॥ अथ सुहृद्भेदः ॥
अथ राजपुत्रा ऊचुः आर्य ! मित्रलाभः श्रुतस्तावद् अस्माभिः । इदानीं सुहृद्भेदं श्रोतुम् इच्छामः । विष्णुशर्मोवाच्सुहृद्भेदं तावच् छृणुत, यस्यायम् आद्यः श्लोकः
२.१
वर्धमानो महान् स्नेहो मृगेन्द्रवृषयोर्वने ।
पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः ॥
Summary AI In the forest, the growing and great friendship between the lion (mṛgendra) and the bull (vṛṣa) was destroyed by an excessively greedy and backbiting jackal (jambuka).
सारांश AI जंगल में सिंह और बैल के बीच बढ़ती हुई गहरी मित्रता को एक चुगलखोर और अत्यंत लोभी सियार ने नष्ट कर दिया।
राजपुत्रैरुक्तम्कथम् एतत् विष्णुशर्मा कथयतिस्ति दक्षिणापथे सुवर्णवती नाम नगरी । तत्र वर्धमानो नाम वणिग् निवसति । तस्य प्रचुरेपि वित्ते परान् बन्धून् अतिसमृद्धान् समीक्ष्य पुनरर्थवृद्धिः करणीयेति मतिर्बभूव । यतः,
२.२
अधोधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते ।
उपर्य् उपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥
Summary AI Whose greatness does not increase when looking down at those less fortunate? However, everyone feels poor when constantly looking up at those superior to them.
सारांश AI जो व्यक्ति अपने से नीचे वालों को देखता है, उसकी महिमा बढ़ती है, किंतु अपने से ऊपर वालों को देखने वाला सदा स्वयं को निर्धन ही पाता है।
अपरं च
२.३
ब्रह्महापि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् ।
शशिनस्तुल्यवंशोपि निर्धनः परिभूयते ॥
Summary AI A man who possesses vast wealth is honored even if he is the killer of a Brāhmaṇa. Conversely, one born in a lineage as noble as the moon is treated with contempt if he is poor.
सारांश AI जिसके पास प्रचुर धन है, वह महापापी होने पर भी सम्मान पाता है, जबकि चंद्रमा के समान उच्च कुल का निर्धन व्यक्ति तिरस्कृत होता है।
अन्यच्च
२.४
अव्यवसायिनम् अलसं दैवपरं सहसाच् च परिहीणम् । प्रमदेव हि वृद्धपतिं नेच्छत्य् अवगूहितुं लक्ष्मीः ॥
Summary AI Lakṣmī, the goddess of fortune, does not wish to embrace an inactive, lazy man who relies solely on fate and lacks courage, just as a young woman does not desire to embrace an elderly husband.
सारांश AI पुरुषार्थहीन, आलसी, केवल भाग्य पर आश्रित और उत्साहविहीन व्यक्ति को लक्ष्मी उसी प्रकार स्वीकार नहीं करती, जैसे युवती स्त्री वृद्ध पति को नहीं चाहती।
किं च
२.५
आलस्यं स्त्रीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम् ।
सन्तोषो भीरुत्वं षड् व्याघाता महत्त्वस्य ॥
Summary AI Laziness, excessive devotion to women, chronic illness, attachment to one's birthplace, contentment with little, and cowardice are the six obstacles to achieving greatness.
सारांश AI आलस्य, स्त्री-सेवा, रोग, जन्मभूमि के प्रति मोह, संतोष और कायरता—ये छह दुर्गुण मनुष्य की उन्नति में बाधक होते हैं।
यतः
२.६
सम्पदा सुस्थिरंमन्यो भवति स्वल्पयापि यः ।
कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥
Summary AI I believe that Fate (vidhi), having fulfilled its duty, does not increase the wealth of one who considers himself well-settled with even a small amount of prosperity.
सारांश AI जो व्यक्ति थोड़े से धन में ही संतुष्ट होकर स्वयं को कृतार्थ मान लेता है, भाग्य उसकी उन्नति के मार्ग को आगे नहीं बढ़ाता।
अपरं च
२.७
निरुत्साहं निरानन्दं निर्वीर्यम् अरिनन्दनम् ।
मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् ॥
Summary AI May no woman ever give birth to such a son who is devoid of enthusiasm, joyless, lacking in valor, and a source of delight to his enemies.
सारांश AI कोई भी माता ऐसे पुत्र को जन्म न दे जो उत्साहहीन, आनंद रहित, निर्बल और शत्रुओं को सुख पहुँचाने वाला हो।
तथा चोक्तम्
२.८
अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः ।
रक्षितं वर्धयेच् चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥
Summary AI One should seek to acquire what is unobtained, protect what is acquired with effort, increase what is protected, and bestow what is increased upon worthy recipients.
सारांश AI जो प्राप्त न हो उसे पाने का यत्न करें, प्राप्त की रक्षा करें, रक्षित को बढ़ाएं और बढ़े हुए धन को सत्पात्रों को दान करें।
यतोलब्धम् इच्छतोर्थयोगाद् अर्थस्य प्राप्तिरेव । लब्धस्याप्यरक्षितस्य निधेरपि स्वयं विनाशः । अपि च, अवर्धमानश्चार्थः काले स्वल्पव्ययोप्यञ्जनवत् क्षयम् एति । नौपभुज्यमानश्च निष्प्रयोजन एव सः । तथा चोक्तम्
२.९
धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते
बलेन किं यश्च रिपून् न बाधते ।
श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत्
किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥
Summary AI What is the use of wealth for one who neither gives nor enjoys it? What is the use of strength for one who does not thwart enemies? What is the use of learning for one who does not practice dharma? And what is the use of the self for one who has no control over the senses?
सारांश AI उस धन, शक्ति, शास्त्र-ज्ञान और आत्मा का कोई लाभ नहीं जो क्रमशः दान, शत्रु-दमन, धर्माचरण और इंद्रिय-संयम के काम न आए।
यतः,
२.१०
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥
Summary AI A pot is filled gradually by the falling of individual drops of water. This is the same principle for the accumulation of all knowledge (vidyā), righteousness (dharma), and wealth (dhana).
सारांश AI जैसे जल की बूंद-बूंद से धीरे-धीरे घड़ा भर जाता है, वैसे ही निरंतर अभ्यास और संचय से विद्या, धर्म और धन की प्राप्ति होती है।
२.११
दानोपभोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै ।
स कर्मकारभस्त्रेव श्वसन्न् अपि न जीवति ॥
Summary AI One whose days pass without acts of charity or enjoyment does not truly live, even though he breathes, much like a blacksmith's bellows.
सारांश AI जिस मनुष्य का जीवन दान और उपभोग के बिना बीतता है, वह लोहार की धौंकनी के समान है जो केवल सांस लेती है, जीवित नहीं कहलाती।
इति संचिन्त्य नन्दकसजीवकनामानौ वृषभौ धुरि नियोज्य शकटं नानाविधद्रव्यपूर्णं कृत्वा वाणिज्येन गतः कश्मीरं प्रति । अन्यच्च
२.१२
अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च सञ्चयम् ।
अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद् दानाध्ययनकर्मभिः ॥
Summary AI Observing the gradual wearing away of collyrium (añjana) and the slow building of an anthill, one should make each day fruitful through charity, study, and noble actions.
सारांश AI काजल के घिसने और दीमकों के टीला बनाने की प्रक्रिया को देखकर मनुष्य को दान और अध्ययन द्वारा अपने प्रत्येक दिन को सार्थक करना चाहिए।
यतः
२.१३
कोतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् ।
को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥
Summary AI What is too heavy for the capable? What distance is too great for the industrious? What land is foreign to the learned? Who is a stranger to those who speak kindly?
सारांश AI सक्षम के लिए कोई भार नहीं, उद्यमी के लिए कोई दूरी नहीं, विद्वान के लिए कोई देश पराया नहीं और मृदुभाषी के लिए कोई पराया नहीं होता।
अथ गच्छतस्तस्य सुदुर्गनाम्नि महारण्ये सञ्जीवको भग्नजानुर्निपतितः । तम् आलोक्य वर्धमानोचिन्तयत्
२.१४
करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायम् इतस्ततः ।
फलं पुनस्तद् एव स्याद् यद् विधेर्मनसि स्थितम् ॥
Summary AI A person skilled in policy may exert effort in various directions, but the result will ultimately be whatever has been determined in the mind of Fate (vidhi).
सारांश AI नीति का ज्ञाता चाहे कितने भी प्रयत्न क्यों न करे, अंत में फल वही मिलता है जो विधाता के मन में निश्चित होता है।
किन्तु
२.१५
विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्वकर्मणाम् ।
तस्माद् विस्मयम् उत्सृज्य साध्ये सिद्धिर्विधीयताम् ॥
Summary AI Hesitation is an obstacle to all actions and should be completely abandoned. Therefore, casting aside doubt, one should strive for success in the goal to be achieved.
सारांश AI आश्चर्य या संशय सभी कार्यों में बाधा डालता है, अतः उसे त्याग कर पूर्ण निश्चय के साथ अपने साध्य की सिद्धि में लग जाना चाहिए।
इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुरं नाम नगरं गत्वा महाकायम् अन्यं वृषभम् एकं समानीय धुरि नियोज्य चलितः । ततः संजीवकोपि कथं कथम् अपि खुरत्रये भरं कृत्वोत्थितः । यतः
२.१६
निमग्नस्य पयोराशौ पर्वतात् पतितस्य च ।
तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर्मर्माणि रक्षति ॥
Summary AI The allotted life-span protects the vital organs of one who is submerged in the ocean, one who has fallen from a mountain, or even one bitten by the serpent Takṣaka.
सारांश AI समुद्र में डूबे, पहाड़ से गिरे या विषैले सर्प द्वारा डसे जाने पर भी यदि मनुष्य की आयु शेष है, तो उसके मर्म अंगों की रक्षा होती है।
२.१७
नाकाले मिर्यते जन्तुर्विद्धः शरशतैरपि ।
कुशाग्रेणैव संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥
Summary AI A living being does not die prematurely even when pierced by hundreds of arrows; however, once the appointed time of death arrives, one does not survive even the slight prick of a blade of kuśa grass.
सारांश AI समय न आने पर मनुष्य सैकड़ों बाणों से बिंधकर भी नहीं मरता, किंतु समय आने पर वह घास की नोक के स्पर्श मात्र से भी नहीं बचता।
२.१८
अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं
सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति ।
जीवत्य् अनाथोपि वने विसर्जितः
कृतप्रयत्नोपि गृहे न जीवति ॥
Summary AI That which is unprotected survives if protected by Fate, while that which is well-guarded perishes if struck by Fate. A helpless person abandoned in the forest may live, while one in a home, despite all efforts, may not.
सारांश AI भाग्य से रक्षित व्यक्ति असुरक्षित होकर भी बच जाता है, जबकि भाग्य का मारा सुरक्षित होने पर भी नष्ट हो जाता है।
ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः स्वेच्छाहारविहारं कृत्वारण्यं भ्राम्यन् हृष्टपुष्टाङ्गो बलवन् ननाद । तस्मिन् वने पिङ्गलकनामा सिंहः स्वभुजोपार्जितराज्यसुखम् अनुभवन् निवसति । तथा चोक्तम्
२.१९
नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः ।
विक्रमार्जितराज्यस्य स्वयम् एव मृगेन्द्रता ॥
Summary AI No coronation or ritual is performed for a lion by the animals. He attains the status of the king of beasts (mṛgendratā) solely through his own prowess, having conquered his kingdom by valor.
सारांश AI सिंह का पशुओं द्वारा राज्याभिषेक या संस्कार नहीं किया जाता; वह अपने पराक्रम के बल पर स्वयं ही वन का राजा कहलाता है।
स चैकदा पिपासाकुलितः पानीयं पातुं यमुनाकच्छम् अगच्छत् । तेन च तत्र सिंहेनाननुभूतपूर्वकम् अकालघनगर्जितम् इव संजीवकनर्दितम् अश्रावि । तच् छ्रुत्वा पानीयम् अपीत्वा सचकितः परिवृत्य स्वस्थानम् आगत्य किम् इदम् इत्य् आलोचयंस्तूष्णीं स्थितः । स च तथाविधः करटकदमनकाभ्याम् अस्य मन्त्रिपुत्राभ्यां दृष्टः । तं तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकम् आह्सखे करटक ! किम् इत्य् अयम् उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा सचकितो मन्दं मन्दम् अवतिष्ठते । करटको ब्रूतेमित्र दमनक ! अस्मन्मतेनास्य सेवैव न क्रियते । यदि तथा भवति तर्हि किम् अनेन स्वामिचेष्टानिरूपेणास्माकम् । यतोनेन राज्ञा विनापराधेन चिरम् अवधीरिताभ्याम् आवाभ्यां महद्दुःखम् अनुभूतम् ।
२.२०
सेवया धनम् इच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत् कृतम् ।
स्वातन्त्र्यं यच् छरीरस्य मूढैस्तद् अपि हारितम् ॥
Summary AI Observe what has been done by servants desiring wealth through service; those fools have even lost the inherent independence of their own bodies.
सारांश AI धन की लालसा में सेवा स्वीकार करने वाले सेवकों को देखो, उन मूर्खों ने धन के लोभ में अपनी शारीरिक स्वतंत्रता भी खो दी है।
अपरं च
२.२१
शीतवातातपक्लेशान् सहन्ते यान् पराश्रिताः ।
तदंशेनापि मेधावी तपस्तप्त्वा मुखी भवेत् ॥
Summary AI Dependent people endure the hardships of cold, wind, and heat. A wise person, by performing penance with even a fraction of that effort, would attain true happiness.
सारांश AI दूसरों के आश्रित रहकर लोग सर्दी, हवा और धूप के जो कष्ट सहते हैं, यदि बुद्धिमान व्यक्ति उसका थोड़ा सा अंश भी तपस्या में लगाए तो वह स्थायी सुख प्राप्त कर सकता है।
अन्यच्च
२.२२
एतावज् जन्मसाफल्यं देहिनाम् इह देहिषु ।
प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा ॥
Summary AI For embodied beings in this world, the success of birth consists in this: one should always perform beneficial actions for others through one's life, wealth, intellect, and speech.
सारांश AI प्राणियों के जीवन की सफलता इसी में है कि वे अपने प्राण, धन, बुद्धि और वाणी से सदैव दूसरों के परोपकार और कल्याण के कार्य करें।
अपरं च
२.२३
एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर ।
इति वित्रस्तसारङ्गनेत्रया को न वञ्चितः ॥
Summary AI 'Come, go, fall, stand up, speak, keep silent'—who has not been deceived by service, which possesses the flickering eyes of a frightened deer?
सारांश AI 'आओ, जाओ, गिरो, उठो, बोलो या चुप रहो'—इस प्रकार के नियंत्रणकारी आदेशों से, भयभीत हिरण जैसी दृष्टि वाले सेवक सदैव छले और अपमानित किए जाते हैं।
किं च
२.२४
अबुधैरर्थलाभाय पण्यस्त्रीभिरिव स्वयम् ।
आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ॥
Summary AI Like courtesans, the ignorant, for the sake of gaining wealth, repeatedly groom themselves and turn themselves into mere tools for the use of others.
सारांश AI जिस प्रकार वेश्याएँ धन के लिए स्वयं को सजाती हैं, उसी प्रकार मूर्ख लोग दूसरों का दास बनने के लिए अपने आप को संवारकर पराया उपकरण बना देते हैं।
किं च
२.२५
या प्रकृत्यैव चपला निपतत्य् अशुचावपि ।
स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं ताम् अपि सेवकाः ॥
Summary AI A servant highly values even the glance of a master, although that glance is naturally fickle and often falls upon impure objects or undeserving people.
सारांश AI स्वामी की दृष्टि चाहे स्वभाव से चंचल हो या अपवित्र वस्तुओं पर पड़ती हो, सेवक उस दृष्टि को भी अत्यंत सम्मान के साथ स्वीकार करते हैं।
२.२६
अपरं च् मौनान् मूर्खः प्रवचनपटुर्बातुलो जल्पको वा
क्षान्त्या भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः ।
धृष्टः पार्श्वे वसति नियतं दूरतश्चाप्रगल्भः
सेवाधर्मः परमगहनो योगिनाम् अप्यगम्यः ॥
Summary AI If silent, one is called a fool; if eloquent, a windbag; if patient, a coward; if impatient, ill-bred; if near, bold; if far, incompetent. The duty of service is extremely profound and incomprehensible even to *yogīs*.
सारांश AI सेवा धर्म अत्यंत कठिन है जिसे समझना योगियों के लिए भी दुष्कर है; यहाँ मौन रहने पर मूर्ख और बोलने पर बड़बोला समझा जाता है, धैर्य रखने पर डरपोक और निकट रहने पर ढीठ माना जाता है।
विशेषतश्च्
२.२७
प्रणमत्य् उन्नतिहेतोर्जीवितहेतोर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकाद् अन्यः ॥
Summary AI He bows down for the sake of elevation, sacrifices his life for the sake of living, and suffers for the sake of happiness. Who is more foolish than a servant?
