(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)

पायात्स वोऽसुरवधूहृदयावसादः
पादो हरेः कुवलयामलखड्गनीलः ।
यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनक्रमणे रराज
वैडूर्यसंक्रम इवाम्बरसागरस्य ॥

Summary AI May the foot of Lord Hari, blue like a lotus or a polished sword and causing despair to the hearts of the wives of demons, protect you. That foot, raised to stride across the three worlds, shone like a bridge of lapis lazuli over the ocean of the sky.

सारांश AI विष्णु का वह नीलकमल जैसा चरण आपकी रक्षा करे, जो असुर-पत्नियों के हृदय को शोक देने वाला है। त्रिलोकी को नापते समय वह आकाश रूपी सागर पर वैदूर्य मणि के सेतु जैसा सुशोभित हुआ।

सूत्रधारः—एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये ! किं नु खलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ।

(नेपथ्ये)

भोस्तात ! को नु खल्वेषः ।

सूत्रधारः—भवतु, विज्ञातम् ।

२

भोः शब्दोच्चारणादस्य ब्राह्मणोऽयं न संशयः ।
त्रास्यते निर्विशङ्केन केनचित्पापचेतसा ॥

Summary AI From his utterance of the word "Bhoḥ," it is certain that he is a Brāhmaṇa. He is being terrified by some remorseless, evil-minded person.

सारांश AI 'भोः' शब्द के पुकार से निश्चित ही यह कोई ब्राह्मण है, जिसे कोई पापी व्यक्ति निर्भय होकर डरा रहा है।

(पुनर्नेपथ्ये)

भोस्तात ! को नु खल्वेषः ।

सूत्रधारः—हन्त दृढं विज्ञातम् । एष खलु पाण्डवमध्यमस्यात्मजो हिडिम्बारणिसंभूतराक्षसाग्निरकृतवैरं ब्राह्मणजनं वित्रासयति । भोः कष्टम् । कष्टं खलु पत्नीसुतपरिवृतस्य ब्राह्मणस्य वृत्तान्तः । अत्र हि,

३

भ्रान्तैः सुतैः परिवृतस्तरुणैः सदारै-
र्वृद्धो द्विजो निशिचरानुचरः स एषः ।
व्याघ्रानुसारचकितो वृषभः सधेनुः
सन्त्रस्तवत्सक इवाकुलतामुपैति ॥

Summary AI This elderly dvija, surrounded by his confused young sons and their wives, is being pursued by a night-stalker. He is in distress like an ox accompanied by a cow and terrified calves, frightened by a pursuing tiger.

सारांश AI युवा पुत्रों और पत्नियों से घिरा यह वृद्ध ब्राह्मण राक्षस द्वारा पीछा किए जाने पर वैसे ही व्याकुल है, जैसे बाघ के डर से गाय और बछड़ों वाला बैल संकट में होता है।

(निष्क्रान्ताः)

स्थापना ।

(ततः प्रविशति सुतत्रयकलत्रपरिवृतो ब्राह्मणः पृष्ठतो घटोत्कचश्च)

ब्राह्मणः—भोः ! को नु खल्वेषः ।

४

तरुणरविकरप्रकीर्णकेशो
भ्रुकुटिपुटोज्ज्वलपिङ्गलायताक्षः ।
स तडिदिव घनः सकण्ठसूत्रो
युगनिधने प्रतिमाकृतिर्हरस्य ॥

Summary AI With hair scattered like the rays of the rising sun and long, reddish-brown eyes blazing with a frown, he wears a necklace. He appears like a dark cloud charged with lightning, resembling the form of Lord Hara at the end of an eon.

सारांश AI उगते सूर्य जैसे सुनहरे बाल, क्रोध से जलती लाल आँखें और जनेऊ धारण किए यह राक्षस प्रलयकालीन शिव के समान और बिजली युक्त मेघ जैसा भयानक दिख रहा है।

प्रथमः—भोस्तात ! को नु खल्वेषः ।

५

ग्रहयुगलनिभाक्षः पीनविस्तीर्णवक्षाः
कनककपिलकेशः पीतकौशेयवासाः ।
तिमिरनिवहवर्णः पाण्डरोद्वृत्तदंष्ट्रो
नव इव जलगर्भश्लीयमानेन्दुलेखः ॥

Summary AI With eyes like a pair of planets, a broad and muscular chest, golden-brown hair, and wearing yellow silk, his complexion is like thick darkness. With pale protruding tusks, he looks like a fresh rain cloud embracing a crescent moon.

सारांश AI दो ग्रहों जैसी आँखों, चौड़ी छाती, सुनहरे बाल और पीताम्बर वाला यह सांवला राक्षस अपनी सफेद दाढ़ों सहित चंद्रमा की रेखा से युक्त नए मेघ के समान है।

द्वितीयः—क एष भोः ।

६

कलभदशनदंष्ट्रो लाङ्गलाकारनासः
करिवरकरबाहुर्नीलजीमूतवर्णः ।
हुतहुतवहदीप्तो यः स्थितो भाति भीम-
स्त्रिपुरपुरनिहन्तुश्शङ्करस्येव रोषः ॥

Summary AI With tusks like a young elephant's, a nose shaped like a plow, arms like an elephant's trunk, and the color of a dark cloud, this formidable being stands glowing like a kindled fire. He appears like the personified anger of Lord Śaṅkara, the destroyer of the Tripura cities.

सारांश AI गज-दंत जैसी दाढ़ों, हल जैसी नाक और बलवान भुजाओं वाला यह नीलवर्ण भीमकाय राक्षस ऐसा लगता है मानो त्रिपुरासुर विनाशक शिव का साक्षात क्रोध हो।

तृतीयः—भोस्तात ! को नु खल्वयमस्मान् पीडयति ।

७

वज्रपातोऽचलेन्द्राणां श्येनः सर्वपतत्रिणाम् ।
मृगेन्द्रो मृगसंघानां मृत्युः पुरुषविग्रहः ॥

Summary AI He is a thunderbolt to the lords of mountains, a hawk to all birds, and a lion to herds of deer. He is death himself in human form.

सारांश AI यह मनुष्य रूपी मृत्यु पर्वतों के लिए वज्र, पक्षियों के लिए बाज और मृग-समूहों के लिए सिंह के समान अत्यंत विनाशकारी है।

ब्राह्मणी—अय्य ! को एसो अम्हाणं सन्दावेइ । [आर्य ! क एष अस्मान् सन्तापयति ।]

घटोत्कचः—भो ब्राह्मण ! तिष्ठ तिष्ठ ।

८

किं यासि मद्भयविनाशितधैर्यसारो
वित्रस्तदारसुतरक्षणहीनशक्ते ।
तार्क्ष्याग्र्यपक्षपवनोद्धतरोषवह्नि-
तीव्रः कलत्रसहितो भुजगो यथार्तः ॥

Summary AI O you, whose essence of courage is destroyed by fear of me! O you, powerless to protect your terrified wife and sons! Why do you flee like an afflicted serpent with its mate, pained by the fierce fire of anger fanned by the wind from the wings of Garuḍa?

