॥ अथ कथामुखम् ॥
०.१
सिद्धिः साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात् तस्य धूर्जटेः ।
जाह्नवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिनः कला ॥
Summary AI May success attend the undertakings of the virtuous through the grace of Dhūrjaṭi (Śiva), on whose head the crescent moon rests like a streak of foam from the River Jāhnavī.
सारांश AI सज्जनों के कार्यों की सिद्धि भगवान शिव की कृपा से हो, जिनके मस्तक पर चंद्रमा गंगा के झाग के समान सुशोभित है।
०.२
श्रुतो हितोपदेशोयं पाटवं संस्कृतोक्तिषु ।
वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीतिविद्यां ददाति च ॥
Summary AI This Hitopadeśa, when heard, grants proficiency in Sanskrit expressions, eloquence in speech everywhere, and the knowledge of political ethics (nīti).
सारांश AI हितोपदेश सुनने से संस्कृत भाषण में निपुणता, वाणी में वैचित्र्य और नीति शास्त्र का ज्ञान प्राप्त होता है।
०.३
अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् ।
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥
Summary AI A wise person should pursue knowledge and wealth as if they were ageless and immortal, but should practice dharma as if death has already seized them by the hair.
सारांश AI बुद्धिमान व्यक्ति स्वयं को अमर मानकर विद्या और धन का अर्जन करे, और मृत्यु निकट है ऐसा मानकर धर्म का आचरण करे।
०.४
सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यम् आहुरनुत्तमम् ।
अहार्यत्वाद् अनर्घत्वाद् अक्षयत्वाच् च सर्वदा ॥
Summary AI Among all types of wealth, knowledge is said to be the supreme asset because it cannot be stolen, is priceless, and is forever inexhaustible.
सारांश AI विद्या सर्वश्रेष्ठ धन है क्योंकि यह न छीनी जा सकती है, न इसका कोई मूल्य है और न ही यह कभी समाप्त होती है।
०.५
संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित् ।
समुद्रम् इव दुर्घर्षं नृपं भाग्यम् अतः परम् ॥
Summary AI Just as a downward-flowing river eventually reaches the ocean, knowledge leads a person even of humble origins to an unassailable king; what follows after that is a matter of fortune.
सारांश AI विद्या मनुष्य को राजा से मिला देती है जैसे नदी समुद्र से; इसके बाद मनुष्य का भाग्य ही उसकी सफलता का कारण बनता है।
०.६
विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम् ।
पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम् ॥
Summary AI Knowledge gives humility; from humility one attains worthiness; from worthiness one acquires wealth; from wealth comes the performance of dharma, and from that follows happiness.
सारांश AI विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता, योग्यता से धन, धन से धर्म और अंततः सुख की प्राप्ति होती है।
०.७
विद्या शस्त्रं च शास्त्रं च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये ।
आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ॥
Summary AI There are two forms of knowledge for the acquisition of fame: arms and scriptures. The former leads to ridicule in old age, while the latter is always respected.
सारांश AI शस्त्र और शास्त्र ये दो विद्याएँ हैं। शस्त्र विद्या वृद्धावस्था में उपहास का पात्र बनाती है, जबकि शास्त्र विद्या सदैव सम्मान दिलाती है।
०.८
यन्नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् ।
कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तद् इह कथ्यते ॥
Summary AI Just as an impression made on a new clay vessel cannot be easily altered, political ethics (nīti) are taught here to children under the guise of stories.
सारांश AI जैसे नए बर्तन पर पड़े संस्कार अमिट होते हैं, वैसे ही बालकों को कथाओं के माध्यम से यहाँ नीति की शिक्षा दी जा रही है।
०.९
मित्रलाभः सुहृद्भेदो विग्रहः सन्धिरेव च ।
पञ्चतन्त्रात् तथान्यस्माद् ग्रन्थाद् आकृष्य लिख्यते ॥
Summary AI Winning of Friends, Parting of Friends, War, and Peace are compiled and written here, drawn from the Pañcatantra and other such works.