सारांश AI सेवक उन्नति के लिए झुकता है, जीवन के लिए प्राण संकट में डालता है और सुख की आशा में दुःख सहता है; भला सेवक से बड़ा मूर्ख और कौन होगा?
दमनको ब्रूतेमित्र सर्वथा मनसापि नैतत् कर्तव्यम्, यतः
२.२८
कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः ।
अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान् ॥
Summary AI Why are the Supreme Lords, who when pleased quickly fulfill all desires, not served with effort? It is far better to seek divine grace than mortal favor.
सारांश AI उन समर्थ स्वामियों की यत्नपूर्वक सेवा क्यों नहीं की जानी चाहिए, जो प्रसन्न होने पर शीघ्र ही मनुष्य की सभी मनोकामनाएं पूरी कर देते हैं?
अन्यच्च
२.२९
कुतः सेवाविहीनानां चामरोद्धूतसम्पदः ।
उद्दण्डधवलच्छत्रं वाजिवारणवाहिनी ॥
Summary AI How can those devoid of service to a superior possess the wealth of waving fly-whisks, the high-staffed white umbrella, or armies of horses and elephants?
सारांश AI बिना सेवा और पुरुषार्थ के राजसी सुख, चँवर, श्वेत छत्र, घोड़े और हाथियों की सेना जैसी महान संपत्तियां प्राप्त करना असंभव है।
करटको ब्रूतेतथापि किम् अनेनास्माकं व्यापारेण । यतोव्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः । पश्य्
२.३०
अव्यापरेषु व्यापारं यो नरः कर्तुम् इच्छति ।
स एव निधनं याति कीलोत्पटीव वानरः ॥
Summary AI A person who wishes to meddle in matters that do not concern him meets his end, just like the monkey who pulled out the wedge.
सारांश AI जो व्यक्ति अपने अधिकार क्षेत्र से बाहर के कार्यों में अनावश्यक हस्तक्षेप करता है, वह खूँटा उखाड़ने वाले बंदर की तरह विनाश को प्राप्त होता है।
दमनकः पृच्छतिकथम् एतत् करकटः कथयति अस्ति मगधदेशे धर्मारण्यसंनिहितवसुधायां शुभदत्तनाम्ना कायस्थेन विहारः कर्तुम् आरब्धः । तत्र करपत्रदार्यमाणैकस्तम्भस्य कियद् दूरस्फाटितस्य काष्ठखण्डद्वयमध्ये कीलकः सूत्रधारेण निहितः । तत्र बलवान् वानरयूथः क्रीडन्न् आगतः । एको वानरः कालप्रेरित इव तं कीलकं हस्ताभ्यां धृत्वोपविष्टम् । अनन्तरं स च सहजचपलतया महता प्रयत्नेन तं कीलकम् आकृष्टवान् । आकृष्टे च कीलके चूर्णिताण्डद्वयः पञ्चत्वं गतः । अतोहं ब्रवीमिव्यापरेषु व्यापारम् इत्य् आदि । दमनको ब्रूतेतथापि स्वामिचेष्टानिरूपणं सेवकेनावश्यं करणीयम् । करटको ब्रूतेसर्वस्मिन्न् अधिकारे य एव नियुक्तः प्रधानमन्त्री स करोतु । यतोनुजीविना पराधिकारचर्चा सर्वथा न कर्तव्या । पश्य्
२.३१
पराधिकारचर्चा यः कुर्यात् स्वामिहितेच्छया ।
स विषीदति चीत्काराद् गर्दभस्ताडितो यथा ॥
Summary AI One who interferes in another's jurisdiction, even out of desire for the master's welfare, comes to grief like the donkey who was beaten for braying.
सारांश AI स्वामी के हित की इच्छा से भी जो दूसरे के कार्य में दखल देता है, वह उसी गधे की तरह कष्ट पाता है जिसे चीखने के कारण डंडों से पीटा गया था।
दमनकः पृच्छतिकथम् एतत् करटको ब्रूते
अस्ति वाराणस्यां कर्पूरपटको नाम रजकः । स रात्रौ गाढनिद्रायां प्रसुप्तः । तद्अनन्तरं तद्गृहद्रव्याणि हर्तुं चौरः प्रविष्टः । तस्य प्राङ्गणे गर्दभो बद्धस्तिष्ठति । कुक्कुरश्चोपविष्टोस्ति । अथ गर्दभः श्वानम् आह्सखे ! भवतस्तावद् अयं व्यापारः । तत् किम् इति त्वम् उच्चैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागरयसि । कुक्कुरो ब्रूतेभद्र ! मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या । त्वम् एव किं न जानासि यथा तस्याहर्निशं गृहरक्षां करोमि । यतोयं चिरान् निर्वृतो ममोपयोगं न जानाति । तेनाधुनापि ममाहारदाने मन्दादरः । यतो विना विधुरदर्शनं स्वामिन उपजीविषु मन्दादरा भवन्ति । गर्दभो ब्रूतेशृणु रे बर्बर !
२.३२
याचते कार्यकाले यः स किंभृत्यः स किंसुहृत् ।
भृत्यान् सम्भाषयेद् यस्तु कार्यकाले स किंप्रभुः ॥
Summary AI He who asks for favors at the time of action is a bad servant and a bad friend. He who bargains with servants at the time of action is a bad master.
सारांश AI जो काम के समय सुविधा माँगे वह बुरा सेवक है और जो केवल काम पड़ने पर ही सेवकों को याद करे वह बुरा स्वामी कहलाता है।
यतः
२.३३
आश्रितानां भृतौ स्वामिसेवायां धर्मसेवने ।
पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तकाः ॥
Summary AI There are no substitutes or proxies in supporting dependents, serving a master, practicing dharma, or begetting a son; these must be done by oneself.
सारांश AI आश्रितों के पालन, स्वामी की सेवा, धर्म के मार्ग पर चलने और संतान उत्पत्ति के कार्यों में कोई दूसरा व्यक्ति प्रतिनिधि या सहायक नहीं बन सकता।
ततो गर्दभः सकोपम् आहरे दुष्टमते ! पापीयांस्त्वं यद् विपत्तौ स्वामिकार्ये उपेक्षां करोषि । भवतु तावत् । यथा स्वामी जागरिष्यति, तन्मया कर्तव्यम् । यतः
२.३४
पृष्ठतः सेवयेद् अर्कं जठरेण हुताशनम् ।
स्वामिनं सर्वभावेन परलोकम् अमायया ॥
Summary AI One should face the sun with the back, the fire with the stomach, the master with one's whole being, and the next world with sincerity.
सारांश AI सूर्य का सेवन पीठ से, अग्नि का पेट से, स्वामी की सेवा पूर्ण निष्ठा से और परलोक का साधन निष्कपट भाव से करना चाहिए।
इत्य् उक्त्वातीव चीत्कारशब्दं कृतवान् । ततः स रजकस्तेन चीत्कारेण प्रबुद्धो निद्राभङ्गकोपाद् उत्थाय गर्दभं लगुडेन तादयामास । तेनासौ पञ्चत्वम् अगमत् । अतोहं ब्रवीमिपराधिकारचर्चाम् इत्य् आदि । पश्य, पशूनाम् अन्वेषणम् एवास्मन्नियोगः । स्वनियोगचर्चा क्रियताम् । किन्त्व् अद्य तया चर्चया न प्रयोजनम् । यत आवयोर्भक्षितशेषाहारः प्रचुरोस्ति । दमनकः सरोषम् आह्कथम् आहारार्थी भवान् केवलं राजानं सेवते एतद् अयुक्तम् उक्तं त्वया । यतः
२.३५
सुहृदाम् उपकारकारणाद्
द्विषताम् अप्यपकारकारणात् ।
नृपसंश्रय इष्यते बुधैर्
जठरं को न बिभर्ति केवलम् ॥
Summary AI Wise men seek the patronage of kings to benefit friends and harm enemies. After all, even the lowliest creature manages to fill its own stomach.
सारांश AI बुद्धिमान व्यक्ति राजा का आश्रय मित्रों की सहायता और शत्रुओं के दमन के लिए लेते हैं, क्योंकि केवल अपना पेट तो कोई भी भर सकता है।
२.३६
जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः ।
सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थे को न जीवति ॥
Summary AI The life of one by whose living the *Brāhmaṇas*, friends, and kinsmen live is successful. Who does not live for their own sake?
सारांश AI संसार में उसी का जीवन सफल है जिसके जीवित रहने से उसके मित्र, विद्वान और संबंधी लाभान्वित होते हैं; अपने लिए तो सभी जीते हैं।
अपि च
२.३७
यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु ।
काकोपि किं न कुरुते चञ्च्वा स्वोदरपूरणम् ॥
Summary AI May he truly live, by whose living many others live. Does even a crow not fill its own belly with its beak?
सारांश AI वास्तव में जीवित वही है जिसके सहारे कई लोग अपना जीवन निर्वाह करते हैं, अन्यथा कौआ भी अपनी चोंच से अपना पेट भर ही लेता है।
पश्य्
२.३८
पञ्चभिर्याति दासत्वं पुराणैः कोपि मानवः ।
कोपि लक्षैः कृती कोपि लक्षैरपि न लभ्यते ॥
Summary AI One person becomes a slave for five *purāṇas*, another for hundreds of thousands, while a virtuous and capable person cannot be obtained even for millions.
सारांश AI कोई मनुष्य थोड़े से धन के लिए दास बन जाता है, कोई लाखों में मिलता है, और कोई गुणी पुरुष बहुत धन देने पर भी प्राप्त नहीं होता।
अन्यच्च
२.३९
मनुष्यजातौ तुल्यायां भृत्यत्वम् अतिगर्हितम् ।
प्रथमो यो न तन् नापि स किं जीवत्सु गण्यते ॥
Summary AI Although the human race is fundamentally equal, servitude is highly despicable. Is he who holds no rank or distinction truly counted among the living?
सारांश AI मनुष्य जाति समान होने पर भी पराधीनता अत्यंत अपमानजनक है। जो व्यक्ति समाज में प्रमुख या स्वतंत्र नहीं है, उसकी गिनती जीवितों में नहीं की जाती।
तथा चोक्तं
२.४०
वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् ।
नारीपुरुषतोयानाम् अन्तरं हदहन्तरम् ॥
Summary AI There is a vast difference in quality between various horses, elephants, and metals; between wood, stones, and clothes; and between women, men, and waters.
सारांश AI जिस प्रकार घोड़ों, हाथियों, धातुओं, काष्ठ, पत्थर, वस्त्र, स्त्री और जल में श्रेष्ठता का अंतर होता है, उसी प्रकार पुरुषों की योग्यता में भी भारी अंतर होता है।
तथा हि स्वल्पम् अप्यतिरिच्यते
२.४१
स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसम् अप्यस्थिकं
श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न भवेत् तस्य क्षुधः शान्तये ।
सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं
सर्वः कृच्छ्रगतोपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥
Summary AI A dog is satisfied finding a meatless bone, filthy with bits of tendon and fat, though it does not quench its hunger. However, a *siṃha* ignores a *jambuka* that has come into its lap and kills an elephant. Even in distress, everyone desires a reward consistent with their innate strength and character.
सारांश AI कुत्ता मांसहीन सूखी हड्डी पाकर भी संतुष्ट हो जाता है जिससे उसकी भूख नहीं मिटती, पर सिंह पास आए सियार को छोड़कर हाथी का शिकार करता है; हर व्यक्ति संकट में भी अपने सामर्थ्य के अनुसार फल चाहता है।
अपरं च, सेव्यसेवकयोरन्तरं पश्य्
२.४२
लाङ्गूलचालनम् अधश्चरणावपातं
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ।
श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु
धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥
Summary AI A dog wags its tail, falls at the feet, and prostrates on the ground showing its mouth and belly to its feeder. In contrast, a noble elephant looks on with dignity and eats only after a hundred flattering entreaties.
सारांश AI कुत्ता अन्न देने वाले के सामने पूंछ हिलाता है, चरणों में गिरता है और पेट दिखाता है; किंतु श्रेष्ठ हाथी धैर्यपूर्वक देखता है और बहुत मनुहार करने पर ही भोजन ग्रहण करता है।
२.४३
किं च् यज् जीव्यते क्षणम् अपि प्रथितं मनुष्यैर्
विज्ञानविक्रमयशोभिरभज्यमानम् ।
तन् नाम जीवितम् इह प्रवदन्ति तज्ज्ञाः
काकोपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥
Summary AI Those who know the truth say that only a life lived even for a moment, graced with knowledge, valor, and fame, is a true life. Otherwise, even a *kāka* lives a long time and eats the offerings given to it.
सारांश AI जो जीवन ज्ञान, वीरता और यश से रहित हो उसे विद्वान वास्तविक जीवन नहीं मानते; यदि केवल जीवित रहना ही उद्देश्य है तो कौआ भी दूसरों के दिए अन्न पर लंबे समय तक जीता है।
२.४४
अपरं च् यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्यवर्गे
दीने दयां न कुरुते न च बन्धुवर्गे ।
किं तस्य जीवितफलेन मनुष्यलोके
काकोपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥
Summary AI What is the fruit of life in this world for a man who has no love for his son, teacher, or servants, and shows no compassion for the poor or his kinsmen? Even a *kāka* lives for a long time and eats the offerings.
सारांश AI वह व्यक्ति जो पुत्र, गुरु, सेवकों, दीनों और बंधुजनों पर दया नहीं करता, उसके जीवन का कोई लाभ नहीं है; दीर्घायु तो कौआ भी होता है जो बलि के अन्न पर जीवित रहता है।
२.४५
अपरम् अपि अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्बहुभिर्बहिष्कृतस्य । उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः ॥
Summary AI What is the difference between an animal and a man-beast whose intellect is devoid of discernment between good and evil, who is excluded from numerous *śruti* traditions, and whose only desire is merely filling his belly?
सारांश AI अच्छे-बुरे के विचार से रहित, शास्त्रों से विमुख और केवल पेट भरने की इच्छा रखने वाले मनुष्य रूपी पशु और वास्तविक पशु में कोई अंतर नहीं है।
करटको ब्रूतेावां तावद् अप्रधानौ । तदाप्यावयोः किम् अनया विचारणया । दमनको ब्रूतेकियता कालेनामात्याः प्रधानताम् अप्रधानतां वा लभन्ते, यतः
२.४६
न कस्यचित् कश्चिद् इह स्वभावाद्
भवत्य् उदारोभिमतः खलो वा ।
लोके गुरुत्वं विपरीततां वा
स्वचेष्टितान्य् एव नरं नयन्ति ॥
Summary AI In this world, no one is naturally a favorite, a noble person, or a villain. It is a man's own actions that lead him to greatness or to its opposite.
सारांश AI संसार में कोई जन्म से ही महान या नीच नहीं होता। मनुष्य के अपने कर्म ही उसे समाज में गौरव दिलाते हैं या उसे पतित बनाते हैं।
किं च
२.४७
आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा ।
निपात्यते क्षणेनाधस्तथात्मा गुणदोषयोः ॥
Summary AI Just as a rock is raised onto a mountain with great effort but is pushed down in a moment, so it is with the soul in regards to virtues and vices; virtues are acquired with effort, while vices are easily fallen into.
सारांश AI जैसे बड़े पत्थर को पर्वत पर चढ़ाना अत्यंत कठिन है किंतु नीचे गिराना बहुत सरल, वैसे ही मनुष्य गुणों के अर्जन में कठिन परिश्रम करता है पर दोषों के कारण उसका पतन क्षण भर में हो जाता है।
२.४८
यात्य् अधोधः व्रजत्य् उच्चैर्नरः स्वैरेव कर्मभिः ।
कूपस्य खनिता यद्वत् प्राकारस्येव कारकः ॥
Summary AI Like the digger of a well or the builder of a wall, a man goes lower and lower or rises higher and higher by his own deeds.
सारांश AI मनुष्य अपने ही कर्मों से ऊपर या नीचे जाता है; जैसे कुआँ खोदने वाला स्वयं नीचे जाता है और दीवार बनाने वाला ऊंचाई की ओर बढ़ता है।
तद् भद्रम् । स्वयत्नायत्तो ह्य् आत्मा सर्वस्य । करटको ब्रूतेथ भवान् किं ब्रवीति स आहयं तावत् स्वामी पिङ्गलकः कुतोपि कारणात् सचकितः परिवृत्योपविष्टः । करटको ब्रूते
२.४९
उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते
हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः ।
अनुक्तम् अप्य् ऊहति पण्डितो जनः
परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥
Summary AI Even an animal understands a meaning when expressed; horses and elephants carry loads when commanded. A *paṇḍita* infers even what is unsaid, for the fruit of intelligence is the ability to grasp the hints and intentions of others.
सारांश AI कहा हुआ अर्थ तो पशु भी समझ लेते हैं, और संकेत मिलने पर हाथी-घोड़े भार ढोते हैं; किंतु बुद्धिमान वही है जो बिना कहे ही दूसरों के मन की बात जान ले, क्योंकि बुद्धि का फल दूसरों के संकेतों को समझना ही है।
२.५०
आकाररिङ्गतैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च ।
नेत्रवक्त्रविकारेण लक्ष्यतेन्तर्गतं मनः ॥
Summary AI The inner mind is perceived through outward appearance, hints, gait, gestures, speech, and changes in the eyes and face.