सारांश AI तुम भय से धैर्य खोकर क्यों भाग रहे हो? अपनी पत्नी-पुत्रों की रक्षा में असमर्थ तुम गरुड़ के पंखों की हवा से भड़की अग्नि में जलते हुए सर्प के समान व्यथित हो।

घटोत्कचः—भो ब्राह्मण ! न गन्तव्यं न गन्तव्यम् ।

वृद्धः—ब्राह्मणि ! न भेतव्यम् । पुत्रकाः ! न भेतव्यम् । सविमर्शा ह्यस्य वाणी ।

घटोत्कचः—भोः ! कष्टम् ।

९

जानामि सर्वत्र सदा च नाम
द्विजोत्तमाः पूज्यतमाः पृथिव्याम् ।
अकार्यमेतच्च मयाद्य कार्यं
मातुर्नियोगादपनीय शङ्काम् ॥

Summary AI I know that the best of the twice-born are always the most venerable everywhere on earth. However, today, setting aside all doubt, I must perform this improper act by the command of my mother.

सारांश AI मैं जानता हूँ कि ब्राह्मण पृथ्वी पर परम पूजनीय हैं, किंतु माता की आज्ञा के कारण मुझे शंका छोड़कर आज यह अनुचित कार्य करना पड़ रहा है।

वृद्धः—ब्राह्मणि ! किं न स्मरसि तत्रभवता जलक्लिन्नेन मुनिनोक्तमनपेतराक्षसमिदं वनमप्रमादेन गन्तव्यमिति । तदेवोत्पन्नं भयम् ।

ब्राह्मणी—किं दाणि अय्यो मज्झत्थवण्णो विअ दिस्सदि । [किमिदानीमार्यो मध्यस्थवर्ण इव दृश्यते ।]

वृद्धः—किं करिष्यामि मन्दभाग्यः ।

ब्राह्मणी—णं विक्कोसामो । [ननु विक्रोशामः ।]

प्रथमः—भवति ! कस्य वयं विक्रोशामः ।

१०

इदं हि शून्यं तिमिरोत्करप्रभै-
र्नगप्रकारैरवरुद्धदिक्पथम् ।
खगैर्मृगैश्चापि समाकुलान्तरं
वनं निवासाभिमतं मनस्विनाम् ॥

Summary AI This desolate forest, its pathways blocked by mountain ranges dark as masses of gloom and its interior teeming with birds and beasts, is indeed a preferred residence for the wise.

सारांश AI यह निर्जन वन पर्वतों से घिरा और अंधकारपूर्ण है, जहाँ केवल पशु-पक्षी ही निवास करते हैं। यह मनस्वी लोगों के रहने योग्य स्थान है।

वृद्धः—ब्राह्मणि ! न भेतव्यम्, न भेतव्यम् । मनस्विजननिवासयोग्यमिति श्रुत्वा विगत इव मे संत्रासः । शङ्के नातिदूरेणात्र पाण्डवाश्रमेण भवितव्यम् । पाण्डवास्तु,

११

युद्धप्रियाश्च शरणागतवत्सलाश्च
दीनेषु पक्षपतिताः कृतसाहसाश्च ।
एवंविधप्रतिभयाकृतिचेष्टितानां
दण्डं यथार्हमिह धारयितुं समर्थाः ॥

Summary AI Loving battle, compassionate to those who seek refuge, partial to the weak, and performers of daring deeds—we are capable of meting out fitting punishment to those of such terrifying appearance and actions.

सारांश AI युद्धप्रेमी, शरणागतवत्सल और साहसी वीर ही इस भयानक आकृति और चेष्टा वाले राक्षस को यथोचित दंड देने में समर्थ हैं।

प्रथमः—भोस्तात ! न तत्र पाण्डवा इति मन्ये ।

वृद्धः—कथं त्वं जानीषे ।

प्रथमः—श्रुतं मया तस्मादागच्छता केनचिद् ब्राह्मणेन शतकुम्भं नाम यज्ञमनुभवितुं महर्षेर्धौम्यस्याश्रमं गता इति ।

वृद्धः—हन्त हताः स्मः ।

प्रथमः—तात ! न तु सर्व एव । आश्रमपरिपालनार्थमिह स्थापितः किल मध्यमः ।

वृद्धः—यद्येवं सन्निहिताः सर्वे पाण्डवाः ।

प्रथमः—स चाप्यस्यां वेलायां व्यायामपरिचयार्थं विप्रकृष्टदेशस्थ इति श्रूयते ।

वृद्धः—हन्त निराशाः स्मः । भवतु पुत्र ! व्यपाश्रयिष्ये तावदेनम् ।

प्रथमः—अलमलं परिश्रमेण ।

वृद्धः—पुत्र ! निर्वेदप्रत्यर्थिनी खलु प्रार्थना । भवतु पश्यामस्तावत् । भो भोः पुरुष ! अस्त्यस्माकं मोक्षः ।

घटोत्कचः—मोक्षोऽस्ति समयतः ।

वृद्धः—कः समयः ।

घटोत्कचः—अस्ति मे तत्रभवती जननी । तयाहमाज्ञप्तः---पुत्र ! ममोपवासनिसर्गार्थमस्मिन् वनप्रदेशे कश्चिन्मानुषः प्रतिगृह्यानेतव्यः इति । ततो मयासादितो भवान् ।

१२

पत्न्या चारित्रशालिन्या द्विपुत्रो मोक्षमिच्छसि ।
बलाबलं परिज्ञाय पुत्रमेकं विसर्जय ॥

Summary AI You desire freedom along with your virtuous wife and two sons. Having weighed their relative strengths and weaknesses, release one son.

सारांश AI यदि तुम अपनी शीलवती पत्नी और दो पुत्रों की मुक्ति चाहते हो, तो सोच-समझकर अपने एक पुत्र का परित्याग कर दो।

वृद्धः—हं भो राक्षसापसद ! किमहमब्राह्मणः ।

१३

ब्राह्मणः श्रुतवान् वृद्धः पुत्रं शीलगुणान्वितम् ।
पुरुषादस्य दत्त्वाहं कथं निर्वृतिमाप्नुयाम् ॥

Summary AI Being a learned and elderly Brāhmaṇa, how can I attain peace after surrendering a son endowed with character and virtue to this man-eater?

