक्ककिदप्पवेसणिच्चआ ण रोदामि । [एककृतप्रवेशनिश्चया न रोदिमि ।]
राजा—दुर्जय ! त्वमपि शृणु ।
धृतराष्ट्रः—गान्धारि ! किन्नु खलु वक्ष्यति ।
गान्धारी—अहं पि तं जव्व चिन्तेमि । [अहमपि तदेव चिन्तयामि ।]
राजा—अहमिव पाण्डवाः शुश्रूषयितव्याः, तत्रभवत्याश्चाम्बायाः कुन्त्या निदेशो वर्तयितव्यः । अभिमन्योर्जननी द्रौपदी चोभे मातृवत् पूजयितव्ये । पश्य पुत्र !
५३
श्लाघ्यश्रीरभिमानदीप्तहृदयो दुर्योधनो मे पिता
तुल्येनाभिमुखं रणे हत इति त्वं शोकमेवं त्यज ।
स्पृष्ट्वा चैव युधिष्ठिरस्य विपुलं क्षौमापसव्यं भुजं
देयं पाण्डुसुतैस्त्वया मम समं नामावसाने जलम् ॥
Summary AI Renounce your grief, for my father Duryodhana, of praiseworthy glory and a heart lit by pride, was slain facing an equal in battle. Touching the broad, silk-clad arm of Yudhiṣṭhira, you must offer the funeral water along with the sons of Pāṇḍu at the end of my life.
सारांश AI स्वाभिमानी मेरे पिता दुर्योधन रणभूमि में अपने समान योद्धा के हाथों वीरगति को प्राप्त हुए हैं, ऐसा समझकर तुम शोक छोड़ दो। अब तुम युधिष्ठिर का हाथ पकड़कर पांडवों से मेरे निमित्त जलांजलि दिलवाना।
बलदेवः—अहो वैरं पश्चात्तापः संवृत्तः । अये शब्द इव,
५४
सन्नाहदुन्दुभिनिनादवियोगमूके
विक्षिप्तबाणकवचव्यजनातपत्रे ।
कस्यैष कार्मुकरवो हतसूतयोधे
विभ्रान्तवायसगणं गगनं करोति ॥
Summary AI In this place where the din of war-drums has fallen silent, where arrows, armor, fans, and parasols lie scattered, and charioteers and warriors are slain—whose bowstring's roar now fills the sky with frightened crows?
सारांश AI युद्ध के नगाड़ों के शांत होने और सेना के नष्ट होने पर, टूटे धनुषों के बीच यह किसका टंकार है जो आकाश में मंडराते कौवों को भयभीत कर रहा है?
(नेपथ्ये)
५५
दुर्योधनेनाततकार्मुकेण
यो युद्धयज्ञः सहितः प्रविष्टः ।
तमेव भूयः प्रविशाम्यशून्य-
मध्वर्युणा वृत्तमिवाश्वमेधम् ॥
Summary AI I re-enter that sacrifice of war, which I joined alongside Duryodhana with his bow drawn, just as one enters an Aśvamedha sacrifice made complete by the presence of the Adhvaryu priest.
सारांश AI दुर्योधन ने जिस युद्ध रूपी यज्ञ को प्रारंभ किया था, मैं अश्वमेध के पुरोहित की भाँति उसी यज्ञ में पुनः प्रवेश कर रहा हूँ ताकि वह अधूरा न रहे।
बलदेवः—अये अयं गुरुपुत्रोऽश्वत्थामेत एवाभिवर्तते । य एषः,
५६
स्फुटितकमलपत्रस्पष्टविस्तीर्णदृष्टी
रुचिरकनकयूपव्यायतालम्बबाहुः ।
सरभसमयमुग्रं कार्मुकं कर्षमाणः
सदहन इव मेरुः शृङ्गलग्नेन्द्रचापः ॥
Summary AI With eyes as wide and clear as blooming lotus petals and arms long like beautiful golden sacrificial pillars, he appears like Mount Meru on fire, drawing his fierce bow as if a rainbow were caught on its peak.