सारांश AI व्यक्ति की शारीरिक चेष्टाओं, चाल, वाणी और चेहरे तथा आंखों के हाव-भाव से उसके मन में छिपे गुप्त विचारों का पता लगाया जा सकता है।
अत्र भयप्रस्तावे प्रज्ञाबलेनाहम् एनं स्वामिनम् आत्मीयं करिष्यामि । यतः
२.५१
प्रस्तावसदृशं वाक्यं सद्भावसदृशं प्रियम् ।
आत्मशक्तिसमं कोपं यो जानाति स पण्डितः ॥
Summary AI He is a *paṇḍita* who knows how to speak appropriately for the occasion, how to show affection consistent with his true feelings, and how to express anger in proportion to his own power.
सारांश AI अवसर के अनुकूल बात कहना, मित्रता के योग्य प्रिय व्यवहार करना और अपनी शक्ति के अनुसार क्रोध प्रकट करना—जो यह जानता है, वही वास्तव में विद्वान है।
करटको ब्रूतेसखे त्वं सेवानभिज्ञः । पश्य्
२.५२
अनाहूतो विशेद् यस्तु अपृष्टो बहु भाषते ।
आत्मानं मन्यते प्रीतं भूपालस्य स दुर्मतिः ॥
Summary AI A fool is he who enters uninvited and speaks much without being asked, yet considers himself to be a favorite of the king.
सारांश AI जो बिना बुलाए आता है, बिना पूछे बहुत बोलता है और राजा का कृपापात्र होने का मिथ्या अहंकार करता है, वह कुबुद्धि है।
दमनको ब्रूतेभद्र ! कथम् अहं सेवानभिज्ञः पश्य्
२.५३
किम् अप्यस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाप्यसुन्दरम् ।
यद् एव रोचते यस्मै भवेत् तत् तस्य सुन्दरम् ॥
Summary AI Is anything inherently beautiful or ugly by its very nature? Whatever appeals to someone, that indeed becomes beautiful to them.
सारांश AI संसार में स्वभाव से कुछ भी सुंदर या कुरूप नहीं होता; जिसे जो वस्तु पसंद आ जाती है, उसके लिए वही सुंदर बन जाती है।
यतः
२.५४
यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि तं नरम् ।
अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रम् आत्मवशं नयेत् ॥
Summary AI A wise person should enter into the temperament of every individual and, by adapting to it, quickly bring that person under his influence.
सारांश AI बुद्धिमान व्यक्ति को चाहिए कि वह दूसरों के स्वभाव को पहचानकर और उनके मन में प्रवेश कर शीघ्र ही उन्हें अपने वश में कर ले।
अन्यच्च
२.५५
कोत्रेत्य् अहम् इति ब्रूयात् सम्यग् आदेशयेति च ।
आज्ञाम् अवितथां कुर्याद् यथाशक्ति महीपतेः ॥
Summary AI When asked 'Who is there?', a servant should answer 'It is I,' and say 'Command me clearly.' He should then carry out the king's order faithfully to the best of his ability.
सारांश AI राजा के बुलाने पर तत्परता से उत्तर देना चाहिए, उचित आज्ञा प्राप्त करनी चाहिए और अपनी पूरी शक्ति से राजा के आदेश का पालन करना चाहिए।
अपरं च
२.५६
अल्पेच्छुर्धृतिमान् प्राज्ञश्छायेवानुगतः सदा ।
आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥
Summary AI One who has few desires, is patient and wise, follows like a shadow, and does not hesitate when commanded, is fit to live in the royal palace.
सारांश AI जो संतोषी, धैर्यवान, बुद्धिमान हो और छाया की तरह राजा के साथ रहे तथा आज्ञा पालन में संदेह न करे, वही राजभवन में टिक सकता है।
करटको ब्रूतेकदाचित् त्वाम् अनवसरप्रवेशाद् अवगम्यते स्वामी । स चाहस्त्व् एवम् । तथाप्यनुजीविना स्वामिसांनिध्यम् अवश्यं करणीयम् । यतः
२.५७
दोषभीतेरनारम्भस्तत् कापुरुषलक्षणम् ।
कैरजीर्णभयाद् भ्रातर्भोजनं परिहीयते ॥
Summary AI Not starting a task out of fear of failure is the mark of a coward. O brother, who gives up eating out of the fear of indigestion?
सारांश AI दोष की आशंका से कार्य का आरंभ ही न करना कायरता है; क्या कोई व्यक्ति बदहजमी के डर से भोजन करना छोड़ देता है?
पश्य्
२.५८
आसन्नम् एव नृपतिर्भजते मनुष्यं
विद्याविहीनम् अकुलीनम् असंस्तुतं वा ।
प्रायेण भूमिपतयः प्रमदालताश्च
यः पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति ॥
Summary AI A king favors the person who is near him, whether that person is uneducated, of low birth, or a stranger. Generally, kings, women, and creepers cling to whatever is by their side.
सारांश AI राजा अपने पास रहने वाले व्यक्ति को ही महत्व देता है, चाहे वह अयोग्य ही क्यों न हो; जैसे लताएं और स्त्रियां अपने समीप रहने वाले का ही आश्रय लेती हैं।
करटको ब्रूतेथ तत्र गत्वा किं वक्ष्यति भवान् । स आह्शृणु ! किम् अनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति ज्ञास्यामि । करटको ब्रूतेकिं तज् ज्ञानलक्षणम् । दमनको ब्रूतेशृणु
२.५९
दूराद् अवेक्षणं हासः सम्प्रश्नेष्व् आदरो भृशम् ।
परोक्षेपि गुणश्लाघा स्मरणं प्रियवस्तुषु ॥
Summary AI Gazing from afar, smiling, great courtesy in inquiries, praising virtues even in one's absence, and remembering one in pleasant matters are signs of affection.
सारांश AI दूर से देख प्रसन्न होना, आदर से कुशल पूछना, परोक्ष में गुणों की सराहना करना और प्रिय वस्तुओं के समय स्मरण करना—ये अनुराग के चिह्न हैं।
२.६०
असेवके चानुरक्तिर्दानं सप्रियभाषणम् ।
अनुरक्तस्य चिह्नानि दोषेपि गुणसङ्ग्रहः ॥
Summary AI Showing affection for one who does not serve, giving gifts along with kind words, and finding merit even in faults—these are the signs of one who is devoted.
सारांश AI सेवा के बिना भी स्नेह रखना, मधुर वाणी के साथ दान देना और दोषों के बीच भी गुणों को देखना—ये सब एक स्वामीभक्त या प्रेमी के लक्षण हैं।
अन्यच् च
२.६१
कालयापनम् आशानां वर्धनं फलखण्डनम् ।
विरक्तेश्वरचिह्नानि जानीयान्मतिमान् नरः ॥
Summary AI A wise person should recognize the signs of an indifferent master: procrastination, the fueling of false hopes, and the withholding of results.
सारांश AI बुद्धिमान व्यक्ति को जान लेना चाहिए कि समय बिताना, झूठी आशाएं बढ़ाना और फल को रोकना—ये विरक्त स्वामी के लक्षण हैं।
एतज् ज्ञात्वा यथा चायं ममायत्तो भविष्यति । तथा वदिष्यामि ।
२.६२
अपायसंदर्शनजां विपत्तिम्
उपायसन्दर्शनजां च सिद्धिम् ।
मेधाविनो नीतिविधिप्रयुक्तां
पुरः स्फुरन्तीम् इव दर्शयन्ति ॥
Summary AI Intelligent people, applying the principles of nīti, present both the calamity arising from unforeseen dangers and the success resulting from effective means as if they were manifesting right before one's eyes.
सारांश AI नीति-कुशल बुद्धिमान लोग संकट से होने वाली विपत्ति और उपायों से मिलने वाली सफलता को अपने सामने साक्षात् घटित होते हुए देख लेते हैं।
करटको ब्रूतेतथाप्यप्राप्ते प्रस्तावे न वक्तुम् अर्हसि, यतः
२.६३
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
लभते बुद्ध्यवज्ञानम् अवमानं च भारत ॥
Summary AI O descendant of Bharata, even Bṛhaspati, the preceptor of the gods, incurs contempt for his intelligence and personal insult if he speaks words at an inappropriate time.
सारांश AI हे भारत, असमय पर बोलने वाला व्यक्ति, चाहे वह स्वयं बृहस्पति ही क्यों न हो, तिरस्कार और अपमान को ही प्राप्त करता है।
दमनको ब्रूतेमित्र ! मा भैषीः ! नाहम् अप्राप्तावसरं वचनं वदिष्यामि । यतः
२.६४
आपद्य् उन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च ।
अपृष्टोपि हितान्वेषी ब्रूयात् कल्याणभाषितम् ॥
Summary AI In times of calamity, when someone wanders onto the wrong path, or when the time for action is slipping away, a well-wisher should speak beneficial words even without being asked.
सारांश AI विपत्ति आने पर, गलत मार्ग पर चलने पर या कार्य का समय बीतने पर, शुभचिंतक को बिना पूछे ही हितकारी बात कह देनी चाहिए।
यदि च प्राप्तावसरेणापि मया मन्त्रो न वक्तव्यस्तदा मन्त्रित्वम् एव ममानुपपन्नम् । यतः
२.६५
कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते । स गुणस्तेन गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश्च ॥
Summary AI That specific quality by which a person earns their livelihood and gains praise in the world must be protected and cultivated by that talented individual.
सारांश AI जिस गुण से जीविका चलती है और संसार में प्रशंसा मिलती है, गुणी व्यक्ति को उस गुण की रक्षा और संवर्धन करना चाहिए।
तद् भद्र ! अनुजानीहि माम् । गच्छामि । करटको ब्रूतेशुभम् अस्तु । शिवास्ते पन्थानः । यथाभिलषितम् अनुष्ठीयताम् इति । ततो दमनको विस्मित इव पिङ्गलकसमीपं गतः । अथ दूराद् एव सादरं राज्ञा प्रवेशितः साष्टाङ्गप्रणिपातं प्रणिपत्योपविष्टः । राजाह्चिराद् दृष्टोसि । दमनको ब्रूतेयद्यपि मया सेवकेन श्रीमद्देवपादानां न किंचित् प्रयोजनम् अस्ति, तथापि प्राप्तकालम् अनुजीविना सांनिध्यम् अवश्यं कर्तव्यम् इत्य् आगतोस्मि । किं च
२.६६
दन्तस्य निर्घर्षणकेन राजन्
कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि ।
तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां
किम् अङ्गवाक्पाणिमता नरेण ॥
Summary AI O King, if masters find use even for a blade of grass to pick their teeth or scratch their ears, how much more useful must a human being be, endowed as they are with limbs, speech, and hands?
सारांश AI हे राजन्, जब दाँत या कान खुजलाने के लिए एक तिनके की भी जरूरत पड़ती है, तो फिर चेतनायुक्त मनुष्य की उपयोगिता तो निश्चित ही बहुत अधिक है।
यद्यपि चिरेणावधीरितस्य देवपादैर्मे बुद्धिनाशः शक्यते, तद् अपि न शङ्कनीयम् । यतः
२.६७
कदर्थितस्यापि च धैर्यवृत्तेर्
बुद्धेर्विनाशो नहि शङ्कनीयः ।
अधःकृतस्यापि तनूनपातो
नाधः शिखा याति कदाचिद् एव ॥
Summary AI The destruction of the intellect of a courageous person should not be feared even when they are mistreated; just as the flame of a fire never points downward, even when the torch is held upside down.
सारांश AI पीड़ित होने पर भी धैर्यवान व्यक्ति की बुद्धि नष्ट नहीं होती, जैसे अग्नि को उल्टा करने पर भी उसकी लौ कभी नीचे की ओर नहीं जाती।
देव ! तत् सर्वथा विशेषज्ञेन स्वामिना भवितव्यम् । यतः
२.६८
मणिर्लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते ।
यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः ॥
Summary AI Even if a gem rolls at the feet and a piece of glass is worn on the head, things remain as they are; glass is just glass, and a gem remains a gem.
सारांश AI चाहे मणि पैरों में पड़ी हो और कांच सिर पर धारण किया गया हो, फिर भी कांच कांच ही रहता है और मणि मणि ही रहती है।
अन्यच्च
२.६९
निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते ।
तदोद्यमसमर्थानाम् उत्साहः परिहीयते ॥
Summary AI When a king treats everyone equally without distinction, the enthusiasm of those capable of great effort diminishes.
सारांश AI जब राजा बिना किसी भेदभाव के सभी के साथ समान व्यवहार करता है, तब परिश्रमी और समर्थ लोगों का उत्साह कम हो जाता है।
किं च
२.७०
त्रिविधाः पुरुषा राजन्न् उत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेत् तथैवैतांस्त्रिविधेष्व् एव कर्मसु ॥
Summary AI O King, there are three types of men—superior, inferior, and mediocre. They should be assigned to three corresponding types of tasks.
सारांश AI हे राजन्, उत्तम, मध्यम और अधम—ये तीन प्रकार के पुरुष होते हैं; उन्हें उनकी योग्यता के अनुसार ही तीन प्रकार के कार्यों में लगाना चाहिए।
यतः
२.७१
स्थान एव निज्योज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च ।
नहि चूडामणिः पादे नूपुरं शिरसा कृतम् ॥
Summary AI Servants and ornaments should only be placed in their proper positions. A crest jewel is never worn on the foot, nor is an anklet placed upon the head.
सारांश AI सेवक और आभूषण अपने सही स्थान पर ही अच्छे लगते हैं; सिर की मणि को पैर में और नूपुर को सिर पर नहीं पहना जाता।
अपि च
२.७२
कनकभूषणसङ्ग्रहणोचितो
यदि मणिस्त्रपुणि प्रणिधीयते ।
न स विरौति न चापि न शोभते
भवति योजयितुर्वचनीयता ॥
Summary AI If a gem worthy of being set in gold is embedded in lead, it does not cry out, nor does it lose its inherent beauty; rather, the blame lies solely with the jeweler who placed it there.
सारांश AI यदि स्वर्ण योग्य मणि को रांगे में जड़ दिया जाए, तो मणि अपनी शोभा नहीं खोती, बल्कि ऐसा करने वाले की ही मूर्खता उजागर होती है।
अन्यच्च
२.७३
मुकुटे रोपिता काचश्चरणाभरणे मणिः ।
नहि दोषो मणेरस्ति किन्तु साधोरविज्ञता ॥
Summary AI If glass is set in a crown and a gem in a foot-ornament, the fault does not lie with the gem, but with the ignorance of the person who placed them.
सारांश AI यदि मुकुट में कांच और पैरों के आभूषण में मणि जड़ दी जाए, तो यह मणि का दोष नहीं बल्कि जौहरी की अज्ञानता है।
पश्य्
२.७४
बुद्धिमान् अनुरक्तोयम् अयं शूर इतो भयम् ।
इति भृत्यविचारज्ञो भृत्यैरापूर्यते नृपः ॥
Summary AI A king who understands how to evaluate his servants—knowing who is wise, who is loyal, who is brave, and who is dangerous—is always surrounded by capable attendants.
सारांश AI जो राजा अपने सेवकों के गुणों—जैसे बुद्धि, वफादारी और वीरता—को पहचानता है, वह सदा योग्य सेवकों से घिरा रहता है।
तथा हि
२.७५
अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च ।
पुरुषविशेषं प्राप्ता भवन्त्य् अयोग्याश्च योग्याश्च ॥
Summary AI A horse, a weapon, a scripture, a lute, speech, a man, and a woman become either useful or useless depending on the specific person they encounter.
सारांश AI घोड़ा, शस्त्र, शास्त्र, वीणा, वाणी, पुरुष और स्त्री—ये सभी अपने प्रयोगकर्ता की योग्यता के अनुसार ही उत्तम या अधम सिद्ध होते हैं।
अन्यच्च
२.७६
किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा ।
भक्तं शक्तं च मां राजन् नावज्ञातुं त्वम् अर्हसि ॥
Summary AI O King, of what use is a loyal but incapable servant, or a capable but harmful one? Since I am both loyal and capable, you should not disregard me.
सारांश AI असमर्थ भक्त और अहित करने वाले समर्थ व्यक्ति का कोई लाभ नहीं; हे राजन्, मुझ जैसे वफादार और सामर्थ्यवान सेवक की उपेक्षा न करें।
२.७७
यतः अवज्ञानाद् राज्ञो भवति मतिहीनः परिजनस्
ततस्तत्प्रामाण्याद् भवति न समीपे बुधजनः ।
बुधैस्त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर्गुणवती
विपन्नायां नीतौ सकलम् अवशं सीदति जगत् ॥
Summary AI Disregard by a king makes his staff dull-witted, which drives wise men away. Without the wise, statecraft loses its effectiveness, and when nīti fails, the entire world helplessly suffers.
