घर्मार्तं न तथा सुशीतलजलैः स्नानं न मुक्तावली
न श्रीखण्डविलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्यर्पितम् ।
प्रीत्यै सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः
सद्युक्त्या च परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टिमन्त्रोपमम् ॥
घर्मार्तं न तथा सुशीतलजलैः स्नानं न मुक्तावली
न श्रीखण्डविलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्यर्पितम् ।
प्रीत्यै सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः
सद्युक्त्या च परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टिमन्त्रोपमम् ॥
न श्रीखण्डविलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्यर्पितम् ।
प्रीत्यै सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः
सद्युक्त्या च परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टिमन्त्रोपमम् ॥
अन्वयः
AI
घर्म-आर्तं सु-शीतल-जलैः स्नानं, मुक्ता-वली, प्रत्यङ्गम् अर्पितं श्रीखण्ड-विलेपनं अपि तथा न सुखयति, यथा सद्युक्त्या परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टि-मन्त्र-उपमम् सज्जन-भाषितं चेतसः प्रीत्यै प्रायः प्रभवति ॥
Summary
AI
For one afflicted by heat, neither a cool bath, nor pearls, nor sandalwood paste brings as much delight as the speech of the virtuous, refined by logic and acting like an attraction mantra for the heart.
सारांश
AI
शीतल जल, मोती की माला या चंदन का लेप मनुष्य को उतना सुख नहीं देते, जितना सज्जनों की युक्तिपूर्ण और मधुर वाणी मन को आकर्षित करती है।
पदच्छेदः
AI
| घर्मार्तं | घर्म–आर्त (२.१) | one afflicted by heat |
| सुशीतलजलैः | सु–शीतल–जल (३.३) | by very cool waters |
| स्नानं | स्नान (१.१) | a bath |
| मुक्तावली | मुक्ता–आवली (१.१) | a string of pearls |
| प्रत्यङ्गम् | प्रत्यङ्गम् | on every limb |
| अर्पितं | अर्पित (√ऋ+णिच्+क्त, १.१) | applied |
| श्रीखण्डविलेपनम् | श्रीखण्ड–विलेपन (१.१) | sandalwood paste |
| अपि | अपि | also |
| तथा | तथा | so much |
| न | न | does not |
| सुखयति | सुखयति (√सुख +क्यच् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | delight |
| यथा | यथा | as |
| सद्युक्त्या | सत्–युक्ति (३.१) | with good logic |
| परिष्कृतं | परिष्कृत (परि+सम्√कृ+क्त), १.१ | refined |
| सुकृतिनाम् | सुकृतिन् (६.३) | of the virtuous |
| आकृष्टिमन्त्रोपमम् | आकृष्टि–मन्त्र–उपमा (१.१) | like an attraction-mantra |
| सज्जनभाषितं | सत्–जन–भाषित (१.१) | the speech of the virtuous |
| चेतसः | चेतस् (६.१) | of the heart |
| प्रीत्यै | प्रीति (४.१) | for delight |
| प्रायः | प्रायस् | mostly |
| प्रभवति | प्रभवति (प्र√भू कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | conduces |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| घ | र्मा | र्तं | न | त | था | सु | शी | त | ल | ज | लैः | स्ना | नं | न | मु | क्ता | व | ली |
| न | श्री | ख | ण्ड | वि | ले | प | न | म्सु | ख | य | ति | प्र | त्य | ङ्ग | म | प्य | र्पि | तम् |
| प्री | त्यै | स | ज्ज | न | भा | षि | तं | प्र | भ | व | ति | प्रा | यो | य | था | चे | त | सः |
| स | द्यु | क्त्या | च | प | रि | ष्कृ | तं | सु | कृ | ति | ना | मा | कृ | ष्टि | म | न्त्रो | प | मम् |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.