सारांश AI मित्रलाभ, सुहृद्भेद, विग्रह और सन्धि नामक विषय पञ्चतन्त्र एवं अन्य ग्रन्थों के आधार पर यहाँ संकलित किए गए हैं।
अस्ति भागीरथीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम् । तत्र सर्वस्वामिगुणोपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिरासीत् । स भूपतिरेकदा केनापि पाठ्यमानं श्लोकद्वयं शुश्राव ।
०.१०
अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् ।
सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥
Summary AI Sacred scripture, which resolves numerous doubts and reveals hidden truths, is the eye of all; one who does not possess it is truly blind.
सारांश AI शास्त्र सभी संशयों को दूर करने वाला और परोक्ष ज्ञान देने वाला नेत्र है; जिसके पास यह नहीं है, वह अंधा ही है।
०.११
यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता ।
एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥
Summary AI Youth, wealth, power, and lack of discernment—each of these alone can lead to ruin. What then can be said of a situation where all four are present together?
सारांश AI युवावस्था, धन, अधिकार और विवेकहीनता—इनमें से प्रत्येक अनर्थकारी है, फिर जहाँ ये चारों हों वहाँ क्या कहना।
इत्याकर्ण्यात्मनः पुत्राणाम् अनधिगतशास्त्राणां नित्यम् उन्मार्गगामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्नमनाः स राजा चिन्तयामास ।
०.१२
कोर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः ।
काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुः पीडैव केवलम् ॥
Summary AI What is the use of a son being born who is neither learned nor righteous? What is the use of a blind eye? It is merely a source of pain.
सारांश AI उस पुत्र से क्या लाभ जो न विद्वान हो न धार्मिक? कानी आँख के समान वह केवल पीड़ा का ही कारण बनता है।
०.१३
अजातमृतमूर्खाणां वरमाद्यौ न चान्तिमः ।
सकृद्दुःखकरावाद्यावन्तिमस्तु पदे पदे ॥
Summary AI Among those unborn, dead, or foolish, the first two are preferable, not the last. The first two cause grief only once, but the fool causes sorrow at every step.
सारांश AI न जन्मे, मृत और मूर्ख पुत्रों में पहले दो बेहतर हैं क्योंकि वे एक बार दुख देते हैं, पर मूर्ख पुत्र जीवनभर कष्ट देता है।
किं च
०.१४
वरं गर्भस्रावो वरमपि च नैवाभिगमनं
वरं जातः प्रेतो वरमपि च कन्यैवजनिता ।
वरं वन्ध्या भार्या वरमपि च गर्भेषु वसतिः
न वा विद्वान् रूपद्रविणगुणयुक्तोपि तनयः ॥
Summary AI Better is a miscarriage, or no conception; better a stillborn child or the birth of a daughter; better a barren wife or staying in the womb, than a son who is not learned, even if he possesses beauty and wealth.
सारांश AI गर्भपात या पुत्र का न होना श्रेष्ठ है, किन्तु रूप-धन युक्त होने पर भी अनपढ़ पुत्र का होना किसी भी स्थिति में अच्छा नहीं।
०.१५
स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् ।
परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ॥
Summary AI Only he is truly born by whose birth his lineage attains eminence. In this revolving world, who that has died is not born again?
सारांश AI उसी का जन्म सफल है जिससे वंश की उन्नति हो, अन्यथा इस संसार में जन्म और मृत्यु का चक्र तो चलता ही रहता है।
०.१६
अन्यच्च गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी ससम्भ्रमाद् यस्य । तेनाम्बा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी नाम ॥
Summary AI If a mother is called 'mother of a son' because of one whose name the chalk does not hurriedly mark when counting the virtuous, then who can be called barren?
सारांश AI गुणी जनों की गणना में यदि किसी का नाम सर्वप्रथम न आए, तो उसकी माता को पुत्रवती कहना व्यर्थ है।
अपि च
०.१७
दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं मनः ।
विद्यायाम् अर्थलाभे च मातुरुच्चार एव सः ॥
Summary AI He whose mind is not renowned for charity, penance, valor, knowledge, or the acquisition of wealth, is merely his mother's waste.