सारांश AI राजा की उपेक्षा से सेवक बुद्धिहीन हो जाते हैं और विद्वान दूर चले जाते हैं; नीति के अभाव में राज्य और संपूर्ण जगत का पतन होता है।
अपरं च
२.७८
जनं जनपदा नित्यम् अर्चयन्ति नृपार्चितम् ।
नृपेणावमतो यस्तु स सर्वैरवमन्यते ॥
Summary AI People in the countryside always honor those honored by the king, while anyone disrespected by the king is held in contempt by everyone.
सारांश AI जिस व्यक्ति का राजा द्वारा सम्मान किया जाता है, जनता भी उसी का आदर करती है, और राजा द्वारा अपमानित व्यक्ति को सब तुच्छ समझते हैं।
किं च
२.७९
बालाद् अपि गृहीतव्यं युक्तम् उक्तं मनीषिभिः ।
रवेरविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम् ॥
Summary AI Wise men say that what is reasonable should be accepted even from a child. Does a lamp not provide light in places the sun cannot reach?
सारांश AI यदि बालक भी कोई उचित बात कहे तो उसे स्वीकार कर लेना चाहिए; जहाँ सूर्य का प्रकाश नहीं पहुँचता, वहाँ दीपक ही उजाला करता है।
पिङ्गलकोवदत्भद्र दमनक ! किम् एतत् त्वम् अस्मदीयप्रधानामात्यपुत्र इयन्तं कालं यावत् कुतोपि खलवाक्यान् नागतोसि । इदानीं यथाभिमतं ब्रूहि । दमनको ब्रूतेदेव ! पृच्छामि किंचित् । उच्यताम् । उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा किम् इति विस्मित इव तिष्ठति । पिङ्गलकोवदत्भद्रम् उक्तं त्वया । किन्त्व् एतद् रहस्यं वक्तुं काचिद् विश्वासभूमिर्नास्ति । तथापि निभृतं कृत्वा कथयामि । शृणु, सम्प्रति वनम् इदम् अपूर्वसत्त्वाधिष्ठितम् अतोस्माकं त्याज्यम् । अनेन हेतुना विस्मितोस्मि । तथा च श्रुतो मयापि महान् अपूर्वशब्दः । शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता बलेन भवितव्यम् । दमनको ब्रूतेदेव ! अस्ति तावद् अयं महान् भयहेतुः । स शब्दोस्याभिरप्याकर्णितः । किन्तु स किं मन्त्री यः प्रथमं भूमित्यागं पश्चाद् युद्धं चोपविशति अस्मिन् कार्यसन्देहे भृत्यानाम् उपयोग एव ज्ञातव्यः । यतः
२.८०
बन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः ।
आपन्निकषपाषाणे नरो जानाति सारताम् ॥
Summary AI A person discovers the true worth of relatives, a wife, servants, and their own intellect and courage on the touchstone of adversity.
सारांश AI मित्र, पत्नी, सेवक, अपनी बुद्धि और स्वयं के साहस की वास्तविक पहचान विपत्ति के समय ही होती है।
सिंहो ब्रूतेभद्र ! महती शङ्का मां बाधते । दमनकः पुनराह स्वगतम्न्यथा राज्यसुखं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां सम्भाषसे प्रकाशं ब्रूतेदेव ! यावद् अहं जीवामि तावद् भयं न कर्तव्यम् । किन्तु करटकादयोप्याश्वास्यन्तां यस्माद् आपत्प्रतीकारकाले दुर्लभह् पुरुषसमवायः । ततस्तौ दमनककरटकौ राज्ञा सर्वस्वेनापि पूजितौ भयप्रतीकारं प्रतिज्ञाय चलितौ । करटको गच्छन् दमनकम् आह्सखे ! किं शक्त्यप्रतीकारो भयहेतुरशक्यप्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा भयोपशमं प्रतिज्ञाय कथम् अयं महाप्रसादो गृहीतः यतोनुपकुर्वाणो न कस्याप्य् उपायनं गृह्णीयाद् विशेषतो राज्ञः । पश्य्
२.८१
यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥
Summary AI He, in whose favor Goddess *Padmā* resides, in whose prowess victory lies, and in whose anger death dwells, is indeed the embodiment of all divine splendor.
सारांश AI जिसके प्रसन्न होने पर लक्ष्मी का निवास होता है, जिसके पराक्रम में विजय बसती है और जिसके क्रोध में मृत्यु का वास है, वह राजा साक्षात सर्वतेजोमय है।
तथा हि
२.८२
बालोपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्य् एषा नररूपेण तिष्ठति ॥
Summary AI A king should not be despised even if he is a mere child, thinking of him as just a human. Indeed, it is a great deity that resides in human form.
सारांश AI बालक होने पर भी राजा का अपमान 'केवल मनुष्य' समझकर नहीं करना चाहिए, क्योंकि वह मनुष्य के रूप में पृथ्वी पर रहने वाला एक महान देवता है।
दमनको विहस्याह्मित्र ! तूष्णीम् आस्यताम् । ज्ञातं मया भयकारणम् । बलीवर्दनर्दितं तत् । वृषभाश्चास्माकम् अपि भक्ष्याः । किं पुनः सिंहस्य । करटको ब्रूतेयद्य् एवं तदा किम् पुनः स्वामित्रासस्तत्रैव किम् इति नापनीतः । दमनको ब्रूतेयदि स्वामित्रासस्तत्रैव मुच्यते तदा कथम् अयं महाप्रसादलाभः स्यात् । अपरं च
२.८३
निरपेक्षो न कर्तव्यो भृत्यै स्वामी कदाचन ।
निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यः स्याद् दधिकर्णवत् ॥
Summary AI Servants should never make their master independent of them. By making a lord independent, a servant might end up like the cat *Dadhikarṇa*.
सारांश AI सेवक को अपने स्वामी को कभी भी अपने प्रति उदासीन नहीं होने देना चाहिए; क्योंकि स्वामी को स्वतंत्र कर देने पर सेवक की दशा दधिकर्ण बिल्ली जैसी हो जाती है।
करटकः पृच्छतिकथम् एतत् दमनकः कथयति
अस्त्य् उत्तरपथेर्बुदशिखरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम महाविक्रमः सिंहः । तस्य पर्वतकन्दरम् अधिशयानस्य केसराग्रं कश्चिन् मूषिकः प्रत्यहं छिनत्ति । ततः केसराग्रं लूनं दृष्ट्वा कुपितो विवरान्तर्गतं मूषिकम् अलभमानोचिन्तयत्
२.८४
क्षुद्रशत्रुर्भवेद् यस्तु विक्रमान् नैव लभ्यते ।
तम् आहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशस्तस्य सैनिकः ॥
Summary AI If a petty enemy cannot be overcome by sheer prowess, then a soldier similar in nature to that enemy should be employed to destroy him.
सारांश AI जो तुच्छ शत्रु पराक्रम से पराजित न किया जा सके, उसे मारने के लिए उसी के समान किसी सैनिक या योद्धा को आगे करना चाहिए।
इत्य् आलोच्य तेन ग्रामं गत्वा विश्वासं कृत्वा दधिकर्णनामा बिडालो यत्नेवानीय मांसाहारं दत्त्वा स्वकन्दरे स्थापितः । अनन्तरं तद्भयान् मूषिकोपि विलान् न निःसरति । तेनासौ सिंहोक्षतकेशरः सुखं स्वपिति । मूषिकशब्दं यदा यदा शृणोति, तदा तदा मांसाहारदानेन तं बिडालं संवर्धयति ।
२.८५
आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानाम् अनादरः ।
पृथक् शय्या च नारीणाम् अशस्त्रविहितो वधः ॥
Summary AI The defiance of a king's command, the disrespect shown to *Brāhmaṇas*, and the separate bedding of women—these are acts of killing performed without weapons.
सारांश AI राजा की आज्ञा का उल्लंघन, विद्वान ब्राह्मणों का अनादर और स्त्रियों का पति से अलग सोना—ये बिना शस्त्र के किए गए वध के समान माने गए हैं।
ततो देशव्यवहारानभिज्ञः संजीवकः सभयम् उपसृत्य साष्टाङ्गपातं करटकं प्रणतवान् । तथा चोक्तम्
२.८६
मतिरेव बलाद् गरीयसी
यदभावे करिणाम् इयं दशा ।
इति घोषयतीव डिण्डिमः
करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन् ॥
Summary AI Intelligence alone is superior to physical strength, for in its absence, elephants fall into such a miserable state. Thus proclaims the drum, sounded by the mahout, as it rings out upon the elephant's body.
सारांश AI बुद्धि ही बल से श्रेष्ठ है; बुद्धि के अभाव में हाथियों की जो दशा होती है, उसे महावत द्वारा पीटे जाने पर बजने वाले घंटे मानो ढिंढोरा पीटकर घोषित कर रहे हों।
अथ संजीवकः साशङ्कम् आह्सेनापते ! किं मया कर्तव्यम् । तद् अभिधीयताम् । करटको ब्रूतेवृषभ ! अत्र कानने तिष्ठसि । अस्मद्देवपादारविन्दं प्रणय । संजीवको ब्रूतेतद्अभयवाचं मे यच्छ । गच्छामि । करटको ब्रूतेशृणु रे बलीवर्द ! अलम् अनया शङ्कया । यतः
२.८७
प्रतिवाचम् अदत्त केशवः
शपमानाय न चेदिभूभुजे ।
अनुहुङ्कुरुते घनध्वनिं
न हि गोमायुरुतानि केसरी ॥
Summary AI *Keśava* did not deign to reply to the insulting King of *Cedi*. A lion responds with a roar only to the thunder of clouds, not to the howling of jackals.
सारांश AI श्री कृष्ण ने गाली देने वाले शिशुपाल को कोई उत्तर नहीं दिया; जैसे सिंह गीदड़ों के शोर पर ध्यान न देकर केवल बादलों की गर्जना सुनकर ही दहाड़ता है।
२.८८
अन्यच्च तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो
मृदूनि नीचैः प्रणलानि सर्वतः ।
समुच्छ्रितान् एव तरून् प्रबाधते
महान्महत्य् एव करोति विक्रमम् ॥
Summary AI Furthermore, a hurricane does not uproot the soft grasses that bend low everywhere; it strikes only at the lofty trees. A great being exercises his prowess only against those who are equally great.
सारांश AI प्रचंड वायु कोमल घास को नहीं उखाड़ती, बल्कि विशाल वृक्षों को ही नष्ट करती है। महान पुरुष केवल महान प्रतिद्वंद्वियों पर ही अपना पराक्रम दिखाते हैं।
ततस्तौ संजीवकं कियद् दूरे संस्थाप्य पिङ्गलकसमीपं गतौ । ततो राजा सादरम् अवलोकितौ प्रणम्योपविष्टौ । राजाह्त्वया स दृष्टः दमनको ब्रूतेदेव ! दृष्टः । किन्तु यद् देवेन ज्ञातं तत् तथा । महान् एवासौ देवं द्रष्टुम् इच्छति । किन्तु महाबलोसौ ततः सज्जीभूयोपविश्य दृश्यताम् । शब्दमात्राद् एव न भेतव्यम् । तथा चोक्तम्
२.८९
शब्दमात्रान् न भेतव्यम् अज्ञात्वा शब्दकारणम् ।
शब्दहेतुं परिज्ञाय कुट्टनी गौरवं गता ॥
Summary AI One should not be frightened by a mere sound without knowing its cause. Having understood the source of the sound, the procuress attained honor.
सारांश AI शब्द के कारण को जाने बिना केवल आवाज से नहीं डरना चाहिए; जैसे आवाज का रहस्य जानकर कुट्टनी ने समाज में सम्मान और गौरव प्राप्त किया।
राजाह्कथम् एतत् दमनकः कथयति अस्ति श्रीपर्वतमध्ये ब्रह्मपुराख्यं नगरम् । तच्छिखरप्रदेशे घण्टाकर्णो नाम राक्षसः प्रतिवसतीति जनप्रवादः श्रूयते । एकदा घण्टाम् आदाय पलायमानः कश्चिच् चौरो व्याघ्रेण व्यापादितः । तत्पाणिपतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता । वानरास्तां घण्टाम् अनुक्षणं वादयन्ति । ततो नगरजनैः स मनुष्यः खादितो दृष्टः प्रतिक्षणं घण्टारवश्च श्रूयते । अनन्तरं घण्टाकर्णः कुपितो मनुष्यान् खादति घण्टां च वादयतीत्य् उक्त्वा सर्वे जना नगरात् पलायिताः । ततः करालया नाम कुट्टन्या विमृश्यानवरोयं घण्टानादः । तत् किं मर्कटा घण्टां वादयन्तीति स्वयं विज्ञाय राजा विज्ञापितःदेव ! यदि कियद् धनोपक्षयः क्रियते, तदाहम् एनं घण्टाकर्णं साधयामि । ततो राजा तस्यै धनं दत्तम् । कुट्टन्या मण्डलं कृत्वा तत्र गणेशादिपूजागौरवं दर्शयित्वा स्वयं वानरप्रियफलान्य् आदाय वनं प्रविश्य फलान्य् आकीर्णानि । ततो घण्टां परित्यज्य वानराः फलासक्ता बभूवुः । कुट्टनी च घण्टां गृहीत्वा नगरम् आगता सर्वजनपूज्याभवत् । अतोहं ब्रवीमिशब्दमात्रान् न भेतव्यम् इत्य् आदि । ततः संजीवकम् आनीय दर्शनं कारितवन्तौ । पश्चात् तत्रैव परमप्रीत्या निवसति । अथ कदाचित् तस्य सिंहस्य भ्राता स्तब्धकर्णनामा सिंहः समागतः । तस्यातिथ्यं कृत्वा सिंहम् उपवेश्य पिङ्गलकस्तद्आहाराय पशुं हन्तुं चलितः । अत्रान्तरे संजीवको वदतिदेव ! अद्य हतमृगाणां मांसानि क्व राजाह्दमनककरटकौ जानीतः । संजीवको ब्रूतेज्ञायतां किम् अस्ति नास्ति वा सिंहो विमृश्याह्नास्त्य् एव तत् । संजीवको ब्रूतेकथम् एतावन् मांसं ताभ्यां खादितम् राजाह्खादितं व्ययितम् अवधीरितं च । प्रत्यहम् एष क्रमः । संजीवको ब्रूतेकथं श्रीमद्देवपादानां अगोचरेणैव क्रियते राजाह्मदीयागोचरेणैव क्रियते । अथ संजीवको ब्रूतेनैतद् उचितम् । तथा चोक्तम्
२.९०
नानिवेद्य प्रकुर्वीत भर्तुः किंचिद् अपि स्वयम् ।
कार्यम् आपत्प्रतीकाराद् अन्यत्र जगतीपते ॥
Summary AI O Lord of the Earth, except in cases of warding off immediate danger, one should never perform any action on their own without first informing their master.
सारांश AI आकस्मिक विपत्ति के निवारण को छोड़कर, सेवक को अन्य कोई भी कार्य अपने स्वामी को सूचित किए बिना अपनी इच्छा से कभी नहीं करना चाहिए।
अन्यच्च
२.९१
कमण्डलूपमोमात्यस्तनुत्यागी बहुग्रहः ।
नृपते किङ्क्षणो मूर्खो दरिद्रः किंवराटकः ॥
Summary AI A minister who is like a water-pot—releasing little but holding much—is a source of ruin. What value is a foolish or impoverished minister who is as worthless as a cowrie shell?
सारांश AI कमंडलु जैसा मंत्री, जो अल्प त्याग करता है और बहुत ग्रहण करता है, वह मूर्ख और दरिद्र है; राजा के लिए वह मात्र एक तुच्छ कौड़ी के समान है।
२.९२
स ह्य् अमात्यः सदा श्रेयान् काकिनीं यः प्रवर्धयेत् ।
कोषः कोषवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः ॥
Summary AI That minister is indeed always superior who increases even a small copper coin. The treasury is the life-breath of a king; his physical breath is not his true life.
सारांश AI वही मंत्री श्रेष्ठ है जो राजकीय कोष को बढ़ाता रहे; क्योंकि धन ही राजा के वास्तविक प्राण हैं, केवल सांस लेना राजा के लिए जीवन नहीं है।
२.९३
किं चार्थैर्न कुलाचारैः सेवताम् एति पूरुषः ।
धनहीनः स्वपत्न्यापि त्यज्यते किं पुनः परैः ॥
Summary AI Moreover, a person gains service through wealth, not through noble conduct or lineage. One devoid of wealth is abandoned even by his own wife, let alone by others.
सारांश AI सेवा करने वाले पुरुष के लिए कुल और आचार का क्या लाभ? धनहीन व्यक्ति को उसकी अपनी पत्नी भी त्याग देती है, तो पराए लोगों की क्या बात।
एतच् च राज्ञः प्रधानं दूषणम्
२.९४
अतिव्ययोनपेक्षा च तथार्जनम् अधर्मतः ।
मोषणं दूरसंस्थानां कोषव्यसनम् उच्यते ॥
Summary AI Excessive expenditure, lack of supervision, acquisition through unrighteous means, and the embezzlement by those stationed far away are called the vices of the treasury.