सारांश AI मैं वृद्ध और शास्त्रज्ञ ब्राह्मण होकर अपने गुणी पुत्र को राक्षस को कैसे सौंप दूँ? भला ऐसा करके मुझे शांति कैसे प्राप्त हो सकती है?

१४

यद्यर्थितो द्विजश्रेष्ठ पुत्रमेकं न मुञ्चसि ।
सकुटुम्बः क्षणेनैव विनाशमुपयास्यसि ॥

Summary AI O best of the twice-born! If, when requested, you do not release one son, you will meet destruction along with your entire family in a single moment.

सारांश AI हे ब्राह्मण! यदि प्रार्थना करने पर भी तुम एक पुत्र को नहीं छोड़ते, तो तुम अपने पूरे परिवार के साथ इसी क्षण विनाश को प्राप्त हो जाओगे।

वृद्धः—एष एव मे निश्चयः ।

१५

कृतकृत्यं शरीरं मे परिणामेन जर्जरम् ।
राक्षसाग्नौ सुतापेक्षी होष्यामि विधिसंस्कृतम् ॥

Summary AI My body is worn out by age and has fulfilled its purpose. Seeking the welfare of my sons, I shall offer it, duly prepared by rites, as a sacrifice into the fire that is this rākṣasa.

सारांश AI मेरा यह शरीर वृद्ध और जर्जर है। पुत्रों की रक्षा हेतु मैं शास्त्रोक्त विधि से स्वयं को ही इस राक्षस रूपी अग्नि में समर्पित कर दूँगा।

ब्राह्मणी—अय्य ! मा मा एवं । पदिमत्तधम्मिणी पदिव्वदत्ति णाम । गहीदफलेण एदिणा सरीरेण अय्यं कुलं च रक्खिदुमिच्छामि । [आर्य ! मा मैवम् । पतिमात्रधर्मिणी पतिव्रतेति नाम । गृहीतफलेनैतेन शरीरेणार्यं कुलं च रक्षितुमिच्छामि ।]

घटोत्कचः—भवति ! न खलु स्त्रीजनोऽभिमतस्तत्रभवत्याः ।

वृद्धः—अनुगमिष्यामि भवन्तम् ।

घटोत्कचः—आः वृद्ध ! त्वमपसर ।

प्रथमः—भोस्तात ! ब्रवीमि खलु तावत्किंचित् ।

वृद्धः—ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम् ।

१६

मम प्राणैर्गुरुप्राणानिच्छामि परिरक्षितुम् ।
रक्षणार्थं कुलस्यास्य मोक्तुमर्हति मां भवान् ॥

Summary AI I wish to protect the lives of my elders with my own life. To save this family, you should let me go.

सारांश AI हे पिता! मैं अपने प्राणों के विनिमय से आपके प्राण बचाना चाहता हूँ। इस कुल की रक्षा के लिए आप कृपया मेरा त्याग कर दें।

द्वितीयः—आर्य ! मा मैवम् ।

१८

ज्येष्ठः श्रेष्ठः कुले लोके पितॄणां च सुसंप्रियः ।
ततोऽहमेव यास्यामि गुरुवृत्तिमनुस्मरन् ॥

Summary AI The eldest is the best in the family and the world, and is very dear to the ancestors. Therefore, mindful of my duty towards my elders, I alone shall go.

सारांश AI कुल और संसार में ज्येष्ठ पुत्र ही श्रेष्ठ तथा पितरों को प्रिय होता है। अतः बड़ों के प्रति कर्तव्य निभाते हुए मैं ही राक्षस के साथ जाऊँगा।

तृतीयः—आर्य ! मा मैवम् ।

१९

ज्येष्ठो भ्राता पितृसमः कथितो ब्रह्मवादिभिः
ततोऽहं कर्तुमस्म्यर्हो गुरूणां प्राणरक्षणम् ।
आपदं हि पिता प्राप्तो ज्येष्ठपुत्रेण तार्यते
ततोऽहमेव यास्यामि गुरूणां प्राणरक्षणात् ॥

Summary AI The eldest brother is said to be equal to a father by the knowers of the Vedas. Therefore, I am the one fit to save the lives of my elders. A father in distress is rescued by his eldest son; thus, to protect the lives of my elders, I alone shall go.

सारांश AI शास्त्रों में बड़े भाई को पिता के समान माना गया है और संकटग्रस्त पिता को ज्येष्ठ पुत्र ही बचाता है, अतः माता-पिता के प्राणों की रक्षा हेतु मैं ही जाऊँगा।

वृद्धः—ज्येष्ठमिष्टतमं न शक्नोमि परित्यक्तुम् ।

ब्राह्मणी—जह अय्यो ज्येट्ठमिच्छदि तह अहं पि कणिट्ठमिच्छामि । [यथार्यो ज्येष्ठमिच्छति तथाहमपि कनिष्ठमिच्छामि ।]

द्वितीयः—पुत्रोऽनिष्टः कस्येदानीं प्रियः ।

घटोत्कचः—अहं प्रीतोऽस्मि । शीघ्रमागच्छ ।

२०

धन्योऽस्मि यद् गुरुप्राणाः स्वैः प्राणैः परिरक्षिताः ।
बन्धुस्नेहाद्धि महतः कायस्नेहस्तु दुर्लभः ॥

Summary AI I am blessed that the lives of my elders are protected by my own life. Indeed, love for one's body is rare when there is great love for one's kin.

सारांश AI मैं धन्य हूँ कि मैंने अपने प्राणों से बड़ों के प्राणों की रक्षा की। आत्मीय जनों के प्रति स्नेह होने पर अपने शरीर का मोह छोड़ना अत्यंत दुर्लभ है।

घटोत्कचः—अहो स्वजनवात्सल्यमस्य ब्राह्मणबटोः ।

द्वितीयः—भोस्तात ! अभिवादये ।

वृद्धः—एह्येहि पुत्र ।

२१

विनिमाय गुरुप्राणान् स्वैः प्राणैर्गुरुवत्सल ।
अकृतात्मदुरावापं ब्रह्मलोकमवाप्नुहि ॥

Summary AI O you who are devoted to your elders! Having exchanged your own life for the lives of your elders, attain the world of Brahma, which is difficult for those of unrefined souls to reach.

सारांश AI हे गुरुभक्त! अपने प्राण देकर बड़ों के प्राण बचाने के पुण्य से तुम उस ब्रह्मलोक को प्राप्त करो, जो असंयमी मनुष्यों के लिए दुर्लभ है।

द्वितीयः—अनुगृहीतोऽस्मि । अम्ब ! अभिवादये ।

ब्राह्मणी—जाद ! चिरं जीव । [जात ! चिरं जीव ।]

द्वितीयः—अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! अभिवादये ।

प्रथमः—एह्येहि वत्स ।

२२

परिष्वजस्व गाढं मां परिष्वक्तः शुभैर्गुणैः ।
कीर्त्या तव परिष्वक्ता भविष्यति वसुन्धरा ॥

Summary AI Embrace me tightly. You are already embraced by auspicious virtues, and soon the earth shall be embraced by your fame.