सारांश AI दान, तप, वीरता, विद्या और धन अर्जन में जिसकी ख्याति न हो, वह पुत्र अपनी माता के मल के समान ही है।
अपरं च
०.१८
वरमेको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतान्यपि ।
एकश्चन्द्रमस्तमो हन्ति न च तारागणैरपि ॥
Summary AI One virtuous son is better than hundreds of fools. A single moon dispels darkness, which even a multitude of stars cannot do.
सारांश AI सौ मूर्ख पुत्रों से एक गुणवान पुत्र श्रेष्ठ है, जैसे अकेला चंद्रमा अंधकार हर लेता है पर हजारों तारे नहीं।
०.१९
पुण्यतीर्थे कृतं येन तपः क्वाप्यतिदुष्करम् ।
तस्य पुत्रो भवेद् वश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः ॥
Summary AI He who has performed extremely difficult penance at some holy place will be blessed with a son who is obedient, prosperous, righteous, and wise.
सारांश AI पूर्व जन्मों के कठिन तप और पुण्य के प्रभाव से ही आज्ञाकारी, धनवान, धार्मिक और बुद्धिमान पुत्र की प्राप्ति होती है।
तथा चोक्तम्
०.२०
अर्थागमो नित्यम् अरोगिता च
प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च ।
वश्यश्च पुत्रोर्थकरी च विद्या
षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥
Summary AI O King, constant income, good health, a beloved and sweet-speaking wife, an obedient son, and knowledge that brings wealth—these are the six comforts of the living world.
सारांश AI निरंतर धन लाभ, उत्तम स्वास्थ्य, प्रिय पत्नी, प्रियवादिनी भार्या, आज्ञाकारी पुत्र और ज्ञानप्रद विद्या—ये संसार के छह मुख्य सुख हैं।
०.२१
को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूलापूरणाढकैः ।
वरम् एकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता ॥
Summary AI What is the use of many sons who are like grain-measures merely filling a granary? Better is a single son who supports the lineage and through whom the father becomes renowned.
सारांश AI उन अनेक पुत्रों से क्या लाभ जो केवल कोठार भरने के काम आएँ? श्रेष्ठ तो वही एक पुत्र है जो कुल का आधार बने और जिससे पिता यशस्वी हो।
०.२२
ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी ।
भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुरपण्डितः ॥
Summary AI A father who incurs debts is an enemy; a mother of unchaste character is an enemy; a beautiful wife is an enemy; and an unlearned son is an enemy.
सारांश AI ऋण लेने वाला पिता, चरित्रहीन माता, अत्यधिक सुंदर पत्नी और मूर्ख पुत्र - ये चारों शत्रु के समान माने जाते हैं।
०.२३
यस्य कस्य प्रसूतोपि गुणवान् पूज्यते नरः ।
धनुर्वंशविशुद्धोपि निर्गुणः किं करिष्यति ॥
Summary AI A virtuous man is honored regardless of his birth. What can a man born of noble lineage achieve if he lacks virtue, much like a bow made of fine bamboo is useless without a string?
सारांश AI गुणवान व्यक्ति चाहे किसी भी कुल में जन्मा हो, वह पूजा जाता है। उत्तम वंश (बाँस) से बना होने पर भी बिना गुण (डोरी) के धनुष क्या कर सकता है?
०.२४
हा हा पुत्रक नाधीतं गतास्वेतासु रात्रिषु ।
तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौरिव सीदसि ॥
Summary AI Alas, my son! You did not study during these past nights. Because of that, you flounder among the learned like a cow stuck in the mud.
सारांश AI हे पुत्र! इन व्यतीत रातों में तुमने विद्या नहीं सीखी, इसलिए विद्वानों के मध्य तुम वैसे ही कष्ट पाते हो जैसे कीचड़ में फंसी गाय।
तत् कथम् इदानीम् एते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम् यतः
०.२५
आहारनिद्राभयमैथुनानि
सामान्यमेतत् पशुभिर्नराणाम् ।
धर्मो हि तेषामधिको विशेषो
धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ॥
Summary AI Food, sleep, fear, and mating are common to humans and animals. *Dharma* is the additional special quality of humans; those devoid of *dharma* are equal to animals.