सारांश AI खिले कमल जैसी आँखों वाला और स्वर्ण स्तंभ जैसी लंबी भुजाओं वाला यह योद्धा, क्रोध में धनुष खींचते हुए ऐसा लग रहा है मानो सुमेरु पर्वत पर इंद्रधनुष चमक रहा हो।
(ततः प्रविशत्यश्वत्थामा)
(पूर्वोक्तमेव पठित्वा)
अश्वत्थामा—भो भोः ! समरसंरम्भोभयबलजलधिसङ्गमसमयसमुत्थितशस्त्रनक्रकृत्तविग्रहाः स्तोकावशेषाः श्वासानुबद्धमन्दप्राणाः समरश्लाघिनो राजानः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः ।
५७
छलबलदलितोरुः कौरवेन्द्रो न चाहं
शिथिलविफलशस्त्रः सूतपुत्रो न चाहम् ।
इह तु विजयभूमौ द्रष्टुमद्योद्यतास्त्रः
सरभसमहमेको द्रोणपुत्रः स्थितोऽस्मि ॥
Summary AI I am not the Kuru king whose thighs were crushed by deceit, nor am I the son of a charioteer whose weapons failed. Here on this field of victory, I, the son of Droṇa, stand alone with weapons raised, ready to see what comes.
सारांश AI मैं छल से तोड़ी गई जांघों वाला दुर्योधन नहीं हूँ, न ही शस्त्रहीन कर्ण हूँ। मैं तो इस युद्धभूमि पर शस्त्रों के साथ विजय के लिए खड़ा द्रोण पुत्र अश्वत्थामा हूँ।
अश्वत्थामा—किमनया ममाप्यप्रतिलाभविजयश्लाघया समरश्रिया ।
(परिक्रम्य)
अश्वत्थामा—मा तावत् । मयि गुरुनिवपनव्यग्रे वञ्चितः कुरुतिलकभूतः कुरुराजः । क एतच्छ्रद्धास्यति । कुतः,
५८
उद्यत्प्राञ्जलयो रथद्विपगताश्चापद्वितीयैः करै-
र्यस्यैकादशवाहिनीनृपतयस्तिष्ठन्ति वाक्योन्मुखाः ।
भीष्मो रामशरावलीढकवचस्तातश्च योद्धा रणे
व्यक्तं निर्जित एव सोऽप्यतिरथः कालेन दुर्योधनः ॥
Summary AI Even that great warrior Duryodhana—before whom kings of eleven armies stood with palms joined atop chariots and elephants, and who had Bhīṣma and my father as warriors—has clearly been conquered by Time.
सारांश AI जिसके समक्ष ग्यारह अक्षौहिणी सेना के राजा हाथ जोड़कर खड़े रहते थे, वह महान योद्धा दुर्योधन भी काल के क्रूर प्रभाव से पराजित होकर धराशायी हो गया है।
अश्वत्थामा—तत् क्वनु खलु गतो गान्धारीपुत्रः ।
(परिक्रम्यावलोक्य)
अश्वत्थामा—अये अयमभिहतगजतुरगनररथप्राकारमध्यगतः समरपयोधिपारगः कुरुराजः । य एषः,
५९
मौलीनिपातचलकेशमयूखजालै-
र्गात्रैर्गदानिपतनक्षतशोणितार्द्रैः ।
यात्यस्तमस्तकशिलातलसन्निविष्टः
सन्ध्यावगाढ इव पश्चिमकालसूर्यः ॥
Summary AI With the rays of his hair disheveled by the falling of his crown and his limbs drenched in blood from mace-wounds, he sinks into death like the evening sun resting on the rocks of the western mountain.