सारांश AI अत्यधिक खर्च, आय की चिंता न करना, अधर्म से धन का संग्रह और दूरस्थ अधिकारियों द्वारा धन का गबन—ये राजकोष के नाश के कारण हैं।
यतः
२.९५
क्षिप्रम् आयतम् अनालोच्य व्ययमानः स्ववाञ्छया ।
परिक्षीयत एवासौ धनी वैश्रवणोपमः ॥
Summary AI One who spends rapidly according to his own whims without considering his income will perish, even if he were a wealthy man equal to *Vaiśravaṇa*.
सारांश AI जो व्यक्ति अपनी आय का विचार किए बिना स्वेच्छा से धन व्यय करता है, वह कुबेर के समान समृद्ध होने पर भी शीघ्र ही दरिद्र हो जाता है।
स्तब्धकर्णो ब्रूतेशृणु भ्रातः चिराश्रिताद् एतौ दमनककरटकौ सन्धिविग्रहकार्याधिकारिणौ च कदाचिद् अर्थाधिकारे न नियोक्तव्यौ । अपरं च नियोगप्रस्तावे यन्मया श्रुतं तत् कथ्यते ।
२.९६
ब्राह्मणः क्षत्रियो बन्धुर्नाधिकारे प्रशस्यते ।
ब्राह्मणः सिद्धम् अप्यर्थं कृच्छ्रेणापि न यच्छति ॥
Summary AI A *Brāhmaṇa*, a *Kṣatriya*, or a relative is not recommended for an administrative post. A *Brāhmaṇa* does not relinquish even realized funds, even under great pressure.
सारांश AI धन के प्रबंधन के लिए ब्राह्मण, क्षत्रिय और संबंधी उचित नहीं हैं; ब्राह्मण प्राप्त धन को भी कठिनाई से देता है।
२.९७
नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खड्गं दर्शयते ध्रुवम् ।
सर्वस्वं ग्रसते बन्धुराक्रम्य ज्ञातिभावतः ॥
Summary AI A *Kṣatriya* appointed over wealth will surely display his sword to keep it. A relative, seizing everything under the guise of kinship, swallows up all possessions.
सारांश AI धन के कार्य में नियुक्त क्षत्रिय बल (तलवार) दिखाता है और संबंधी तो रिश्तेदारी का अनुचित लाभ उठाकर राजा का सारा धन हड़प लेता है।
२.९८
अपराधेपि निःशङ्को नियोगी चिरसेवकः ।
स स्वामिनम् अवज्ञाय चरेच् च निरवग्रहः ॥
Summary AI A long-serving official who remains fearless even when at fault may disregard the master and act without any restraint.
सारांश AI अपराध करने पर भी निर्भय रहने वाला पुराना सेवक स्वामी का अपमान करता है और बिना किसी रोक-टोक के मनमाना आचरण करने लगता है।
२.९९
उपकर्ताधिकारस्थः स्वापराधं न मन्यते ।
उपकारं ध्वजीकृत्य सर्वम् एव विलुम्पति ॥
Summary AI A benefactor placed in a position of authority does not acknowledge his own offenses. Using his past favors as a banner, he plunders everything.
सारांश AI अधिकार पर बैठा उपकारी व्यक्ति अपने अपराध को दोष नहीं मानता और अपने पुराने उपकारों की आड़ में सब कुछ लूट लेता है।
२.१००
उपंशुक्रीडितोमात्यः स्वयं राजायते यतः ।
अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयाद् ध्रुवम् ॥
Summary AI Since a minister who has played in private with the king acts like a king himself, he certainly shows disrespect due to constant familiarity.
सारांश AI जो मंत्री राजा के साथ एकांत में क्रीड़ा करता है, वह स्वयं को राजा मानकर राजा की अवज्ञा करता है, क्योंकि अधिक निकटता से अनादर बढ़ता है।
२.१०१
अन्तर्दुष्टः क्षमायुक्तः सर्वानर्थकरः किल ।
शकुनिः शकटारश्च दृष्टान्तावत्र भूपते ॥
Summary AI O King, a person who is inwardly corrupt but outwardly patient is indeed a cause of all calamities. In this regard, Śakuni and Śakaṭāra serve as the two prime examples.
सारांश AI हे राजन, जो भीतर से दुष्ट परंतु बाहर से क्षमाशील प्रतीत होता है, वह अत्यंत विनाशकारी होता है। शकुनि और शकटार इसके श्रेष्ठ उदाहरण हैं।
२.१०२
सदामत्यो न साध्यः स्यात् समृद्धः सर्व एव हि ।
सिद्धानाम् अयम् आदेशः ऋद्धिश्चित्तविकारिणी ॥
Summary AI An official who has become excessively wealthy is generally difficult to control. Prosperity tends to corrupt the mind; this is the established teaching of the perfected sages.
सारांश AI अत्यंत वैभवशाली सेवक या मंत्री को वश में करना कठिन होता है। महापुरुषों का मत है कि अत्यधिक समृद्धि चित्त में विकार उत्पन्न कर देती है।
२.१०३
प्राप्तार्थग्रहणं द्रव्यपरीवर्तोनुरोधनम् ।
उपेक्षा बुद्धिहीनत्वं भोगोमात्यस्य दूषणम् ॥
Summary AI Withholding collected revenue, misappropriating funds, yielding to favoritism, negligence, lack of intelligence, and excessive self-indulgence are the inherent defects found in a minister.
सारांश AI राजा का धन हड़पना, संपत्तियों की अदला-बदली, पक्षपात, कार्य में प्रमाद और विलासिता में डूबे रहना मंत्री के प्रमुख दोष माने जाते हैं।
२.१०४
नियोग्य् अर्थग्रहोपायो राज्ञा नित्यपरीक्षणम् ।
प्रतिपत्तिप्रदानं च तथा कर्मविपर्ययः ॥
Summary AI To recover wealth from an official, the king must employ constant monitoring, the bestowal of honors followed by scrutiny, and the strategic reshuffling of their duties.
सारांश AI राजा को चाहिए कि वह अधिकारियों की धन-प्राप्ति के साधनों की जांच करे, उन्हें कार्य का उचित फल दे और उनके पदों में निरंतर परिवर्तन करता रहे।
२.१०५
निपीडिता वमन्त्य् उच्चैरन्तःसारं महीपतेः ।
दुष्टव्रणा इव प्रायो भवन्ति हि नियोगिनः ॥
Summary AI O King, royal officials are often like malignant ulcers; it is only when they are squeezed firmly that they yield the wealth they have accumulated within themselves.
सारांश AI राज्याधिकारी प्रायः दुष्ट फोड़े के समान होते हैं। जैसे फोड़े को दबाने पर ही मवाद निकलता है, वैसे ही प्रताड़ित होने पर वे राजा का धन उगलते हैं।
२.१०६
मुहुर्नियोगिनी बाध्या वसुधारा महीपते ।
सकृत् किं पीडितं स्नानवस्त्रं मुञ्चेद् धृतं पयः ॥
Summary AI O King, an official who is a source of wealth must be squeezed repeatedly. A wet bathing cloth does not release all its water if it is wrung only once.
सारांश AI हे महाराज, राजकीय अधिकारियों को बार-बार पीड़ित करना चाहिए। जैसे स्नान के वस्त्र को एक बार निचोड़ने से पूरा जल नहीं निकलता, वैसे ही इनसे बार-बार दबाव देकर धन वसूलना चाहिए।
एतत् सर्वं यथावसरं ज्ञात्वा व्यवहर्तव्यम् । सिंहो ब्रूतेस्ति तावद् एवम् । किन्त्व् एतौ सर्वथा न मम वचनकारिणौ । स्तब्धकर्णो ब्रूते एतत् सर्वम् अनुचितं सर्वथा । यतः
२.१०७
आज्ञाभङ्गकरान् राजा न क्षमेत सुतान् अपि ।
विशेषः को नु राज्ञश्च राज्ञश्चित्रगतस्य च ॥
Summary AI A king should not forgive even his own sons if they defy his commands. If he lacks the power to enforce his will, what difference remains between a real king and a painted one?
सारांश AI आज्ञा का उल्लंघन करने वाले पुत्र को भी राजा क्षमा न करे। यदि प्रजा आज्ञा न माने, तो वास्तविक राजा और चित्र में अंकित राजा में कोई अंतर नहीं रह जाएगा।
२.१०८
स्तब्धस्य नश्यति यशो विषम् अस्य मैत्री
नष्टेन्द्रियस्य कुलम् अर्थपरस्य धर्मः ।
विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं
राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥
Summary AI The fame of the arrogant, the friendship of the treacherous, the lineage of the sensual, the righteousness of the greedy, the learning of the addicted, the happiness of the miser, and the kingdom of a monarch with negligent ministers all perish.
सारांश AI अभिमानी का यश, चुगलखोर की मित्रता, इंद्रिय-लोलुप का कुल, लोभी का धर्म, व्यसनी की विद्या, कंजूस का सुख और प्रमादी मंत्री वाले राजा का राज्य नष्ट हो जाता है।
अपरं च
२.१०९
तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्यः शत्रुभ्यो नृपवल्लभात् ।
नृपतिर्निजलोभाच् च प्रजा रक्षेत् पितेव हि ॥
Summary AI A king should protect his subjects like a father from thieves, officials, enemies, royal favorites, and even from his own personal greed.
सारांश AI राजा को चाहिए कि वह चोरों, राजकीय अधिकारियों, शत्रुओं, राज-प्रिय व्यक्तियों और स्वयं के लोभ से अपनी प्रजा की रक्षा एक पिता की भाँति करे।
भ्रातः ! सर्वथास्मद्वचनं क्रियताम् । व्यवहारोप्यस्माभिः कृत एव । अयं संजीवकः सस्यभक्षकोर्थाधिकारे नियुज्यताम् । एतद्वचनात् तथानुष्ठिते सति तद् आरभ्य पिङ्गलकसंजीवकयोः सर्वबन्धुपरित्यागेन महता स्नेहेन कालोतिवर्तते । ततोनुजीविनाम् अप्याहारदाने शैथिल्यदर्शनाद् दमनककरटकावन्योन्यं चिन्तयतः । तद् आह दमनकः करटकम्मित्र ! किं कर्तव्यम् आत्मकृतोयं दोषः । स्वयं कृतेपि दोषे परिदेवनम् अप्यनुचितम् । तथा चोक्तम्
२.११०
स्वर्णरेखाम् अहं स्पृष्ट्वा बद्ध्वात्मानं च दूतिका ।
आदित्सुश्च मणिं साधुः स्वदोषाद् दुःखिता इमे ॥
Summary AI I by touching the golden line, the messenger woman by binding herself, and the merchant by desiring the jewel—all of us have become miserable due to our own faults.
सारांश AI स्वर्णरेखा को स्पर्श करने वाला, स्वयं को बांधने वाली दूती और मणि का अभिलाषी साधु—ये सभी अपने ही दोषों के कारण दुखी हुए हैं।
करटको ब्रूतेकथम् एतत् दमनकः कथयति
अस्ति काञ्चनपुरनाम्नि नगरे वीरविक्रमो राजा । तस्य धर्माधिकारिणा कश्चिन् नापितो वध्यभूमिं नीयमानः कन्दर्पकेतुनाम्ना परिव्राजकेन साधुद्वितीयकेन नायं हन्तव्यः इत्य् उक्त्वा वस्त्राञ्चलेन धृतः । राजपुरुषा ऊचुःकिम् इति नायं वध्यः । स आह्श्रूयताम् । स्वर्णरेखाम् अहं स्पृष्ट्वा इत्य् आदि पठति । त आहुःकथम् एतत् परिव्राजकः कथयतिहं सिंहलद्वीपस्य भूपतेर्जीमूतकेतः पुत्रः दन्दर्पकेतुर्नाम । मध्ये चतुर्दश्याम् आविर्भूतकल्पतरुतले रत्नावलीकिरणकबूतरपर्यङ्कस्थिता सर्वालङ्कारभूषिता लक्ष्मीरिव वीनां वादयन्ती कन्या काचिद् दृश्यते इति । ततोहं पोतव्णिजम् आदाय पोतम् आरुह्य तत्र गतः । अनन्तरं तत्र गत्वा पर्यङ्केधमग्रा तथैव सावलोकिता । ततस्तल्लावण्यगुणाकृष्टेन मयापि तत्पश्चाज् झम्पो दत्तः । तद्अनन्तरं कनकपत्तनं प्राप्य सुवर्णप्रासादे तथैव पर्यङ्के स्थिता विद्याधरीभिरुपास्यमाना मयालोकिता । तथाप्यहं दूराद् एव दृष्ट्वा सखीं प्रस्थाप्य सादरं सम्भाषितः । तत्सख्या च मया पृष्टया समाख्यातमेषा कन्दर्पकेलिनाम्नो विद्याधरचक्रवर्तिनः पुत्री रत्नमञ्जरी नाम प्रतिज्ञापिता विद्यते । यः कनकवर्तनं स्वचक्षुषागत्य पश्यति, स एव पितुरगोचरोपि मां परिणेष्यतीति मनसः सङ्कल्पः । तद् एनां गान्धर्वविवाहेन परिणयतु भवान् । अथ तत्र वृत्ते गन्धर्वविवाहे तथा सह रममाणस्तत्राहं तिष्ठामि । तत एकदा रहसि तयोक्तम्स्वामिन् ! स्वेच्छया सर्वम् इदम् उपभोक्तव्यम् । एषा चित्रगता स्वर्णरेखा नाम विद्याधरी न कदाचित् स्प्रष्टव्या । पश्चाद् उपजातकौतुकेन मया स्वर्णरेखा स्वहस्तेन स्पृष्टा । तथा चित्रतयाप्यहं चरणपद्मेन ताडित आगत्य स्वराष्ट्रे पतितः । अथ दुःखितोहं परिव्रजितः पृथिवीं परिभ्राम्यन्न् इमां न्गरीम् अनुप्राप्तः । अत्र चातिकान्ते दिवसे गोपगृहे सुप्तः सन्न् अपश्यम् । प्रदोषसमये पशूनां पालनं कृत्वा स्वगेहम् आगतो गोपः स्ववधूं दूत्या सह किम् अपि मन्त्रयन्तीम् अपश्यत् । ततस्तां गोपीं ताडयित्वा स्तम्भे बद्ध्वा सुप्तः । ततोर्धरात्रे एतस्य नापितस्य वधूर्दूती पुनस्तां गोपीम् उपेत्यावदत्तव विरहानलदग्धोसौ स्मरशरजर्जरितो मुमूर्षुरिव वर्तते । तथा चोक्तम्
२.१११
रजनीचरनाथेन खण्डिते तिमिरे निशि ।
यूनां मनांसि विव्याध दृष्ट्वा दृष्ट्वा मनोभवः ॥
Summary AI At night, when the darkness was shattered by the lord of the night (the moon), the god of love, Manobhava, seeing the moon repeatedly, pierced the hearts of the youth.
सारांश AI जब चंद्रमा ने रात्रि के सघन अंधकार को नष्ट कर दिया, तब उस दृश्य को देख-देखकर कामदेव युवाओं के मन को निरंतर अपनी पीड़ा से विदीर्ण करने लगा।
तस्य तादृशीम् अवस्थाम् अवलोक्य परिक्लिष्टमनास्त्वाम् अनुवर्तितुम् आगता । तद् अहम् अत्रात्मानं बद्ध्वा तिष्ठामि । त्वं तत्र गत्वा तं सन्तोष्य सत्वरम् आगमिष्यसि । तथानुष्ठिते सति स गोपः प्रबुद्धोवदत्िदानीं त्वां पापिष्ठां जारान्तिकं नयामि । ततो यदासौ न किंचिद् अपि ब्रूते तदा क्रुद्धो गोपःदर्पान्मम वचसि प्रत्युत्तरम् अपि न ददासि इत्य् उक्त्वा कोपेन तेन कर्तरिकामादायास्या नासिका छिन्ना । तथा कृत्वा पुनः सुप्तो गोपो निद्राम् उपगतः । अथागत्य गोपी दूतीम् अपृच्छत्का वार्ता दूत्योक्तम्पश्य माम् । मुखम् एव वार्तां कथयति । अनन्तरं सा गोपी तथा कृत्वात्मानं बद्ध्वा स्थिता । इयं च दूती तां छिन्ननासिकां गृहीत्वा स्वगृहं प्रविश्य स्थिता । ततः प्रातरेवानेन नापितेन स्ववधूः क्षुरभाण्डं याचिता सती क्षुरम् एकं प्रादात् । ततोसमग्रभाण्डे प्राप्ते समुपजातकोपोयं नापितस्तं क्षुरं दूराद् एव गृहे क्षिप्तवान् । अथ कृतार्तरायेयं मे नासिकानेन छिन्नेत्य् उक्त्वा धर्माधिकारिसमीपम् एतम् आनीतवती । सा च गोपी तेन गोपेन पुनः पृष्टोवाचरे पाप ! को मां महासती विरूपयितुं समर्थः । मम व्यवहारम् अकल्मषम् अष्टौ लोकपाला एव जानन्ति, यतः
२.११२
आदित्यचन्द्रावनिलानलश्च
द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
Summary AI The Sun, Moon, Wind, Fire, Heaven, Earth, Water, the Heart, Yama, Day, Night, the two twilights, and Dharma—all these witness and know the conduct of a human being.