सारांश AI भोजन, नींद, डर और संतानोत्पत्ति मनुष्य और पशु में समान हैं। मनुष्य में धर्म ही एकमात्र विशेष गुण है, धर्म के बिना मनुष्य पशु तुल्य है।
यतः
०.२६
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोपि न विद्यते ।
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥
Summary AI For one who possesses not even one of the four goals—*dharma*, *artha*, *kāma*, and *mokṣa*—birth is as useless as the fleshy teats on a goat's neck.
सारांश AI धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष में से जिसके पास एक भी सिद्ध नहीं है, उसका जन्म बकरी के गले के थन की तरह व्यर्थ है।
यच् चोच्यते
०.२७
आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च ।
पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥
Summary AI Lifespan, destiny, wealth, knowledge, and death—these five are determined for an embodied being while still in the womb.
सारांश AI आयु, कर्म, संपत्ति, विद्या और मृत्यु - ये पाँचों बातें प्राणी के गर्भ में रहते समय ही नियत कर दी जाती हैं।
किं च
०.२८
अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महताम् अपि ।
नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ॥
Summary AI Events that are destined to happen will occur even to the great. Witness the nakedness of *Nīlakaṇṭha* (*Śiva*) and the sleeping of *Hari* (*Viṣṇu*) upon the great serpent.
सारांश AI होने वाली घटनाएँ महापुरुषों के साथ भी घटित होती हैं; जैसे शिव का नग्नत्व और भगवान विष्णु का शेषनाग पर शयन करना निश्चित है।
अन्यच्च
०.२९
यद् अभावि न तद् भावि भावि चेन् न तद् अन्यथा ।
इति चिन्ताविषघ्नोयम् अगदः किं न पीयते ॥
Summary AI What is not to happen will not happen, and if it is to happen, it cannot be otherwise. Why then is this medicine, which destroys the poison of anxiety, not consumed?
सारांश AI जो नहीं होना है वह नहीं होगा और जो होना है वह अन्यथा नहीं हो सकता। चिंता रूपी विष को दूर करने वाली इस औषधि का सेवन लोग क्यों नहीं करते?
एतत् कार्याक्षमाणां केषांचिद् आलस्यवचनम् । पुरुषकारौत्कार्ष्यम् आह
०.३०
यथा ह्य् एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् ।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति ॥
Summary AI Just as a chariot cannot move with only one wheel, destiny cannot be fulfilled without human effort.
सारांश AI जिस प्रकार केवल एक पहिये से रथ की गति संभव नहीं है, उसी प्रकार मानवीय प्रयत्न के बिना भाग्य भी सिद्ध नहीं होता।
तथा च
०.३१
पूर्वजन्मकृतं कर्म तद् दैवम् इति कथ्यते ।
तस्मात् पुरुषकारेण यत्नं कुर्याद् अतन्द्रितः ॥
Summary AI Actions performed in previous lives are called destiny. Therefore, one should make efforts with human endeavor without laziness.
सारांश AI पूर्वजन्म के कर्मों को ही भाग्य कहा जाता है। इसलिए मनुष्य को बिना आलस्य किए पुरुषार्थ के साथ प्रयत्न करना चाहिए।
०.३२
न दैवम् अपि संचिन्त्य त्यजेद् उद्योगम् आत्मनः ।
अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुम् अर्हति ॥
Summary AI Thinking of destiny alone, one should not abandon personal effort. Without effort, one cannot obtain oil from sesame seeds.
सारांश AI केवल भाग्य का भरोसा करके अपने उद्यम को नहीं छोड़ना चाहिए। बिना पुरुषार्थ के तिलों से तेल प्राप्त नहीं किया जा सकता।
०.३३
अन्यच्च उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीर्
दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोत्र दोषः ॥
Summary AI Prosperity approaches the industrious lion-like man. Cowards say, 'Destiny gives it.' Overcoming fate, exert effort with your own strength. If success is not achieved despite effort, where is the fault?