सारांश AI धूल धूसरित केशों और गदा के प्रहारों से लथपथ शरीर वाले राजा दुर्योधन, अस्ताचल पर्वत पर स्थित संध्याकालीन सूर्य के समान अब अस्त होने की ओर अग्रसर हैं।
(उपसृत्य)
अश्वत्थामा—भोः कुरुराज ! किमिदम् ।
राजा—गुरुपुत्र ! फलमपरितोषस्य ।
अश्वत्थामा—भोः कुरुराज ! सत्कारमूलमावर्जयिष्यामि ।
राजा—किं भवान् करिष्यति ।
अश्वत्थामा—श्रूयताम्,
६०
युद्धोद्यतं गरुडपृष्ठनिविष्टदेह-
मष्टार्धभीमभुजमुद्यतशार्ङ्गचक्रम् ।
कृष्णं सपाण्डुतनयं युधि शस्त्रजालैः
सङ्कीर्णलेख्यमिव चित्रपटं क्षिपामि ॥
Summary AI I shall strike Kṛṣṇa—seated upon Garuḍa with four terrible arms raised bearing his bow and discus—along with the sons of Pāṇḍu, tearing them with a net of weapons like a painted canvas shredded by many lines.
सारांश AI गरुड़ पर सवार आठ भुजाओं वाले कृष्ण और पांडवों को मैं युद्धभूमि में अपने अस्त्रों से उसी प्रकार मिटा दूँगा जैसे किसी चित्र फलक से चित्रों को पोंछ दिया जाता है।
राजा—मा मा भवानेवम् ।
६१
गतं धात्र्युत्सङ्गे सकलमभिषिक्तं नृपकुलं
गतः कर्णः स्वर्गं निपतिततनुः शन्तनुसुतः ।
शतं भ्रातॄणां मे हतमभिमुखं संयुगमुखे
वयं चैवम्भूता गुरुसुत धनुर्मुञ्चतु भवान् ॥
Summary AI The entire consecrated assembly of kings has returned to the lap of the Earth; Karṇa has reached heaven, and the son of Śantanu lies with a fallen body. My hundred brothers were slain facing the enemy at the forefront of the battle, and I am reduced to this state. O son of the Preceptor, please lay down your bow.
सारांश AI हे गुरुपुत्र! संपूर्ण राजकुल वीरगति को प्राप्त हो चुका है। कर्ण स्वर्ग सिधार गए हैं और भीष्म पितामह भी धराशायी हो चुके हैं। मेरे सौ भाई युद्ध के मैदान में मारे जा चुके हैं और मैं भी अब इसी दयनीय अवस्था में हूँ। अतः आप अब धनुष का त्याग कर दें।
अश्वत्थामा—भोः कुरुराज !
६२
संयुगे पाण्डुपुत्रेण गदापातकचग्रहे ।
सममूरुद्वयेनाद्य दर्पोऽपि भवतो हृतः ॥
Summary AI Today, in the combat with the son of Pāṇḍu involving the falling mace and the seizing of hair, your pride has been destroyed along with both your thighs.
सारांश AI पाण्डुपुत्र भीम द्वारा गदा के प्रहार और केश खींचने से, आज तुम्हारी दोनों जांघों के साथ-साथ तुम्हारा अहंकार भी नष्ट हो गया है।
राजा—मा मैवम् । मानशरीरा राजानः । मानार्थमेव मया निग्रहो गृहीतः । पश्य गुरुपुत्र !
६३
यत् कृष्टा करनिग्रहाञ्चितकचा द्यूते तदा द्रौपदी
यद् बालोऽपि हतस्तदा रणमुखे पुत्रोऽभिमन्युः पुनः ।
अक्षव्याजजिता वनं वनमृगैर्यत् पाण्डवाः संश्रिता
नन्वल्पं मयि तैः कृतं विमृश भो दर्पाहृतं दीक्षितैः ॥
Summary AI O friend, reflect! Since Draupadī was dragged by her hair during the dice game, the young Abhimanyu was slain in battle, and the Pāṇḍavas, cheated at dice, lived in the forest with wild animals, those initiated by pride have truly done very little to me in return.