सारांश AI सूर्य, चंद्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यमराज, दिन, रात, दोनों संध्याएँ और धर्म—ये सभी मनुष्य के गुप्त और प्रकट कर्मों के साक्षी हैं।
२.११३
अतथ्यान्य् अपि तथ्यानि दर्शयन्ति हि पेशलाः ।
समे निम्नोन्नतानीव चित्रकर्मविदो जनाः ॥
Summary AI Skilled individuals can present falsehoods as truths, just as expert painters can create the illusion of depths and elevations on a flat surface.
सारांश AI जैसे चित्रकला के जानकार समतल भूमि पर भी ऊंच-नीच का आभास करा देते हैं, वैसे ही चतुर लोग असत्य को भी सत्य की तरह प्रस्तुत करने में कुशल होते हैं।
२.११४
उत्पन्नेषु च कार्येषु मतिर्यस्य न हीयते ।
स निस्तरति दुर्गाणि गोपी जारद्वयं यथा ॥
Summary AI One whose presence of mind does not fail when challenges arise overcomes difficulties, just as a cowherd's wife managed her two paramours simultaneously.
सारांश AI संकट की घड़ी में जिसकी बुद्धि विचलित नहीं होती, वह कठिन परिस्थितियों से वैसे ही पार पा लेता है जैसे उस गोपी ने अपने दोनों प्रेमियों के संकट को सुलझा लिया था।
करटकः पृच्छतिकथम् एतत्
दमनकः कथयतिस्ति द्वारवत्यां पुर्यां कस्यचिद् गोपस्य वधूर्बन्धकी । सा ग्रामस्य दण्डनायकेन तत्पुत्रेण च समं रमते । तथा चोक्तम्
२.११५
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥
Summary AI Fire is never satiated with wood, nor the ocean with rivers. Death is never satisfied with all living beings, nor is a beautiful woman ever satiated with men.
सारांश AI अग्नि लकड़ियों से, नदियाँ समुद्र से और यमराज समस्त प्राणियों से कभी तृप्त नहीं होते; वैसे ही सुंदर स्त्रियाँ पुरुषों से कभी संतुष्ट नहीं होतीं।
२.११६
न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया ।
न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः ॥
Summary AI Women are entirely incomprehensible and cannot be won over or controlled through gifts, honors, sincerity, service, weapons, or even the knowledge of scriptures.
सारांश AI दान, सम्मान, सरलता, सेवा, शस्त्र या शास्त्र—किसी भी उपाय से स्त्रियों के स्वभाव को पूर्णतः वश में करना या समझना असंभव है।
२.११७
यतः गुणाश्रयं कीर्तियुतं च कान्तं
पतिं रतिज्ञं सधनं युवानम् ।
विहाय शीघ्रं वनिता व्रजन्ति
नरान्तरं शीलगुणादिहीनम् ॥
Summary AI Women will quickly abandon a husband who is virtuous, famous, handsome, skilled in love, wealthy, and young, to go to another man even if he lacks character and merit.
सारांश AI स्त्रियाँ गुणवान, कीर्तिमान, सुंदर, रति-कुशल, धनी और युवा पति को भी त्यागकर शीघ्र ही किसी चरित्रहीन और कुरूप पुरुष की ओर प्रवृत्त हो जाती हैं।
२.११८
अपरं च् न तादृशीं प्रीतिम् उपैति नारी
विचित्रशय्या शयितापि कामम् ।
यथा हि दूर्वादिविकीर्णभूमौ
प्रयाति सौख्यं परकान्तिसङ्गात् ॥
Summary AI Furthermore, a woman does not find as much pleasure even when lying on a luxurious bed as she does in the company of a paramour on the ground strewn with dūrvā grass.
सारांश AI स्त्री को अपनी सुखद शय्या पर भी वैसा आनंद प्राप्त नहीं होता, जैसा उसे किसी पराए पुरुष के साथ घास-फूस वाली भूमि पर मिलने वाले सुख से मिलता है।
अथ कदाचित् सा दण्डनायकपुत्रेण सह रममाणा तिष्ठति । अथ दण्डनायकोपि रन्तुं तत्रागतः । तम् आयान्तं दृष्ट्वा तत्पुत्रं कुसूले निक्षिप्य दण्डनायकेन सह तथैव क्रीडति । अनन्तरं तस्य भर्ता गोपो गोष्ठात् समागतः । तम् अवलोक्य गोप्योक्तम्दण्डनायक ! त्वं लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शयन् सत्वरं गच्छ । तथा तेनानुष्ठिते गोपेन गृहम् आगत्य पृष्ठाकेन कार्येण दण्डनायकः समागत्यात्र स्थितः सा ब्रूतेन्यं केनापि कार्येण पुत्रस्योपरि क्रुद्धः । स च मार्यमाणोप्यत्रागत्य प्रविष्टो मया कुसूले निक्षिप्य रक्षितः । तत्पित्रा चान्विष्यात्र न दृष्टः । अत एवायं दण्डनायकः क्रुद्ध एव गच्छति । ततः सा तत्पुत्रं कुषुलाद् बहिष्कृत्य दर्शितवती । तथा चोक्तम्
२.११९
आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा ।
षड्गुणो व्यवसायश्च कामाश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥
Summary AI It is said that compared to men, women have twice the appetite, four times the intelligence, six times the resolve, and eight times the sexual desire.
सारांश AI स्त्रियों में पुरुषों की तुलना में भोजन दोगुना, बुद्धि चार गुना, साहस छह गुना और काम की इच्छा आठ गुना अधिक होती है।
अतोहं ब्रवीमिुतपन्नेष्व् अपि कार्येषु इत्य् आदि । करटको ब्रूतेस्त्व् एवम् । किन्त्व् अनयोर्महानन्योग्न्यनिसर्गोपजातस्नेह कथं भेदयितुं शक्यः दमनको ब्रूतेुपायः क्रियताम् । तथा चोक्तम्
२.१२०
उपायेन जयो यादृग् रिपोस्तादृङ् न हेतिभिः ।
उपायज्ञोल्पकायोपि न शूरैः परिभूयते ॥
Summary AI A victory over an enemy achieved through stratagem is superior to one gained through weapons. Even a person of small stature who knows the right means cannot be overcome by heroes.
सारांश AI युक्ति या उपाय से शत्रु पर जैसी विजय प्राप्त की जा सकती है, वैसी शस्त्रों से नहीं। नीति का ज्ञाता सूक्ष्म शरीर वाला व्यक्ति भी बलवानों से पराजित नहीं होता।
करटकः पृच्छतिकथम् एतत् दमनकः कथयति कस्मिंश्चित् तरौ वायसदम्पती निवसतः । तयोश्चापृत्यानि तत्कोटरावस्थितेन कृष्णसर्पेण खादितानि । ततः पुनर्गर्भवती वायसी वायस्म् आह्नाथ ! त्यज्यताम् अयं वृक्षः । अत्रावस्थितकृष्णसर्पेणावयोः सन्ततिः सततं भक्ष्यते । यतः
२.१२१
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः ।
ससर्पे च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥
Summary AI A wicked wife, a deceitful friend, and an impertinent servant, coupled with living in a house inhabited by a serpent, lead to certain death; of this, there is no doubt.
सारांश AI दुष्ट पत्नी, कपटी मित्र, मुँहफट सेवक और साँप वाले घर में रहना साक्षात् मृत्यु के समान है, इसमें कोई संदेह नहीं है।
वायसो ब्रूतेप्रिये ! न भेतव्यम् । वारं वारं मवैतस्य सोढः । इदानीं पुनर्न क्षन्तव्यः । वायस्य् आह्कथम् एतेन बलवता सार्धे भवान् विग्रहीतुं समर्थः । वायसो ब्रूतेलम् अनया शङ्कया । यतः
२.१२२
बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् ।
पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥
Summary AI Strength belongs to the one who possesses intelligence; how can a fool have power? Behold how a lion, intoxicated with pride, was brought down by a mere hare.
सारांश AI जिसके पास बुद्धि है, उसी के पास बल है; बुद्धिहीन का बल कहाँ? देखो, मदमस्त सिंह को एक छोटे से खरगोश ने मार गिराया।
वायसी विहस्याहकथम् एतत् वायसः कथयति
अस्ति मन्दरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः । स च सर्वदा पशूनां वधं कुर्वन्न् आस्ते । ततः सर्वैः पशुभिर्मिलित्वा स सिंहो विज्ञप्तःमृगेन्द्र ! किम् अर्थम् एकदा बहुपशुघातः क्रियते । यदि प्रसादो भवति तदा वयम् एव भवद्आहाराय प्रत्यहम् एकैकं पशुम् उपढौकयामः । ततः सिंहेनोक्तम्यद्य् एतद् अभिमतं भवतां तर्हि भवतु तत् । ततःप्रभृत्य् एकैकं पशुम् उपकल्पितं भक्षयन्न् आस्ते । अथ कदाचिद् वृद्धशशकस्य वारः समायातः । सोचिन्तयत्
२.१२३
त्रासहेतोर्विनीतिस्तु क्रियते जीविताशया ।
पञ्चत्वं चेद् गमिष्यामि किं सिंहानुनयेन मे ॥
Summary AI Humility shown out of fear is merely for the sake of survival. If I am destined to meet my death, what use is there in flattering a lion?
सारांश AI जीवित रहने की आशा में भयवश विनम्रता दिखाई जाती है। यदि मृत्यु निश्चित ही है, तो सिंह की चापलूसी करने से क्या लाभ?
तन्मन्दं मन्दं गच्छामि । ततः सिंहोपि क्षुधापीडितः कोपात् तम् उवाच्कुतस्त्वं विलम्ब्य समागतोसि । शशकोब्रवीत्देव ! नाहम् अपराधी । आगच्छन् पथि सिंहान्तरेण बलाद् धृतः । तस्याग्रे पुनरागमनाय शपथं कृत्वा स्वामिनं निवेदयितुम् अत्रागतोसिम् । सिंहः सकोपम् आह्सत्वरं गत्वा दुरात्मानं दर्शय । क्व स दुरात्मा तिष्ठति । ततः शशकस्तं गृहीत्वा गभीरकूपं दर्शयितुं गतः । तत्रागत्य स्वयम् एव पश्यतु स्वामीत्य् उक्त्वा तस्मिन् कूपजले तस्य सिंहस्यैव प्रतिबिम्बं दर्शितवान् । ततोसौ क्रोधाध्मातो दर्पात् तस्योपर्य् आत्मानं निक्षिप्य पञ्चत्वं गतः । अतोहं ब्रवीमि बुद्धिर्यस्य इत्य् आदि । वायस्य् आह्श्रुतं मया सर्वम् । सम्प्रति यथा कर्तव्यं ब्रूहि । वायसोऽवदत्त्रासन्ने सरसि राजपुत्रः प्रत्यहम् आगत्य स्नाति । स्नानसमये मद्अङ्गाद् अवतारितं तीर्थशिलानिहितं कनकसूत्रं चञ्च्वा विधृत्यानीयास्मिन् कोटरे धारयिष्यसि । अथ कदाचित् स्नातुं जलं प्रविष्टे राजपुत्रे वायस्या तद्अनुष्ठितम् । अथ कनकसूत्रानुसरणप्रवृत्तै राजपुरुषैस्तत्र तरुकोटरे कृष्णसर्पो दृष्टो व्यापादितश्च । अतोहं ब्रवीमिुपायेन हि यच् छक्यम् इतेन हि यच् छक्यम् इत्य् आदि । करटको ब्रूतेयद्य् एवं तर्हि गच्छ । शिवास्ते सन्तु पन्थानः । ततो दमनकः पिङ्गलकसमीपं गत्वा प्रणम्योवाच्देव ! आत्यन्तिकं किम् अपि महाभयकारि कार्यं मन्यमानः समागतोस्मि । यतः
२.१२४
आपद्य् उन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च ।
कल्याणवचनं ब्रूयाद् अपृष्टोपि हितो नरः ॥
Summary AI In times of calamity, when someone strays into the wrong path, or when the time for action is slipping away, a well-wisher should offer beneficial advice even if not asked.
सारांश AI आपत्ति के समय, गलत मार्ग पर चलने पर और कार्य का समय बीतने पर, हित चाहने वाले व्यक्ति को बिना पूछे भी कल्याणकारी बात कहनी चाहिए।
अन्यच्च
२.१२५
भोगस्य भाजनं राजा न राजा कार्यभाजनम् ।
राजकार्यपरिध्वंसी मन्त्री दोषेण लिप्यते ॥
Summary AI A king is the recipient of enjoyments, not the one burdened with tasks. A minister who ruins royal business is the one tainted by fault.
सारांश AI राजा सुखों का भोग करने वाला होता है, कार्यों का कर्ता नहीं। राजकार्य को बिगाड़ने वाला मंत्री ही दोष का भागी बनता है।
तथा हि पश्य । अमात्यानाम् एष क्रमः ।
२.१२६
वरं प्राणपरित्यागः शिरसा वापि कर्तनम् ।
न तु स्वामिपदावाप्तिपातकेच्छोरुपेक्षणम् ॥
Summary AI It is better to sacrifice one's life or even have one's head severed than to ignore someone who sinfully covets the master’s position.
सारांश AI प्राण त्यागना या सिर कटवा लेना श्रेष्ठ है, परंतु स्वामी का पद हड़पने की पापपूर्ण इच्छा रखने वाले की उपेक्षा करना अनुचित है।
पिङ्गलकः सादरम् आहथ भवान् किं वक्तुम् इच्छति । दमनको ब्रूतेदेव ! संजीवकस्तवोपयसदृशव्यवहारीव लक्ष्यते । तथा चास्मत् सन्निधाने श्रीमद्देवपादानां शक्तित्रयनिन्दां कृत्वा राज्यम् एवाभिलषति । एतच् छ्रुत्वा, पिङ्गलकः सभयं साश्चर्यं मत्वा तूष्णीं स्थितः । दमनकः पुनराह्देव ! सर्वामात्यपरित्यागं कृत्वैक एवायं यत् त्वां सर्वाधिकारी कृतः । स एव दोषः । यतः
२.१२७
अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च
विष्टभ्य पादाव् उपतिष्ठते श्रीः ।
सा स्त्रीस्वभावाद् असहा भरस्य
तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥
Summary AI When both the minister and the king become exceedingly powerful, *Śrī* (Fortune) stands firm between them. However, being feminine by nature and unable to bear the heavy weight of both, she eventually abandons one of them.
सारांश AI लक्ष्मी अत्यंत प्रभावशाली मंत्री और राजा दोनों पर पैर रखकर टिकी रहती है, किंतु स्त्री स्वभाव के कारण वह इस भार को नहीं सह पाती और अंततः दोनों में से एक को त्याग देती है।
अपरं च
२.१२८
एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा
तं मोहात् श्रयते मदः स च मदालस्येन निर्विद्यते ।
निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा
स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति ॥
Summary AI When a king grants absolute authority to a single minister, pride overwhelms that minister through delusion. Becoming weary due to arrogance and laziness, a desire for independence takes root in his heart, leading him to eventually plot against the king's life.
सारांश AI जब राजा एक ही मंत्री को राज्य का सर्वेसर्वा बना देता है, तब वह मंत्री गर्वोन्मत्त हो जाता है और आलस्य के कारण ऊबने लगता है। फिर उसके मन में स्वतंत्र होने की इच्छा जागती है, जिससे वह राजा के प्राणों का शत्रु बन जाता है।
अन्यच्च
२.१२९
विषदग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च ।
अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलाद् उद्धरणं सुखम् ॥
Summary AI It is a relief to completely uproot poisoned food, a loose tooth, and a wicked minister.
सारांश AI विषैले अन्न, हिलते हुए दाँत और दुष्ट मंत्री को जड़ से उखाड़ फेंकना ही सुखकारी होता है।
किं च
२.१३०
यः कुर्यात् सचिवायत्तां श्रियं तद्व्यसने सति ।
सोन्धवज् जगतीपालः सीदेत् सञ्चारकैर्विना ॥
Summary AI A ruler who makes his fortune entirely dependent on a minister will, when that minister is in distress or vice, perish like a blind man left without a guide.
सारांश AI जो राजा अपने राज्य की लक्ष्मी को पूरी तरह मंत्री के अधीन कर देता है, वह संकट आने पर मार्गदर्शक के बिना अंधे व्यक्ति की तरह कष्ट पाता है।
सर्वकार्येषु स्वेच्छातः प्रवर्तते । तद् अत्र प्रमाणं स्वामी । एतं च जानाति ।
२.१३१
न सोस्ति पुरुषो लोके यो न कामयते श्रियम् ।
परस्य युवतिं रम्यां सादरं नेक्षतेत्र कः ॥
Summary AI There is no man in this world who does not desire prosperity. Who here does not gaze with admiration upon the beautiful young wife of another?
सारांश AI संसार में ऐसा कोई पुरुष नहीं जो लक्ष्मी की कामना न करता हो। भला दूसरे की सुंदर युवती को बड़े चाव से कौन नहीं देखता?