सारांश AI तुम मुझे गले लगा लो, तुम जो शुभ गुणों से युक्त हो। तुम्हारी कीर्ति से यह सारी पृथ्वी सुशोभित होगी।

द्वितीयः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

तृतीयः—आर्य ! अभिवादये ।

द्वितीयः—स्वस्ति ।

तृतीयः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

द्वितीयः—भोः पुरुष ! किंचिद् ब्रवीमि ।

घटोत्कचः—ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम् ।

द्वितीयः—एतस्मिन् वनान्तरे जलाशय इव दृश्यते । तत्र मे प्रकल्पितपरलोकस्य पिपासाप्रतीकारं करिष्यामि ।

घटोत्कचः—दृढव्यवसायिन् ! गम्यताम् । अतिक्रामति मातुराहारकालः । शीघ्रमागच्छ ।

द्वितीयः—भोस्तात ! एष गच्छामि ।

(निष्क्रान्तः)

वृद्धः—हा हा परिमुषिताः स्मः भोः ! परिमुषिताः स्मः ।

२३

योऽत्रिशृङ्गो मम त्वासीन्मनोज्ञो वंशपर्वतः ।
स मध्यशृङ्गभङ्गेन मनस्तपति मे भृशम् ॥

Summary AI My delightful family mountain, which once had three peaks, now burns my heart deeply because its middle peak has been broken.

सारांश AI मेरा कुलरूपी पर्वत तीन शिखर वाला और मनमोहक था, किंतु आज उसके मध्य शिखर के टूटने से मेरा मन अत्यंत व्यथित है।

वृद्धः—हा पुत्रक ! कथं गत एव ।

२४

तरुण तरुणतानुरूपकान्ते
नियमपराध्ययनप्रसक्तबुद्धे ।
कथमिव गजराजदन्तभग्न-
स्तरुरिव यास्यसि पुष्पितो विनाशम् ॥

Summary AI O youth, with beauty matching your prime and a mind devoted to disciplined study, how can you perish like a tree in bloom shattered by the tusks of an elephant king?

सारांश AI हे युवा! तुम युवावस्था के अनुरूप कांतिवान और अध्ययन में लीन बुद्धि वाले हो। तुम उस पुष्पित वृक्ष के समान कैसे नष्ट हो जाओगे जिसे गजराज ने दांतों से तोड़ दिया हो?

घटोत्कचः—चिरायते खलु ब्राह्मणबटुः । अतिक्रामति मातुराहारकालः । किं नु खलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । भो ब्राह्मण ! आहूयतां तव पुत्रः ।

वृद्धः—आः अतिराक्षसं खलु ते वचनम् ।

घटोत्कचः—कथं रुष्यति । मर्षयतु भवान्मर्षयतु । अयं मे प्रकृतिदोषः । अथ किं नामा तव पुत्रः ।

वृद्धः—एतदपि न शक्यं श्रोतुम् ।

घटोत्कचः—युक्तं भोः ! ब्राह्मणकुमार ! किंनामा ते भ्राता ।

प्रथमः—तपस्वी मध्यमः ।

घटोत्कचः—मध्यम इति सदृशमस्य । अहमेवाह्वयामि । भो मध्यम ! मध्यम ! शीघ्रमागच्छ ।

(ततः प्रविशति भीमसेनः)

भीमसेनः—कस्यायं स्वरः ।

२५

खगशतविरुते विरौति तारं
द्रुमगहने दृढसंकटे वनेऽस्मिन् ।
जनयति च मनोज्वरं स्वरोऽयं
बहुसदृशो हि धनंजयस्वरस्य ॥

Summary AI In this dense and difficult forest filled with the cries of hundreds of birds, this high-pitched voice resonates. It causes mental distress because it greatly resembles the voice of Dhanañjaya.

सारांश AI पक्षियों से भरे इस घने और दुर्गम वन में एक तीव्र स्वर गूंज रहा है। यह स्वर अर्जुन के स्वर के समान होने के कारण मन में चिंता उत्पन्न कर रहा है।

घटोत्कचः—चिरायते खलु ब्राह्मणबटुः । अतिक्रामति मातुराहारकालः । किं नु खलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । उच्चैः शब्दापयामि । भो मध्यम ! शीघ्रमागच्छ ।

भीमसेनः—भो ! को नु खल्वेतस्मिन् वनान्तरे मम व्यायामविघ्नमुत्पाद्य मध्यम इति मां शब्दापयति । भवतु पश्यामस्तावत् । (परिक्रम्यावलोक्य सविस्मयम्) अहो दर्शनीयोऽयं पुरुषः । अयं हि,

२६

सिंहास्यः सिंहदंष्ट्रो मधुनिभनयनः स्निग्धगम्भीरकण्ठो
बभ्रुभ्रूः श्येननासो द्विरदपतिहनुर्दीप्तविश्लिष्टकेशः ।
व्यूढोरा वज्रमध्यो गजवृषभगतिर्लम्बपीनांसबाहुः
सुव्यक्तं राक्षसीजो विपुलबलयुतो लोकवीरस्य पुत्रः ॥

Summary AI With a lion-like face and fangs, honey-colored eyes, a deep voice, brown brows, a hawk's nose, an elephant's jaw, and radiant hair, this broad-chested youth with the gait of a bull-elephant is clearly the son of a world-hero, born of a rākṣasī.

सारांश AI सिंह जैसा मुख, आंखों में शहद सी चमक और विशाल पराक्रम वाला यह युवक स्पष्ट रूप से किसी राक्षसी और लोकवीर का पुत्र है, जिसकी चाल और बल अद्वितीय है।

घटोत्कचः—चिरायते खलु ब्राह्मणबटुः । उच्चैः शब्दापयामि । भो भो मध्यम ! शीघ्रमागच्छ ।

भीमसेनः—भोः ! प्राप्तोऽस्मि ।

घटोत्कचः—न खल्वयं ब्राह्मणबटुः । अहो दर्शनीयोऽयं पुरुषः । य एषः---

२७

सिंहाकृतिः कनकतालसमानबाहु-
र्मध्ये तनुर्गरुडपक्षविलिप्तपक्षः ।
विष्णुर्भवेद् विकसिताम्बुजपत्रनेत्रो
नेत्रे ममाहरति बन्धुरिवागतोऽयम् ॥

Summary AI With a lion-like form, arms like golden palm trees, a slender waist, and shoulders like Garuḍa’s wings, he might be Viṣṇu. With eyes like blooming lotus petals, he captivates my sight like a kinsman.