सारांश AI जुए में द्रौपदी का अपमान, बालक अभिमन्यु का वध और पाण्डवों को छल से वन भेजने जैसे मेरे कृत्यों की तुलना में, पांडवों ने मेरे साथ जो किया है वह बहुत कम है।
अश्वत्थामा—सर्वथा कृतप्रतिज्ञोऽस्मि ।
६४
भवता वात्मना चैव वीरलोकैः शपाम्यहम् ।
निशासमरमुत्पाद्य रणे धक्ष्यामि पाण्डवान् ॥
Summary AI I swear by you, by myself, and by the worlds of heroes: having initiated a night battle, I shall consume the Pāṇḍavas in war.
सारांश AI मैं आपकी, स्वयं की और वीर पुरुषों की शपथ लेकर कहता हूँ कि मैं रात्रि में युद्ध आरम्भ करके रणभूमि में पांडवों को भस्म कर दूँगा।
बलदेवः—एतद् भविष्यत्युदाहृतं गुरुपुत्रेण ।
अश्वत्थामा—हलायुधोऽत्रभवान् ।
धृतराष्ट्रः—हन्त साक्षिमती खलु वञ्चना ।
अश्वत्थामा—दुर्जय ! इतस्तावत् ।
६५
पितृविक्रमदायाद्ये राज्ये भुजबलार्जिते ।
विनाभिषेकं राजा त्वं विप्रोक्तैर्वचनैर्भव ॥
Summary AI In this kingdom, which is the inheritance of your father's prowess and earned by the strength of arms, become the King through the words uttered by a Brāhmaṇa, even without a formal consecration.
सारांश AI अपने पिता के पराक्रम और भुजाओं के बल से अर्जित इस राज्य में, तुम बिना किसी औपचारिक राज्याभिषेक के, केवल ब्राह्मण के वचनों मात्र से राजा बनो।
राजा—हन्त कृतं मे हृदयानुज्ञातम् । परित्यजन्ति मे प्राणाः । इमेऽत्रभवन्तः शन्तनुप्रभृतयो मे पितृपितामहाः । एतत् कर्णमग्रतः कृत्वा समुत्थितं भ्रातृशतम् । अयमप्यैरावतशिरोविषक्तः काकपक्षधरो महेन्द्रकरतलमवलम्ब्य क्रुद्धोऽभिभाषते मामभिमन्युः । इमा उर्वश्यादयोऽप्सरसो मामभिगताः । इमे मूर्तिमन्तो महार्णवाः । एता गङ्गाप्रभृतयो महानद्यः । एष सहस्रहंसप्रयुक्तो मां नेतुं वीरवाही विमानः कालेन प्रेषितः । अयमयमागच्छामि ।
(स्वर्गं गतः)
(यवनिकास्तरणं करोति)
६६
याम्येष सज्जनधनानि तपोवनानि
पुत्रप्रणाशविफलं हि धिगस्तु राज्यम् ।
यातोऽद्य सौप्तिकवधोद्यतबाणपाणि-
र्गां पातु नो नरपतिः शमितारिपक्षः ॥
Summary AI I depart for the penance forests, the wealth of the virtuous; fie upon a kingdom rendered useless by the loss of sons. Now that Aśvatthāman has departed, arrow in hand for the night slaughter, may our King, having quelled the enemy, protect the Earth.
सारांश AI पुत्रों के विनाश के कारण इस निष्फल राज्य को धिक्कार है। मैं अब तपोवन जा रहा हूँ। शत्रुओं का नाश करने हेतु उद्यत हमारे राजा शत्रुपक्ष को शांत कर पृथ्वी की रक्षा करें।
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
ऊरुभङ्गमवसितम् ।
॥ इति ऊरुभङ्गम् ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.