सिंहो विमृश्याह्भद्र ! यद्यप्य् एवं तथापि संजीवकेन सह मम महान् स्नेहः । पश्य्
२.१३२
कुर्वन्न् अपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः ।
अशेषदोषदुष्टोपि कायः कस्य न वल्लभः ॥
Summary AI One who is beloved remains dear even when causing displeasure. To whom is their own body not dear, even though it is tainted by countless impurities and defects?
सारांश AI बुराई करने पर भी जो प्रिय है, वह प्रिय ही रहता है। समस्त दोषों से युक्त होने पर भी अपना शरीर किसे प्रिय नहीं होता?
अन्यच्च
२.१३३
अप्रियाण्य् अपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः ।
दग्धमन्दिरसारेपि कस्य वह्नावनादरः ॥
Summary AI A beloved person remains dear even when performing unpleasant acts. Who would disregard fire, even though it has consumed the very essence of their house?
सारांश AI अप्रिय कार्य करने पर भी प्रिय व्यक्ति प्रिय ही रहता है। बहुमूल्य घर को जला देने के बाद भी अग्नि का अनादर कौन करता है?
दमनकः पुनरे एवाह्देव ! स एवातिदोषः, यतः
२.१३४
यस्मिन्न् एवाधिकं चक्षुरारोहयति पार्थिवः ।
सुतेमात्येप्य् उदासीने स लक्ष्म्याश्रीयते जनः ॥
Summary AI Whomever a king casts his favor upon, even if he is indifferent toward his own son or minister, that person is embraced by *Lakṣmī*.
सारांश AI राजा जिस व्यक्ति पर विशेष कृपा दृष्टि डालता है, चाहे वह पुत्र हो या उदासीन मंत्री, लक्ष्मी उसी का आश्रय लेती है।
शृणु देव !
२.१३५
अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः ।
वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र सम्पदः ॥
Summary AI The result of wholesome advice, even if unpleasant, is happiness. Prosperity flourishes where there is both a speaker and a listener of such beneficial words.
सारांश AI कड़वी परंतु हितकारी बात का परिणाम सुखद होता है। जहाँ ऐसी बात कहने वाला और सुनने वाला, दोनों होते हैं, वहाँ लक्ष्मी का निवास होता है।
त्वया च मूलभृत्यानपास्यायम् आगन्तुकः पुरस्कृतः । एतच् चानुचितं कृतम् । यतः
२.१३६
मूलभृत्यान् परित्यज्य नागन्तून् प्रतिमानयेत् ।
नातः परतरो दोषो राज्यभेदकरो यतः ॥
Summary AI A king should not honor newcomers while abandoning his hereditary servants, for there is no greater fault that causes the disintegration of a kingdom.
सारांश AI पुराने वफादार सेवकों को छोड़कर नए आए हुए लोगों का सम्मान नहीं करना चाहिए, क्योंकि राज्य में फूट डालने वाला इससे बड़ा कोई दोष नहीं है।
सिंहो ब्रूतेकिम् आश्चर्यम् । मया यद् अभयवाचं दत्त्वानीतः संवर्धितश्च तत् कथं मह्यं द्रुह्यति । दमनको ब्रूतेदेव !
२.१३७
दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानोपि नित्यशः ।
स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छम् इव नामितम् ॥
Summary AI A wicked person never attains straightforwardness even if constantly served, much like a dog's tail, which remains curved despite efforts to straighten it with heat and ointments.
सारांश AI दुष्ट व्यक्ति की निरंतर सेवा करने पर भी वह सीधा नहीं होता, जैसे तेल की मालिश आदि उपायों से भी कुत्ते की पूँछ सीधी नहीं की जा सकती।
अपरं च
२.१३८
स्वेदितो मर्दितश्चैव रञ्जुभिः परिवेष्टितः ।
मुक्तो द्वादशभिर्वर्षैः श्वपुच्छः प्रकृतिं गतः ॥
Summary AI Even if heated, massaged, and bound with ropes for twelve years, a dog's tail returns to its natural crooked state the moment it is released.
सारांश AI गर्म करने, मालिश करने और बारह वर्षों तक बाँधकर रखने के बाद भी, छोड़े जाने पर कुत्ते की पूँछ अपने असली टेढ़े स्वभाव पर ही लौट आती है।
अन्यच्च
२.१३९
वर्धनं वा सम्मानं खलानां प्रीतये कुतः ।
फलन्त्य् अमृतसेकेपि न पथ्यानि विषद्रुमाः ॥
Summary AI How can promotion or honor win the affection of the wicked? Poisonous trees do not bear wholesome fruit even when sprinkled with nectar.
सारांश AI दुष्टों की उन्नति या सम्मान से उनमें प्रेम भाव कैसे आ सकता है? विष के वृक्षों को अमृत से सींचने पर भी वे कल्याणकारी फल नहीं देते।
अतोहं ब्रवीमि
२.१४०
अपृष्टस्तस्य न ब्रूयाद् यश्च नेच्छेत् पराभवम् ।
एष एव सतां धर्मो विपरीतोसतां मतः ॥
Summary AI One who does not wish for humiliation should not speak to another without being asked. This is the code of the virtuous, while the opinion of the wicked is quite the opposite.
सारांश AI जो व्यक्ति अपना पराभव (अपमान) नहीं चाहता, उसे बिना पूछे सलाह नहीं देनी चाहिए। यही सज्जनों का धर्म है, जबकि दुर्जनों का मत इसके विपरीत होता है।
तथा चोक्तम्
२.१४१
स्निग्धोकुशलान् निवारयति यस्तत् कर्म यन् निर्मलं
सा स्त्री यातुविधायिनी स मतिमान् यः सद्भिरभ्यर्च्यते ।
सा श्रीर्या न मदं करोति स सुखी यस्तृष्णया मुच्यते
तन् मित्रं यत् कृत्रिमं स पुरुषो यः खिद्यते नेन्द्रियैः ॥
Summary AI A true friend averts one from misfortune; pure action is stainless; a wife is one who is compliant; a wise person is honored by the virtuous; wealth is that which does not cause pride; happiness is being free from desire; a true friend is sincere; and a real man is one not distressed by his senses.
सारांश AI सच्चा मित्र वह है जो बुराई से रोके, श्रेष्ठ कर्म निष्पाप है, उत्तम स्त्री पतिव्रता है, बुद्धिमान वह है जिसे सज्जन पूजें, लक्ष्मी वह है जो अहंकार न दे, सुख तृष्णा रहित होने में है, सच्चा मित्र निष्कपट है और असली पुरुष वह है जो इंद्रियों का दास न हो।
यदि सञ्जीवकव्यसनादितोविज्ञापितोपि स्वामी न निवर्तते, तद् ईदृशे भृत्ये न दोषः । तथा च
२.१४२
नृपः कामासक्तो गणयति न कार्ये न च हितं
यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव ।
ततो मानध्मातः स पतति यदा शोकगहने
तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्य् अविनयम् ॥
Summary AI A king blinded by lust, wandering freely like an intoxicated elephant, disregards duty and welfare. When, puffed up with pride, he falls into an abyss of grief, he blames his servants instead of recognizing his own lack of discipline.
सारांश AI विलासी राजा हाथी की भांति स्वेच्छाचारी होकर उचित-अनुचित का विचार नहीं करता। जब वह अपने अहंकार के कारण संकट में पड़ता है, तब अपनी भूल सुधारने के बजाय सारा दोष सेवकों पर मढ़ देता है।
पिङ्गलकः स्वगतम्
२.१४३
न परस्यापराधेन परेषां दण्डम् आचरेत् ।
आत्मनावगतं कृत्वा बध्नीयात् पूजयेच् च वा ॥
Summary AI One should not punish others for someone else's fault. Having personally ascertained the truth, one should then either restrain or honor the individual accordingly.
सारांश AI किसी और के अपराध के लिए दूसरों को दंडित नहीं करना चाहिए। स्वयं वास्तविकता की जांच करने के पश्चात ही किसी को दंड देना चाहिए अथवा सम्मान करना चाहिए।
तथा चोक्तम्
२.१४४
गुणदोषावनिश्चित्य विधिनं ग्रहनिग्रहे ।
स्वनाशाय यथा न्यस्तो दर्पात् सर्पमुखे करः ॥
Summary AI Acting without determining merits and demerits or following proper procedure in reward and punishment is like thrusting one's hand into a serpent's mouth out of arrogance; it only leads to self-destruction.
सारांश AI गुण-दोष का विचार किए बिना दंड या पुरस्कार का निर्णय करना आत्मघाती है। यह वैसा ही है जैसे कोई अहंकारवश अपना हाथ सांप के बिल में डाल दे।
प्रकाशं ब्रूतेतदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम् । दमनकः ससम्भ्रमम् आह्देव ! मा मैवम् । एतावता मन्त्रभेदो जायते । तथा ह्युक्तम्
२.१४५
मन्त्रबीजम् इदं गुप्तं रक्षणीयं यथा तथा ।
मनाग् अपि न भिद्येत तद् भिन्नं न प्ररोहति ॥
Summary AI The seed of counsel must be protected with great secrecy so that it is not disclosed even slightly; for once a secret is leaked, it does not bear fruit, just as a split seed does not sprout.
सारांश AI गुप्त मंत्रणा को बीज की भांति सुरक्षित रखना चाहिए। यदि वह थोड़ा भी प्रकट हो जाए, तो वह सफल नहीं होती, ठीक वैसे ही जैसे फूटा हुआ बीज अंकुरित नहीं हो सकता।
किं च
२.१४६
आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः ।
क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ॥
Summary AI Time drinks the essence of a deed that is meant to be received, given, or performed, if it is not executed promptly.
सारांश AI जो धन लेना हो, देना हो या जो कार्य करना हो, उसे शीघ्र कर लेना चाहिए। यदि विलंब किया जाए, तो समय उस कार्य के प्रभाव और रस को नष्ट कर देता है।
तद् अवश्यं समारब्धं महता प्रयत्नेन सम्पादनीयम् । किं च
२.१४७
मन्त्रो योधः इवाधीरः सर्वाङ्गैः संवृतैरपि ।
चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशङ्कया ॥
Summary AI Like an unsteady warrior, a secret counsel, even when guarded on all sides, cannot remain concealed for long due to the fear of being leaked to enemies.
सारांश AI गुप्त मंत्रणा उस अस्थिर योद्धा की भांति होती है जो पूरी तरह सुरक्षित होने पर भी शत्रु द्वारा भेद जान लिए जाने के डर से अधिक देर तक गुप्त नहीं रह पाती।
यद्य् असौ दृष्टदोषोपि दोषान् निवत्यं सन्धातव्यस्तद् अतीवानुचितम् । यतः
२.१४८
सकृद् दुष्टं तु यो मित्रं पुनः सन्धातुम् इच्छति ।
स मृत्युरेव गृह्णाति गर्भम् अश्वतरी यथा ॥
Summary AI He who seeks to reconcile with a friend who has once proved treacherous embraces death itself, just as a female mule conceives a fetus that will eventually cause her demise.
सारांश AI जो व्यक्ति एक बार धोखा देने वाले मित्र पर फिर से विश्वास करता है, वह अपनी मृत्यु को स्वयं निमंत्रण देता है, जैसे खच्चरी गर्भ धारण करके अपनी जान गँवा देती है।
२.१४९
अङ्गाङ्गिभावम् अज्ञात्वा कथं सामर्थ्यनिर्णयः ।
पश्य टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः ॥
Summary AI How can one judge strength without knowing the relationship between the whole and its parts? Look how the ocean was agitated by a mere *ṭiṭṭibha* bird.
सारांश AI शक्ति के मुख्य और सहायक स्रोतों को जाने बिना सामर्थ्य का आकलन नहीं किया जा सकता। देखो, कैसे एक छोटी सी टिटहरी ने विशाल समुद्र को विचलित कर दिया था।
सिंहः पृच्छतिकथम् एतत् दमनकः कथयति
दक्षिणसमुद्रतीरे टिट्टिभदम्पती निवसतः । तत्र चासन्नप्रसदा टिट्टिभी भर्तारम् आह्नाथ ! प्रसवयोग्यस्थानं निभृतम् अनुसन्धीयताम् । टिट्टिभोवदत्भार्ये, नन्व् इदम् एव स्थानं प्रसूतियोग्यम् । सा ब्रूतेसमुद्रवेलया व्याप्यते स्थानम् एतम् । टिट्टिभोवदत्किम् अहं त्वया निर्बलः समुद्रेण निग्रहीतव्यः । टिट्टिभी विहस्याह्स्वामिन् ! त्वया समुद्रेण च महद् अन्तरम् । अथवा
२.१५०
पराभवं परिच्छेत्तुं योग्यायोग्यं च वेत्ति यः ।
अस्तीह यस्य विज्ञानं कृच्छ्रेणापि न सीदति ॥
Summary AI One who knows how to assess defeat, understands what is appropriate or inappropriate, and possesses such wisdom, does not perish even in times of great difficulty.
सारांश AI जो व्यक्ति पराजय से बचने के उपाय जानता है और उचित-अनुचित का विवेक रखता है, वह बड़ी से बड़ी विपत्ति में भी दुखी नहीं होता।
अपि च
२.१५१
अनुचितकार्यारम्भः स्वजनविरोधो बलीयसा स्पर्धा ।
प्रमदाजनविश्वासो मृत्योर्द्वाराणि चत्वारि ॥
Summary AI Commencing improper tasks, quarreling with one's kinsmen, competing with those more powerful, and trusting women are the four gateways to death.
सारांश AI अनुचित कार्य की शुरुआत, परिजनों से शत्रुता, शक्तिशाली से स्पर्धा और स्त्रियों पर अंधविश्वास—ये चार मार्ग सीधे मृत्यु के द्वार कहे गए हैं।
ततः कृच्छ्रेण स्वामिवचनात्मा तत्रैव प्रसूता । एतत् सर्वं श्रुत्वा समुद्रेणापि यच् छक्तिज्ञानार्थं तद्अण्डान्य् अवहृतानि । ततष् टिट्टिभी शोकार्ता भर्तारम् आह्नाथ ! कष्टम् आपतितम् । तान्य् अण्डानि मे नष्टानि । टिट्टिभोवदत्प्रिये ! मा भैषीः इत्य् उक्त्वा पक्षिणां मेलकं कृत्वा पक्षिस्वामिनो गरुडस्य समीपं गतः । तत्र गत्वा सकलवृत्तान्तं टिट्टिभेन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितम्देव, समुद्रेणाहं स्वगृहावस्थितो विनापराधनेनैव निगृहीतः । ततस्तद्वचनम् आकर्ण्य गरुत्मना प्रभुर्भगवान् नारायणः सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुर्विज्ञप्तः । स समुद्रम् अण्डदानायादिदेश । ततो भगवद्आज्ञां मौलौ निधाय समुद्रेण तान्य् अण्डानि टिट्टिभाय समर्पितानि । अतोहं ब्रवीमिङ्गाङ्गिभावम् अज्ञात्वा इत्य् आदि । राजाह्कथम् असौ ज्ञातव्यो द्रोहबुद्धिरिति । दमनको ब्रूतेयदासौ सदर्पः शृङ्गाग्रप्रहरणाभिमुखश्चकितम् इवागच्छति तदा ज्ञास्यति स्वामी । एवम् उक्त्वा संजीवकसमीपं गतः । तत्र गतश्च मन्दं मन्दम् उपसर्पन् विस्मितम् इवात्मानम् अदर्शयत् । संजीवकेन सादरम् उक्तम्भद्र ! कुशलं ते । दमनको ब्रूतेनुजीविनां कुतः कुशलम् । यतः
२.१५२
सम्पत्तयः पराधीनाः सदा चित्तम् अनिर्वृत्तम् ।
स्वजीवितेप्यविश्वासस्तेषां ये राजसेवकाः ॥
Summary AI For those who serve kings, wealth is dependent on others, the mind is always uneasy, and there is a constant lack of trust even in their own lives.
सारांश AI राजसेवकों का जीवन अत्यंत कठिन होता है; उनकी संपत्ति दूसरों पर निर्भर होती है, मन सदा बेचैन रहता है और उन्हें अपने प्राणों का भी भरोसा नहीं होता।
अन्यच्च
२.१५३
कोर्थान् प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोस्तं गताः
स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वास्ति राज्ञां प्रिया ।
कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः कोर्थी गतो गौरवं
को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् ॥
Summary AI Who does not become proud upon gaining wealth? Which sensualist's calamities have ended? Whose heart has not been broken by women? Who is truly dear to kings? Who has not entered the arms of *Kāla*? What supplicant has attained dignity? What man, having fallen into the snares of the wicked, has escaped safely?
सारांश AI धन पाकर कौन अहंकारी नहीं हुआ? विषय-भोगों से किसका संकट टला? स्त्रियों ने किसका मन नहीं तोड़ा? राजा का प्रिय कौन रहा? मृत्यु से कौन बचा? याचक को सम्मान कहाँ मिला और दुष्टों के चंगुल से कौन सुरक्षित बचा?