सारांश AI सिंह की आकृति, स्वर्ण के ताड़ जैसे हाथ और कमल जैसे नेत्रों वाला यह वीर साक्षात् विष्णु जैसा लग रहा है, जो किसी आत्मीय की भांति मेरी आंखों को लुभा रहा है।

घटोत्कचः—भो मध्यम ! त्वां खल्वहं शब्दापयामि ।

भीमसेनः—अतः खल्वहं प्राप्तः ।

घटोत्कचः—किं भवानपि मध्यमः ।

भीमसेनः—न तावदपरः ।

२८

मध्यमोऽहमवध्यानामुत्सिक्तानां च मध्यमः ।
मध्यमोऽहं क्षितौ भद्र भ्रातॄणामपि मध्यमः ॥

Summary AI I am the middle one among those who should not be slain, and the middle one among the proud. O noble one, I am also the middle one among my brothers on this earth.

सारांश AI मैं अवध्य जनों में मध्यम हूँ, गर्व करने वालों में भी मध्यम हूँ और इस पृथ्वी पर अपने भाइयों में भी मध्यम हूँ।

घटोत्कचः—भवितव्यम् ।

भीमसेनः—अपि च,

२९

मध्यमः पञ्चभूतानां पार्थिवानां च मध्यमः ।
भवे च मध्यमो लोके सर्वकार्येषु मध्यमः ॥

Summary AI I am the middle one among the five elements, the middle one among kings, the middle one in existence, and the middle one in all worldly duties.

सारांश AI मैं पंचभूतों में मध्यम हूँ, राजाओं के बीच मध्यम हूँ और संसार के समस्त कार्यों में स्वयं को मध्यम ही मानता हूँ।

३०

मध्यमस्त्विति संप्रोक्ते नूनं पाण्डवमध्यमः ।
अस्मान्मोक्तुमिहायातो दर्पान्मृत्युरिवोत्थितः ॥

Summary AI When "Middle One" was uttered, surely the middle Pāṇḍava arrived here like Death risen out of pride to release us.

सारांश AI 'मध्यम' पुकारे जाने पर निश्चित ही पांडव मध्यम (भीम) यहाँ हमें छुड़ाने आए हैं, जो काल के समान पराक्रमी जान पड़ते हैं।

(प्रविश्य)

३१

अस्यामाचम्य पद्मिन्यां परलोकेषु दुर्लभम् ।
आत्मनैवात्मनो दत्तं पद्मपत्रोज्ज्वलं जलम् ॥

Summary AI Sipping water from this lotus pond, he has himself offered the water, brilliant as a lotus leaf and rare in the other worlds, to his own soul.

सारांश AI इस कमलिनी के तालाब में आचमन करके स्वयं को ही वह उज्ज्वल जल अर्पित किया गया है, जो परलोक में मिलना अत्यंत दुर्लभ है।

मध्यमः—(उपगम्य) भोः पुरुष ! प्राप्तोऽस्मि ।

घटोत्कचः—भवानिदानीं खल्वसि मध्यमः । मध्यम ! इत इतः ।

वृद्धः—(भीमसेनमुपगम्य) भो मध्यम ! परित्रायस्व ब्राह्मणकुलम् ।

भीमसेनः—न भेतव्यम् न भेतव्यम् । मध्यमोऽहमभिवादये ।

वृद्धः—वायुरिव दीर्घायुर्भव ।

भीमसेनः—अनुगृहीतोऽस्मि । कुतो भयमार्यस्य ।

वृद्धः—श्रूयताम् । अहं खलु कुरुराजेन युधिष्ठिरेणाधिष्ठितपूर्वे कुरुजाङ्गले यूपग्रामवास्तव्यो माठरसगोत्रश्च कल्पशाखाध्वर्युः केशवदासो नाम ब्राह्मणः । तस्य ममोत्तरस्यां दिश्युद्यामकग्रामवासी मातुलः कौशिकसगोत्रो यज्ञबन्धुर्नामास्ति । तस्य पुत्रोपनयनार्थं सकलत्रोऽस्मि प्रस्थितः ।

भीमसेनः—अरिष्टोऽस्तु पन्थाः । ततस्ततः ।

वृद्धः—ततो मामेष हि---

३२

सजलजलदगात्रः पद्मपत्रायताक्षो
मृगपतिगतिलीलो राक्षसः प्रोग्रदंष्ट्रः ।
जगति विगतशङ्कस्त्वद्विधानां समक्षं
ससुतपरिजनं भो हन्तुकामोऽभ्युपैति ॥

Summary AI With a body like a rain-cloud, lotus-petal eyes, and a lion’s gait, this fierce-fanged rākṣasa approaches fearlessly before you, intending to kill you along with your sons and attendants.

सारांश AI सजल मेघ के समान शरीर, कमल नयन और सिंह की चाल वाला यह उग्र दांतों वाला राक्षस निर्भय होकर परिवार सहित विनाश करने के लिए आ रहा है।

भीमसेनः—एवम् । अनेन ब्राह्मणजनस्य मार्गविघ्नः कृतः । भवतु निग्रहिष्यामि तावदेनम् । भोः पुरुष ! तिष्ठ तिष्ठ ।

घटोत्कचः—एष स्थितोऽस्मि ।

भीमसेनः—किमर्थं ब्राह्मणजनमपराध्यसि ।

३३

पुत्रनक्षत्रकीर्णस्य पत्नीकान्तप्रभस्य च ।
वृद्धस्य विप्रचन्द्रस्य भवान् राहुरिवोत्थितः ॥

Summary AI You have risen like Rāhu against this aged moon-like brāhmaṇa, who is surrounded by the stars of his sons and possesses the lovely radiance of his wife.

सारांश AI पुत्र रूपी नक्षत्रों और पत्नी रूपी चांदनी से घिरे हुए इस वृद्ध ब्राह्मण रूपी चंद्रमा के लिए आप राहु के समान संकट बनकर आए हैं।

घटोत्कचः—अथ किम् । राहुरेव ।

भीमसेनः—आः,

३४

निवृत्तव्यवहारोऽयं सदारस्तनयैः सह ।
सर्वापराधैरवध्यत्वान्मुच्यतां द्विजसत्तमः ॥

Summary AI This excellent brāhmaṇa, who has retired from worldly life and is with his wife and sons, should be released, for he is exempt from being slain regardless of any offense.

