नृपः कामासक्तो गणयति न कार्ये न च हितं
यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव ।
ततो मानध्मातः स पतति यदा शोकगहने
तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्य् अविनयम् ॥
नृपः कामासक्तो गणयति न कार्ये न च हितं
यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव ।
ततो मानध्मातः स पतति यदा शोकगहने
तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्य् अविनयम् ॥
यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव ।
ततो मानध्मातः स पतति यदा शोकगहने
तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्य् अविनयम् ॥
अन्वयः
AI
कामासक्तः नृपः मत्तः गजः इव कार्यं न गणयति, हितं च न (गणयति), यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति । ततः मान-ध्मातः सः यदा शोक-गहने पतति, तदा भृत्येषु दोषान् क्षिपति, निजम् अविनयं न वेत्ति ।
Summary
AI
A king blinded by lust, wandering freely like an intoxicated elephant, disregards duty and welfare. When, puffed up with pride, he falls into an abyss of grief, he blames his servants instead of recognizing his own lack of discipline.
सारांश
AI
विलासी राजा हाथी की भांति स्वेच्छाचारी होकर उचित-अनुचित का विचार नहीं करता। जब वह अपने अहंकार के कारण संकट में पड़ता है, तब अपनी भूल सुधारने के बजाय सारा दोष सेवकों पर मढ़ देता है।
पदच्छेदः
AI
| नृपः | नृप (१.१) | a king |
| कामासक्तः | काम–आसक्त (१.१) | addicted to lust |
| गणयति | गणयति (√गण् +णिच् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | considers |
| न | न | not |
| कार्यम् | कार्य (२.१) | duty |
| न | न | nor |
| च | च | and |
| हितम् | हित (२.१) | welfare |
| यथेष्टम् | यथेष्टम् | as he pleases |
| स्वच्छन्दः | स्व–छन्द (१.१) | independently |
| प्रविचरति | प्रविचरति (प्र+वि√चर् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | wanders about |
| मत्तः | मत्त (√मद्+क्त, १.१) | intoxicated |
| गजः | गज (१.१) | elephant |
| इव | इव | like |
| ततः | ततः | then |
| मानध्मातः | मान–ध्मात (√ध्मा+क्त, १.१) | puffed up with pride |
| सः | तद् (१.१) | he |
| पतति | पतति (√पत् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | falls |
| यदा | यदा | when |
| शोकगहने | शोक–गहन (७.१) | into the abyss of grief |
| तदा | तदा | then |
| भृत्येषु | भृत्य (७.३) | on his servants |
| दोषान् | दोष (२.३) | faults |
| क्षिपति | क्षिपति (√क्षिप् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | casts |
| न | न | not |
| निजम् | निज (२.१) | his own |
| वेत्ति | वेत्ति (√विद् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | knows |
| अविनयम् | अ–विनय (२.१) | indiscipline |
छन्दः
शिखरिणी [१७: यमनसभलग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| नृ | पः | का | मा | स | क्तो | ग | ण | य | ति | न | का | र्ये | न | च | हि | तं |
| य | थे | ष्टं | स्व | च्छ | न्दः | प्र | वि | च | र | ति | म | त्तो | ग | ज | इ | व |
| त | तो | मा | न | ध्मा | तः | स | प | त | ति | य | दा | शो | क | ग | ह | ने |
| त | दा | भृ | त्ये | दो | षा | न्क्षि | प | ति | न | नि | जं | वे | त्त्य | वि | न | यम् |
| य | म | न | स | भ | ल | ग | ||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.