संजीवकेनोक्तम्सखे ! ब्रूहि किम् एतत् दमनक आह्किं ब्रवीमि मन्दभाग्यः । पश्य्
२.१५४
मज्जन्न् अपि पयोराशौ लब्ध्वा सर्पावलम्बनम् ।
न मुञ्चति न चादत्ते तथा मुग्धोस्मि सम्प्रति ॥
Summary AI Just as one drowning in the ocean who catches hold of a serpent can neither let go nor hold on, I am currently bewildered in a similar predicament.
सारांश AI मेरी दशा उस व्यक्ति जैसी है जो समुद्र में डूबते समय सर्प का सहारा पा लेता है। वह न तो उसे छोड़ पा रहा है और न ही उसे पकड़े रहने में सुरक्षित है।
यतः
२.१५५
एकत्र राजविश्वासो नश्यत्य् अन्यत्र बान्धवः ।
किं करोमि क्व गच्छामि पतित् ओ दुःखसागरे ॥
Summary AI On one hand, the king's trust is lost; on the other, a kinsman is lost. What should I do? Where should I go? I have fallen into an ocean of sorrow.
सारांश AI एक तरफ राजा का विश्वास खो रहा है, दूसरी तरफ स्वजन बिछड़ रहे हैं। दुखों के इस महासागर में फँसा मैं अब कहाँ जाऊँ और क्या करूँ?
इत्य् उक्त्वा दीर्घः निःश्वस्योपविष्टः । संजीवको ब्रूतेमित्र ! तथापि सविस्तरं मनोगतम् उच्यताम् । दमनकः सुनिभृतम् आह्यद्यपि राजविश्वासो न कथनीयस्तथापि भवान् अस्मदीयप्रत्ययाद् आगतः । मया परलोकार्थिनावश्यं तव हितम् आख्येयम् । शृणु, अयं स्वामी तवोपरि विकृतबुद्धी रहस्य् उक्तवान् संजीवकम् एव हत्वा स्वपरिवारं तर्पयामि । एतच् छ्रुत्वा संजीवकः परं विषादम् अगमत् । दमनकः पुनराहलं विषादेन । प्राप्तकालकायम् अनुष्ठीयताम् । संजीवकः क्षणं विमृश्याह स्वगतम्सुष्ठु खल्व् इदम् उच्यते । किं वा दुर्जनचेष्टितं न वेत्य् एतद् व्यवहारान् निर्णेतुं न शक्यते । यतः
२.१५६
दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रभृद् भवति राजा ।
कृपणानुसारि च धनं देवो गिरिजलधिवर्षी च ॥
Summary AI Women are often accessible to the wicked; kings usually support the undeserving; wealth follows the miserly; and *Deva* rains upon mountains and oceans where it is redundant.
सारांश AI स्त्रियाँ अक्सर दुष्टों की ओर आकर्षित होती हैं, राजा अयोग्य लोगों का सम्मान करता है, धन कंजूसों के पास संचित होता है और वर्षा प्रायः समुद्र या पर्वतों पर होती है जहाँ उसकी आवश्यकता नहीं होती।
२.१५७
कश्चिद् आश्रयसौन्दर्याद् धत्ते शोभाम् असज्जनः ।
प्रमदालोचनन्यस्तं मलीमसम् इवाञ्जनम् ॥
Summary AI Some wicked persons attain beauty due to the excellence of their refuge, just as dark collyrium gains charm when applied to the eyes of a beautiful woman.
सारांश AI कभी-कभी एक बुरा व्यक्ति भी अच्छे आश्रय के कारण सम्मान पा लेता है, जैसे सुंदरी की आँखों में लगा काजल चेहरे की शोभा बढ़ा देता है।
२.१५८
आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्नान्
न तोषम् आयाति किम् अत्र चित्रम् ।
अयं त्व् अपूर्वप्रतिमाविशेषो
यः सेव्यमानो रिपुताम् उपैति ॥
Summary AI It is no wonder if a king, though served with effort, does not become pleased. However, this is a unique kind of idol who, even while being served, turns into an enemy.
सारांश AI राजा को प्रसन्न करना कठिन है, इसमें कोई आश्चर्य नहीं। परंतु यह अत्यंत विचित्र है कि अत्यंत सेवा करने पर भी वह शत्रु के समान व्यवहार करने लगे।
तद् अयम् अशक्यर्थः प्रमेयः, यतः
२.१५९
निमित्तम् उद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति
ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति ।
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै
कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥
Summary AI One who becomes angry for a specific reason surely becomes calm when that reason is gone. But how can anyone satisfy one whose mind is inclined to hatred without any cause?
सारांश AI किसी ठोस कारण से क्रोधित होने वाला व्यक्ति कारण हटने पर शांत हो जाता है। परंतु जो बिना किसी कारण के ही मन में द्वेष रखता हो, उसे संतुष्ट करना असंभव है।
किं मयापकृतं राज्ञः । अथवा निर्निमित्तापकारिणश्च भवन्ति राजानः ।
२.१६०
विज्ञैः स्निग्धैरुपकृतम् अपि द्वेष्यताम् एति कैश्चित्
साक्षाद् अन्यैरपकृतम् अपि प्रीतिम् एवोपयाति ।
चित्रं चित्रं किम् अथ चरितं नैकभावाश्रयाणां
सेवाधर्मः परमगहनो योगिनाम् अप्यगम्यः ॥
Summary AI With some, even a favor from the wise and affectionate results in hatred, while with others, even a direct injury results in love. How strange! What is the character of those with multifaceted natures? The duty of service is extremely profound and remains incomprehensible even to *yogins*.
सारांश AI विचित्र है मनुष्यों का स्वभाव; कभी विद्वानों के उपकार भी बुरे लगते हैं, तो कभी शत्रुओं की हानि भी प्रिय लगती है। सेवा का धर्म अत्यंत गूढ़ है, जिसे समझना योगियों के लिए भी कठिन है।
अन्यच्च
२.१६१
कृतशतम् असत्सु नष्टं
सुभाषितशतं च नष्टम् अबुधेषु ।
वचनशतम् अवचनकरे
बुद्धिशतम् अचेतने नष्टम् ॥
Summary AI A hundred good deeds are wasted on the wicked, and a hundred wise sayings are lost on the ignorant. A hundred words are wasted on one who does not act, and a hundred thoughts are lost on those without sense.
सारांश AI दुष्टों के लिए किए गए सैकड़ों उपकार, अज्ञानियों को सुनाए गए सैकड़ों सुभाषित, आज्ञा न मानने वालों को दिए गए सैकड़ों निर्देश और बुद्धिहीनों को दी गई सैकड़ों सलाहें सब व्यर्थ हो जाती हैं।
किं च
२.१६२
चन्दनतरुषु भुजङ्गा जलेषु कमलानि तत्र च ग्राहाः ।
गुणघातिनश्च भोगे खला न च सुखान्य् अविघ्नानि ॥
Summary AI Serpents dwell in sandalwood trees, and crocodiles inhabit waters filled with lotuses. In the enjoyment of life, the wicked act as destroyers of virtues; thus, no pleasure exists without obstacles.
सारांश AI चन्दन के वृक्षों पर सर्प हैं और कमलों के जल में मगरमच्छ। भोग-विलास के समय गुणों का नाश करने वाले दुष्ट उपस्थित रहते हैं। संसार में कोई भी सुख बाधाओं से रहित नहीं है।
२.१६३
मूलं भुजङ्गैः कुसुमानि भृङ्गैः
शाखाः प्लवङ्गैः शिखराणि भल्लैः ।
नास्त्य् एव तच्चन्दनपादपस्य
यन् नाश्रितं दुष्टतरैश्च हिंस्रैः ॥
Summary AI The roots are infested with serpents, the flowers with bees, the branches with monkeys, and the peaks with bears. There is no part of the sandalwood tree that is not occupied by extremely wicked and harmful creatures.
सारांश AI चन्दन के वृक्ष की जड़ में सर्प, फूलों पर भौंरे, शाखाओं पर बंदर और शिखर पर भालू निवास करते हैं। उस वृक्ष का कोई भी हिस्सा ऐसा नहीं है जो हिंसक और दुष्ट जीवों के आश्रय में न हो।
अयं तावत् स्वामी वाचि मधुरो विषहृदयो ज्ञातः । यतः
२.१६४
दूराद् उच्छ्रितपाणिराद्रनयनः प्रोत्सारितार्धासनो
गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेषु दत्तादरः ।
अन्तर्भूतविषो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापटुः
को नामायम् अपूर्वनाटकविधिर्यः शिक्षितो दुर्जनैः ॥
Summary AI With hands raised from afar, tearful eyes, offering half a seat, and eager for a firm embrace, the wicked man hides poison within while appearing honeyed without. What is this unprecedented theatrical skill learned by the *durjana*?
सारांश AI दूर से हाथ उठाना, आँखों में आँसू लाना, बैठने के लिए आसन देना, गले मिलना और मीठी बातें करना—दुष्टों का यह व्यवहार बाहर से शहद जैसा और भीतर से विषैला होता है। यह उनकी मायावी कला है।
तथा हि
२.१६५
पोतो दुस्तरवारिराशितरणे दीपोन्धकारागमे
निर्वाते व्यजनं मदान्धकरिणां दर्पोपशान्त्यै सृणिः ।
इत्थं तद् भुवि नास्ति यस्य विधिना नोपायचिन्ता कृता
मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि भग्नोद्यमः ॥
Summary AI A boat exists to cross the impassable sea, a lamp for the coming of darkness, and a goad to subdue elephants blinded by rut. There is nothing on earth for which Fate has not devised a remedy; yet even the Creator failed in changing the mindset of a *durjana*.
सारांश AI समुद्र के लिए नाव, अंधेरे के लिए दीपक और हाथी के लिए अंकुश है। विधाता ने संसार की हर समस्या का उपाय बनाया है, पर दुष्ट के मन को सुधारने में वे भी असमर्थ रहे हैं।
संजीवकः पुनर्निःश्वस्य्कष्टं भोः ! कथम् अहं सस्यभक्षकः सिंहेन निपातयितव्यः यतः
२.१६६
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं बलम् ।
तयोर्विवादो मन्तव्यो नोत्तमाधमयोः क्वचित् ॥
Summary AI Conflict should only take place between two individuals who possess equal wealth and equal strength; a dispute should never occur between the superior and the inferior.
सारांश AI विवाद या संघर्ष केवल उन्हीं के बीच होना चाहिए जिनका धन और बल एक समान हो। श्रेष्ठ और नीच व्यक्ति के बीच कभी भी तुलना या विवाद नहीं करना चाहिए।
२.१७०
अयुद्धे हि यदा पश्येन् न काञ्चिद् हितम् आत्मनः ।
युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह ॥
Summary AI When a wise person sees no benefit for himself in avoiding battle, he dies fighting alongside his enemy.
सारांश AI जब बुद्धिमान व्यक्ति देखता है कि युद्ध न करने में उसका कोई हित नहीं है, तब वह युद्ध करते हुए शत्रु के साथ मृत्यु प्राप्त करना ही श्रेष्ठ समझता है।
२.१७७
अपरं च् भूम्येकदेशस्य गुणान्वितस्य
भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशः ।
भृत्यप्रणाशो मरणं नृपाणां
नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः ॥
Summary AI Between the loss of a portion of territory and the loss of a virtuous, intelligent servant, the loss of a servant is like death for kings. Lost land is easily regained, but loyal servants are not.
सारांश AI गुणवान सेवक का खोना भूमि खोने से कहीं अधिक बुरा है। योग्य सेवकों का नाश राजा के लिए मृत्यु समान है, क्योंकि भूमि पुनः प्राप्त की जा सकती है पर श्रेष्ठ सेवक नहीं।
दमनको ब्रूतेस्वामिन् ! कोयं नूतनो न्यायो यद् अरातिं हत्वा सन्तापः क्रियते तथा चोक्तम्
२.१७८
पिता वा यदि वा भ्राता पुत्री वा यदि वा सुहृत् ।
प्राणच्छेदकरा राज्ञा हन्तव्या भूतिम् इच्छता ॥
Summary AI A king desiring prosperity must put to death those who threaten life, even if they be his father, brother, daughter, or friend.
सारांश AI अपनी उन्नति और सुरक्षा चाहने वाले राजा को उस पिता, भाई, पुत्र या मित्र का भी वध कर देना चाहिए जो उसके प्राणों के लिए संकट बन गया हो।
अपि च
२.१७९
धर्मार्थकामतत्त्वज्ञो नैकान्तकरुणो भवेत् ।
नहि हस्तस्थम् अप्यन्नं क्षमावान् भक्षितुं क्षमः ॥
Summary AI One who knows the essence of *dharma*, *artha*, and *kāma* should not be excessively merciful. A person who is too forgiving is unable to eat even the food held in his own hand.
सारांश AI धर्म, अर्थ और काम के ज्ञाता को अत्यधिक दयालु नहीं होना चाहिए। जैसे अत्यंत क्षमाशील व्यक्ति हाथ में आया भोजन भी नहीं खा पाता, वैसे ही राजा को भी अति कोमलता का त्याग करना चाहिए।
किं च
२.१८०
क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनाम् एव भूषणम् ।
अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव दूषणम् ॥
Summary AI Forgiveness toward both enemy and friend is an ornament for ascetics alone. For kings, that same forgiveness toward criminal beings is a flaw.
सारांश AI शत्रु और मित्र के प्रति क्षमा भाव रखना तपस्वियों का गुण है, किंतु अपराधियों के प्रति वही क्षमा भाव दिखाना राजाओं के लिए एक बड़ा दोष माना जाता है।
अपरं च
२.१८१
राज्यलोभाद् अहङ्काराद् इच्छतः स्वामिनः पदम् ।
प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम् ॥
Summary AI For one who covets the position of the master out of greed for the kingdom or ego, there is only one atonement—the sacrifice of his life—and none other.
सारांश AI जो व्यक्ति लोभ या अहंकार के कारण अपने स्वामी का पद हथियाना चाहता है, उसके लिए मृत्यु के अतिरिक्त और कोई दूसरा प्रायश्चित नहीं है।
२.१८२
अन्यच्च राजा घृणी ब्राह्मणः
सर्वभक्षी स्त्री चावज्ञा दुष्प्रकृतिः सहाय्- ।
अः प्रेष्यः प्रतीपोधिकृतः प्रमादी
त्याज्या इमे यश्च कृतं न वेत्ति ॥
Summary AI A compassionate king, an all-consuming *Brāhmaṇa*, a contemptuous woman, a wicked companion, a rebellious servant, a negligent official, and one who is ungrateful—these should be abandoned.
सारांश AI दयालु राजा, भ्रष्ट ब्राह्मण, अपमान करने वाली स्त्री, दुष्ट सहायक, उद्दंड सेवक, लापरवाह अधिकारी और कृतघ्न व्यक्ति का तुरंत परित्याग कर देना चाहिए।
२.१८३
विशेषतश्च् सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च
हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या ।
नित्यव्यया प्रचुररत्नधनागमा च
वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥
Summary AI Like a courtesan, statecraft takes many forms: it is both truthful and false, harsh and sweet-spoken, cruel and merciful, greedy and generous, constantly spending and receiving abundant wealth and jewels.
सारांश AI राजनीति वेश्या के समान अनेक रूपों वाली होती है—कभी सत्य तो कभी झूठ, कभी कठोर तो कभी मधुर, कभी हिंसक तो कभी दयालु, और कभी लोभी तो कभी उदार।
इति दमनकेन सन्तोषितः पिङ्गलकः स्वां प्रकृतिम् आपन्नः सिंहासने समुपविष्टः । दमनकः प्रहृष्टमनाः विजयतां महाराजः शुभम् अस्तु सर्वजगताम् इत्य् उक्त्वा यथासुखम् अवस्थितः । विष्णुशर्मोवाच्सुहृद्भेदः श्रुतस्तावद् भवद्भिः । राजपुत्रा ऊचुःभवत्प्रसादाच् छ्रुतः । सुखिनो भूता वयम् ।
२.१८४
विष्णुशर्माब्रवीत्परम् अपीदम् अस्तु सुहृद्भेदस्तावद्
भवतु भवतां शत्रुनिलये खलः कालाकृष्टः प्रलयम् उपसर्पत्व् अहरह्-
अः जनो नित्यं भूयात् सकलसुखसम्पत्तिवसत्-
इः कथारम्भे रम्भ्ये सततम् इह बालोपि रमत्-
आम्
Summary AI Viṣṇuśarmā said: Let this also be. May there be dissension among friends in the dwellings of your enemies. May the wicked, dragged by time, meet destruction daily. May people always be the abode of prosperity, and may even a child find constant delight in this beautiful collection of stories.
सारांश AI विष्णुशर्मा कामना करते हैं कि शत्रुओं में फूट पड़े, दुष्टों का नाश हो, लोग सदा सुखी रहें और यह सुंदर कथा संग्रह बालकों को निरंतर आनंद प्रदान करता रहे।
इति हितोपदेशे सुहृद्भेदो नाम द्वितीयः कथासङ्ग्रहः समाप्तः
॥ इति सुहृद्भेदः ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.