सारांश AI संसार के व्यवहारों से मुक्त, अपनी पत्नी और पुत्रों सहित इस उत्तम ब्राह्मण को छोड़ देना चाहिए, क्योंकि ये किसी भी अपराध में वध के योग्य नहीं हैं।

घटोत्कचः—न मुच्यते ।

भीमसेनः—(आत्मगतम्) भोः ! कस्य पुत्रेणानेन भवितव्यम् ।

३५

भ्रातॄणां मम सर्वेषां कोऽयं भोः गुणतस्करः ।
दृष्ट्वैतद् बालशौण्डीर्यं सौभद्रस्य स्मराम्यहम् ॥

Summary AI Who is this thief of the virtues of all my brothers? Seeing this youthful bravery, I am reminded of Saubhadra.

सारांश AI मेरे सभी भाइयों के गुणों को चुराने वाला यह कौन है? इसकी वीरता और बालकपन के पराक्रम को देखकर मुझे अभिमन्यु की याद आ रही है।

भीमसेनः—(प्रकाशम्) भोः पुरुष ! मुच्यताम् ।

घटोत्कचः—न मुच्यते ।

घटोत्कचः—मुच्यतामिति विस्रब्धं ब्रवीति यदि मे पिता । न मुच्यते तथा ह्येष गृहीतो मातुराज्ञया ॥

भीमसेनः—(आत्मगतम्) कथं मातुराज्ञेति । अहो गुरुशुश्रूषुः खल्वयं तपस्वी ।

३६

माता किल मनुष्याणां दैवतानां च दैवतम् ।
मातुराज्ञां पुरस्कृत्य वयमेतां दशां गताः ॥

Summary AI A mother is indeed the deity of humans and even of the gods. By placing a mother's command first, we have reached this state.

सारांश AI माता मनुष्यों और देवताओं के लिए भी परम देवता है। अपनी माता की आज्ञा का पालन करने के कारण ही हम आज इस स्थिति को प्राप्त हुए हैं।

भीमसेनः—(प्रकाशम्) भोः पुरुष ! प्रष्टव्यं खलु तावदस्ति ।

घटोत्कचः—ब्रूहि ब्रूहि, शीघ्रम् ।

भीमसेनः—का नाम भवतो माता ।

घटोत्कचः—श्रूयतां, हिडिम्बा नाम राक्षसी,

३७

कौरव्यकुलदीपेन पाण्डवेन महात्मना ।
सनाथा या महाभागा पूर्णेन द्यौरिवेन्दुना ॥

Summary AI She who is protected by the high-souled Pāṇḍava, the lamp of the Kuru race, is highly fortunate, like the sky graced by the full moon.

सारांश AI कौरव कुल के दीपक और महात्मा पांडव द्वारा संरक्षित वह महाभागा स्त्री उसी प्रकार सुशोभित है जैसे पूर्ण चंद्रमा से आकाश।

भीमसेनः—(सहर्षमात्मगतम्) एवं हिडिम्बायाः पुत्रोऽयम् । सदृशो ह्यस्य गर्वः ।

३८

रूपं सत्त्वं बलं चैव पितृभिः सदृशं बहु ।
प्रजासु वीतकारुण्यं मनश्चैवास्य कीदृशम् ॥

Summary AI His form, character, and strength are much like his fathers; yet, what kind of mind is this that is so devoid of compassion for living beings?

सारांश AI इसका रूप, स्वभाव और बल बहुत कुछ इसके पूर्वजों के समान है, किंतु प्रजा के प्रति करुणा से रहित इसका यह मन कैसा है?

भीमसेनः—(प्रकाशम्) भोः पुरुष ! मुच्यताम् ।

घटोत्कचः—न मुच्यते ।

भीमसेनः—भो ब्राह्मण ! गृह्यतां तव पुत्रः । वयमेनमनुगमिष्यामः ।

द्वितीयः—मा मा भवानेनम् ।

४०

त्यक्ता प्रागेव मे प्राणा गुरुप्राणेष्वपेक्षया ।
युवा रूपगुणोपेतो भवांस्तिष्ठतु भूतले ॥

Summary AI My life was already surrendered out of concern for the lives of my elders. You, young and endowed with beauty and virtue, should remain on the earth.

सारांश AI गुरु के प्राणों की रक्षा के लिए मैंने अपने प्राणों का त्याग पहले ही कर दिया है। आप युवा और गुणवान हैं, आप इस पृथ्वी पर जीवित रहें।

भीमसेनः—आर्य ! मा मैवम् । क्षत्रियकुलोत्पन्नोऽहम् । पूज्यतमाः खलु ब्राह्मणाः । तस्माच्छरीरेण ब्राह्मणशरीरं विनिमातुमिच्छामि ।

घटोत्कचः—एवं क्षत्रियोऽयम् । तेनास्य दर्पः । भवतु, इममेव हत्वा नेष्यामि । अथ केनायं वारितः ।

भीमसेनः—मया ।

घटोत्कचः—किं त्वया ।

भीमसेनः—अथ किम् ।

घटोत्कचः—तेन हि भवानेवागच्छतु ।

भीमसेनः—एवमतिबलवीर्यान्नानुगच्छामि । यदि ते शक्तिरस्ति बलात्कारेण मां नय ।

घटोत्कचः—किं मां प्रत्यभिजानीते भवान् ।

भीमसेनः—मत्पुत्र इति जाने ।

घटोत्कचः—कथं कथं तव पुत्रोऽहम् ।

भीमसेनः—कथं रुष्यति । मर्षयतु भवान् । सर्वाः प्रजाः क्षत्रियाणां पुत्रशब्देनाभिधीयन्ते । अत एवं मयाभिहितम् ।

घटोत्कचः—भीतानामायुधं गृहीतम् ।

४१

शपामि सत्येन भयं न जाने
ज्ञातुं तदिच्छामि भवत्समीपे ।
किंरूपमेतद्वद भद्र तस्य
गुणागुणाज्ञः सदृशं प्रपत्स्ये ॥

Summary AI I swear by truth, I do not know fear. I wish to learn of it from you. O noble one, tell me what its nature is. Discerning its merits and demerits, I shall adopt what is appropriate.

सारांश AI मैं सत्य की शपथ खाकर कहता हूँ कि मैं भय को नहीं जानता। मैं आपसे जानना चाहता हूँ कि भय कैसा होता है, ताकि मैं उसका सामना कर सकूँ।

घटोत्कचः—एष ते भयमुपदिशामि । गृह्यतामायुधम् ।

भीमसेनः—आयुधमिति, गृहीतमेतत् ।

घटोत्कचः—कथमिव ।

४२

काञ्चनस्तम्भसदृशो रिपूणां निग्रहे रतः ।
अयं तु दक्षिणो बाहुरायुधं सदृशं मम ॥

Summary AI This right arm of mine, resembling a golden pillar and dedicated to subduing enemies, is indeed a fitting weapon for me.