सारांश AI लक्ष्मी उद्यमी और वीर पुरुष को ही प्राप्त होती है। भाग्य के भरोसे रहने वाले कायर हैं। अपनी शक्ति से पुरुषार्थ करो; यत्न करने पर भी सफलता न मिले तो कोई दोष नहीं।
०.३४
यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद् यद् इच्छति ।
एवम् आत्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥
Summary AI Just as a potter makes whatever he desires from a lump of clay, so does a human experience the results of their own actions.
सारांश AI जैसे कुम्हार मिट्टी के पिंड से अपनी इच्छानुसार पात्र बनाता है, वैसे ही मनुष्य अपने किए हुए कर्मों के अनुसार ही फल प्राप्त करता है।
०.३५
काकतालीयवत् प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिम् अग्रतः ।
न स्वयं दैवम् आदत्ते पुरुषार्थम् अपेक्षते ॥
Summary AI Even if a treasure is found unexpectedly like the 'crow and the palm fruit' coincidence, destiny does not pick it up by itself; it requires human effort.
सारांश AI अकस्मात सामने खजाना देख लेने पर भी भाग्य उसे स्वयं नहीं उठा देता, उसे प्राप्त करने के लिए पुरुषार्थ की ही आवश्यकता होती है।
०.३६
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥
Summary AI Tasks are accomplished through effort, not by mere wishes. Deer do not enter the mouth of a sleeping lion of their own accord.
सारांश AI कार्य परिश्रम से ही सिद्ध होते हैं, केवल मनोरथों से नहीं। सोए हुए सिंह के मुख में मृग स्वयं प्रवेश नहीं करते।
तथा चोक्तं
०.३७
माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः ।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥
Summary AI A mother is an enemy and a father a foe if their child is not educated. Such a person does not shine in an assembly, just as a crane does not shine among swans.
सारांश AI वे माता और पिता शत्रु के समान हैं जिन्होंने बालक को शिक्षा नहीं दी। ऐसा अनपढ़ व्यक्ति विद्वानों के बीच हंसों में बगुले की तरह तिरस्कृत होता है।
०.३८
रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥
Summary AI Those possessed of beauty and youth, and born into great families, do not shine if they are devoid of knowledge, like scentless *kiṃśuka* flowers.
सारांश AI सुंदर रूप, युवावस्था और ऊंचे कुल में जन्म लेने के बावजूद विद्याहीन मनुष्य वैसे ही शोभा नहीं पाते जैसे गंधहीन पलाश के फूल।
अपरच्च
०.३९
पुस्तकेषु च नाधीतं नाधीतं गुरुसन्निधौ ।
न शोभते सम्भामध्ये जारगर्भ इव स्त्रियाः ॥
Summary AI Knowledge not studied from books nor learned in the presence of a teacher does not shine in an assembly, much like a woman's illegitimate child.
सारांश AI जिसने न तो पुस्तकों का अध्ययन किया और न ही गुरु के पास विद्या प्राप्त की, वह सभा में वैसे ही लज्जित होता है जैसे व्यभिचार से उत्पन्न संतान।
एतच् चिन्तयित्वा राजा पण्डितसभां कारितवान् । राजोवाच। भोः पण्डिताः ! श्रूयतां मम वचनम् । अस्ति कश्चिद् एवम्भूतो विद्वान् यो मम पुत्राणां नित्यम् उन्मार्गगामिनाम् अनधिगतशास्त्राणाम् इदानीं नीतिशास्त्रोपदेशेन पुनर्जन्म कारयितुं समर्थः यतः
०.४०
काचः काञ्चनसंसर्गाद् धत्ते मारकतीं द्युतिम् ।
तथा सत्सन्निधानेन मूर्खो याति प्रवीणताम् ॥
Summary AI Glass acquires the luster of an emerald through contact with gold; similarly, a fool attains proficiency through the company of the wise.
सारांश AI कांच सोने की संगति से पन्ने जैसी चमक प्राप्त कर लेता है। उसी प्रकार सज्जनों के सान्निध्य से मूर्ख व्यक्ति भी कुशलता और विद्वता प्राप्त करता है।
उक्तं च
०.४१
हीयते हि मतिस्तात हीनैः सह समागमात् ।
समैश्च समताम् एति विशिष्टैश्च विशिष्टताम् ॥
Summary AI O dear one, intelligence indeed declines through association with the low, stays equal with equals, and attains excellence with the distinguished.