सारांश AI स्वर्ण के स्तंभ के समान और शत्रुओं का दमन करने में लगा हुआ मेरा यह दायां हाथ ही मेरे लिए सबसे उपयुक्त शस्त्र है।

घटोत्कचः—इदमुपपन्नं पितुर्मे भीमसेनस्य ।

भीमसेनः—अथ कोऽयं भीमो नाम ।

४३

विश्वकर्ता शिवः कृष्णः शक्रः शक्तिधरो यमः ।
एतेषु कथ्यतां भद्र केन ते सदृशः पिता ॥

Summary AI O good man! Tell me, among these—the creator of the universe, Śiva, Kṛṣṇa, Śakra, the wielder of the spear, or Yama—to whom is your father comparable?

सारांश AI हे भद्र! विश्वकर्ता ब्रह्मा, शिव, कृष्ण, इंद्र, कार्तिकेय और यम—इनमें से किसके समान तुम्हारे पिता हैं, यह मुझे बताओ।

घटोत्कचः—सर्वैः ।

भीमसेनः—धिगनृतमेतत् ।

घटोत्कचः—कथं कथमनृतमित्याह । क्षिपसि मे गुरुम् । भवत्विमं स्थूलं वृक्षमुत्पाट्य प्रहरामि । (उत्पाट्य प्रहरति) कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किं नु खलु करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । एतद्गिरिकूटमुत्पाट्य प्रहरामि ।

४४

शैलकूटं मयाक्षिप्तं प्राणानादाय यास्यति ।
रुष्टोऽपि कुञ्जरो वन्यो न व्याघ्रं धर्षयेद्वने ॥

Summary AI The mountain peak hurled by me shall depart taking your life. Even an enraged wild elephant does not dare to attack a tiger in the forest.

सारांश AI मेरे द्वारा फेंका गया यह पर्वत शिखर तुम्हारे प्राण ले लेगा। वन में क्रोधित हाथी भी कभी बाघ को परास्त नहीं कर सकता।

घटोत्कचः—(प्रहृत्य) कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किं नु खलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् ।

४५

नन्वहं भीमसेनस्य पुत्रः पौत्रो नभस्वतः ।
तिष्ठेदानीं सुसन्नद्धो नियुद्धे नास्ति मत्समः ॥

Summary AI Indeed, I am the son of Bhīmasena and the grandson of the Wind-god. Now stand well-prepared; there is no one equal to me in close combat.

सारांश AI मैं भीमसेन का पुत्र और वायुदेव का पौत्र हूँ। अब तुम पूरी तरह तैयार होकर खड़े हो जाओ, क्योंकि मल्ल-युद्ध में मेरे समान कोई दूसरा नहीं है।

(इत्युभौ नियुद्धं कुरुतः)

(भीमसेनं बद्ध्वा)

४६

व्रजसि कथमिह त्वं वीर्यमुल्लङ्घ्य बाह्वो-
र्गज इव दृढपाशैः पीडितो मद्भुजाभ्याम् ।
व्यपनय बलदर्पं दृष्टसारोऽसि वीर
न हि मम परिखेदो विद्यते बाहुयुद्धे ॥

Summary AI How will you escape from here by defying the strength of my arms, held like an elephant by strong snares? Set aside the pride of your strength. O hero, your essence has been seen! I truly feel no exhaustion in wrestling.

सारांश AI मेरी भुजाओं के बल को लाँघकर तुम यहाँ से कैसे जा सकते हो? तुम मेरी बाहुओं के पाश में जकड़े हुए एक हाथी के समान हो। हे वीर! अपना अभिमान छोड़ दो, मैंने तुम्हारा बल देख लिया है। मुझे बाहु-युद्ध में कोई थकान नहीं होती।

(नियुद्धबन्धमवधूय)

भीमसेनः—(आत्मगतम्) कथं गृहीतोऽस्म्यनेन । भोः सुयोधन ! वर्धते ते शत्रुपक्षः । कृतरक्षो भव । (प्रकाशम्) भोः पुरुष ! अवहितो भव ।

घटोत्कचः—अवहितोऽस्मि ।

घटोत्कचः—कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किं नु खलु करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । अस्ति मातृप्रसादलब्धो मायापाशः । तेन बध्वैनं नेष्यामि । कुतः खल्वापः । भो गिरे ! आपस्तावद्धन्त स्रवति । (आचम्य मन्त्रं जपति) भोः पुरुष !

४७

मायापाशेन बद्धस्त्वं विवशोऽनुगमिष्यसि ।
राजसे रज्जुभिर्बद्धः शक्रध्वज इवोत्सवे ॥

Summary AI Bound by the noose of illusion, you shall follow me helplessly. Bound with ropes, you shine like the banner of Śakra during a festival.

सारांश AI मायापाश से बँधे हुए तुम विवश होकर मेरे पीछे चलोगे। रस्सियों से बँधे हुए तुम उत्सव के समय इंद्रध्वज के समान सुशोभित हो रहे हो।

(इति मायया बध्नाति)

भीमसेनः—कथं मायापाशेन बद्धोऽस्मि । किमिदानीं करिष्ये । भवतु दृष्टम् । अस्ति मे महेश्वरप्रसादाल्लब्धो मायापाशमोक्षो मन्त्रः । तं जपामि । कुतः खल्वापः । भो ब्राह्मणकुमार ! आनय कमण्डलुगता आपः ।

वृद्धः—इमा आपः ।

(भीमसेन आदायाचम्य मन्त्रं जप्त्वा मायामपनयति)

घटोत्कचः—अये पतितः पाशः । किमिदानीं करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । भोः पुरुष ! पूर्वसमयं स्मर ।

भीमसेनः—समयमिति । एष स्मरामि । गच्छाग्रतः ।

(उभौ परिक्रामतः)

वृद्धः—पुत्रकाः ! किं कुर्मः । अयं गच्छति वृकोदरः ।

४८

आक्रम्य राक्षसमिमं ज्वलदुग्ररूप-
मुग्रेण बाहुबलवीर्यगुणेन युक्तम् ।
एषः प्रयाति शनकैरवधूय शीघ्र-
मसारवर्षमिव गोवृषभः सलीलम् ॥

Summary AI Having attacked this demon of blazing and fierce form, who is endowed with terrible arm-strength and valor, he moves away slowly and gracefully, quickly brushing him off like a bull shaking off a light shower of rain.

सारांश AI अत्यंत उग्र बाहुबल और पराक्रम से संपन्न, धधकते हुए विकराल रूप वाले इस राक्षस पर आक्रमण कर, वे इसे खेल-खेल में वैसे ही झटक कर धीरे-धीरे आगे बढ़ रहे हैं, जैसे कोई बैल हल्की वर्षा को झटक देता है।

घटोत्कचः—इह तिष्ठ । त्वदागमनमम्बायै निवेदयामि ।

भीमसेनः—बाढम् । गच्छ ।

घटोत्कचः—(उपसृत्य) अम्ब ! अयमभिवादये । चिराभिलषितो भवत्या आहारार्थमानीतो मानुषः ।

हिडिम्बा—जाद ! चिरं जीव । [जात ! चिरं जीव ।]

घटोत्कचः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

हिडिम्बा—जाद ! कीदिसो माणुसो आणीदो । [जात, कीदृशो मानुष आनीतः ।]

घटोत्कचः—भवति रूपमात्रेण मानुषः । न वीर्येण ।

हिडिम्बा—किं बम्हणो । [किं ब्राह्मणः ।]

घटोत्कचः—न ब्राह्मणः ।

हिडिम्बा—आ थेरो । [अथवा स्थविरः ।]

घटोत्कचः—न वृद्धः ।

हिडिम्बा—किं बालो । [किं बालः ।]

घटोत्कचः—न बालः ।

हिडिम्बा—जइ एव्वं, पेक्खामि दाव णं । [यद्येवं पश्यामि तावदेनम् ।]

(उभौ परिक्रामतः)

हिडिम्बा—किं एसो माणुसो आणीदो । [किमेष मानुष आनीतः ।]

घटोत्कचः—अम्ब ! कोऽयम् ।

हिडिम्बा—उम्मत्तअ ! दइव्वदं खु अम्हाणं । [उन्मत्तक ! दैवतं खल्वस्माकम् ।]

घटोत्कचः—आः कस्य दैवतम् ।

हिडिम्बा—तव अ, मम अ । [तव च, मम च ।]

घटोत्कचः—कः प्रत्ययः ।

हिडिम्बा—अअं पच्चओ । जेदु अय्यउत्तो । [अयं प्रत्ययः । जयत्वार्यपुत्रः ।]

भीमसेनः—(विलोक्य) का पुनरियम् । अये देवी हिडिम्बा ।

४९

अस्माकं भ्रष्टराज्यानां भ्रमतां गहने वने ।
जातकारुण्यया देवि संतापो नाशितस्त्वया ॥

Summary AI O Goddess! Having felt compassion, you have dispelled the suffering of us who have lost our kingdom and are wandering in the dense forest.

सारांश AI हे देवी! राज्य से च्युत होकर इस घने वन में भटकते हुए हम लोगों के संताप को आपने अपनी करुणा से नष्ट कर दिया है।

भीमसेनः—हिडिम्बे ! किमिदम् ।

हिडिम्बा—(कर्णे) अय्यउत्त ! ईदिसं विअ । [आर्यपुत्र ! ईदृशमिव ।]

भीमसेनः—जात्या राक्षसी, न समुदाचारेण ।

हिडिम्बा—उम्मत्तअ ! अभिवादेहि पिदरं । [उन्मत्तक ! अभिवादयस्व पितरम् ।]

घटोत्कचः—भोस्तात !

५०

अज्ञानात्तु मया पूर्वं यद्भवान्नाभिवादितः ।
अस्य पुत्रापराधस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

Summary AI Since I did not salute you earlier out of ignorance, you ought to show grace regarding this offense of your son.

सारांश AI अज्ञानतावश मैंने पहले आपको प्रणाम नहीं किया। अपने पुत्र के इस अपराध को क्षमा कर आप मुझ पर प्रसन्न हों।

घटोत्कचः—अहं स धार्तराष्ट्रवनदवाग्निर्घटोत्कचोऽभिवादये । पुत्रचापलं क्षन्तुमर्हसि ।

भीमसेनः—एह्येहि पुत्र व्यतिक्रमकृतं क्षान्तमेव । (इति परिष्वज्य) अयं स धार्तराष्ट्रवनदवाग्निः । पुत्रापेक्षीणि खलु पितृहृदयानि । पुत्र, अतिबलपराक्रमो भव ।

घटोत्कचः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

वृद्धः—एवं भीमसेनपुत्रोऽयं घटोत्कचः ।

भीमसेनः—पुत्र ! अभिवादयात्रभवन्तं केशवदासम् ।

घटोत्कचः—भगवन्नभिवादये ।

वृद्धः—पितृसदृशगुणकीर्तिर्भव ।

घटोत्कचः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

वृद्धः—भो वृकोदर ! रक्षितमस्मत्कुलं, स्वकुलमुद्धृतं च । गच्छामस्तावत् ।

५१

अनुग्रहात्तु भवतः सर्वमासीदिदं शुभम् ।
आश्रमोऽदूरतोऽस्माकं तत्र विश्रम्य गम्यताम् ॥

Summary AI Through your grace, all this has turned out well. Our hermitage is not far; please rest there before proceeding.

सारांश AI आपकी कृपा से यह सब शुभ मंगल हुआ है। हमारा आश्रम यहाँ से अधिक दूर नहीं है, वहाँ विश्राम कर फिर आगे प्रस्थान करें।

वृद्धः—कृतमातिथ्यमनेन जीवितप्रदानेन । तस्माद्गच्छामस्तावत् ।

भीमसेनः—गच्छतु भवान् सकुटुम्बः पुनर्दर्शनाय ।

वृद्धः—बाढम् । प्रथमः कल्पः ।

(सपुत्रत्रयकलत्रो निष्क्रान्तः केशवदासः)

भीमसेनः—हिडिम्बे ! इतस्तावत् । वत्स घटोत्कच ! इतस्तावत् । तत्रभवन्तं केशवदासमाश्रमपदद्वारमात्रमपि संभावयिष्यामः ।

५२

यथा नदीनां प्रभवः समुद्रः
यथाहुतीनां प्रभवो हुताशनः ।
यथेन्द्रियाणां प्रभवं मनोऽपि
तथा प्रभुर्नो भगवानुपेन्द्रः ॥

Summary AI Just as the ocean is the source of rivers, as fire is the source of oblations, and as the mind is the source of the senses, so too is the Lord Upendra our sovereign.

सारांश AI जिस प्रकार नदियों का स्रोत समुद्र है, आहुतियों का आधार अग्नि है और इंद्रियों का नियामक मन है, उसी प्रकार भगवान उपेंद्र हमारे स्वामी हैं।

(निष्क्रान्ताः सर्वे)

मध्यमव्यायोगं नाम नाटकं समाप्तम् ।

Other texts to read

उत्तररामचरितम् भवभूतिः

प्रतिमानाटकम् भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

उत्तररामचरितम् भवभूतिः

प्रतिमानाटकम् भासः

About

Resources

Connect