सारांश AI हीन पुरुषों की संगति से बुद्धि क्षीण होती है, समान स्तर के लोगों के साथ वह वैसी ही रहती है और श्रेष्ठ व्यक्तियों के साथ रहने से बुद्धि भी विशिष्टता को प्राप्त करती है।
अत्रान्तरे विष्णुशर्मनामा महापण्डितः सकलनीतिशास्त्रतत्त्वज्ञो बृहस्पतिरिवाब्रवीत् देव महाकुलसम्भूता एते राजपुत्राः । तत् मया नीतिं ग्राहयितुं शक्यन्ते । यतः
०.४२
नाद्रव्ये निहिता काचित् क्रिया फलवती भवेत् ।
न व्यापारशतेनापि शुकवत् पाठ्यते बकः ॥
Summary AI No action performed on an unfit object becomes fruitful. Even with a hundred attempts, a crane cannot be taught to speak like a parrot.
सारांश AI किसी अयोग्य वस्तु या पात्र पर किया गया प्रयत्न सफल नहीं होता, जैसे सैकड़ों बार प्रयास करने पर भी बगुले को तोते की तरह पढ़ाया नहीं जा सकता।
अन्यच्च
०.४३
अस्मिंस्तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यम् उपजायते ।
आकरे पद्यरागानां जन्म काचमणेः कुतः ॥
Summary AI In this lineage, no meritless offspring is born. From a mine of rubies, how could a piece of glass be born?
सारांश AI इस वंश में कोई गुणहीन संतान उत्पन्न नहीं होती, क्योंकि पद्मराग मणियों की खान में कांच का टुकड़ा कभी पैदा नहीं हो सकता।
अतोहं षण्मासाभ्यन्तरे भवत्पुत्रान् नीतिशास्त्राभिज्ञान् करिष्यामि । राजा सविनयं पुनरुवाच ।
०.४४
कीटोपि सुमनःसङ्गाद् आरोहति सतां शिरः ।
अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥
Summary AI Even a small insect ascends the heads of the virtuous through association with flowers. Likewise, even a stone attains divinity when properly consecrated by the great.
सारांश AI फूलों की संगति से छोटा कीट भी सज्जनों के मस्तक पर चढ़ जाता है और महान लोगों द्वारा प्रतिष्ठित किए जाने पर पत्थर भी देवत्व को प्राप्त कर लेता है।
अन्यच्च
०.४५
यथोदयगिरेर्द्रव्यं सन्निकर्षेण दीप्यते ।
तथा सत्सन्निधानेन हीनवर्णोपि दीप्यते ॥
Summary AI Just as an object shines due to its proximity to the Udayagiri mountain, so too even one of low status shines in the presence of the virtuous.
सारांश AI जिस प्रकार उदयाचल पर्वत के निकट होने से कोई वस्तु सूर्य के प्रकाश से चमकने लगती है, उसी प्रकार सज्जनों की संगति से हीन व्यक्ति भी तेजस्वी हो जाता है।
०.४६
गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः ।
आस्वादुतोयाः प्रभवन्ति नद्यः
समुद्रम् आसाद्य भवन्त्यपेयाः ॥
Summary AI Qualities remain virtues in those who recognize merit; reaching the meritless, they become flaws. Rivers flow with sweet water, but upon reaching the ocean, they become undrinkable.
सारांश AI गुण जब तक गुणवान व्यक्तियों के पास रहते हैं तब तक वे गुण होते हैं, परंतु निर्गुण को प्राप्त कर वे दोष बन जाते हैं; जैसे स्वादिष्ट जल वाली नदियाँ समुद्र में मिलकर अपेय हो जाती हैं।
तद् एतेषाम् अस्मत्पुत्राणां नीतिशास्त्रोपदेशाय भवन्तः प्रमाणम् इत्य् उक्त्वा तस्य विष्णुशर्मणो करे बहुमानपुरःसरं पुत्रान् समर्पितवान् ॥
॥ इति कथामुखम् ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.