एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा
तं मोहात् श्रयते मदः स च मदालस्येन निर्विद्यते ।
निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा
स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति ॥
एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा
तं मोहात् श्रयते मदः स च मदालस्येन निर्विद्यते ।
निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा
स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति ॥
तं मोहात् श्रयते मदः स च मदालस्येन निर्विद्यते ।
निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा
स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति ॥
अन्वयः
AI
यदा भूमि-पतिः राज्ये एकम् सचिवम् प्रमाणम् करोति, तदा तम् मोहात् मदः श्रयते, सः च मद-आलस्येन निर्विद्यते, तस्य हृदये निर्विण्णस्य स्वतन्त्र-स्पृहा पदम् करोति, ततः सः स्वातन्त्र्य-स्पृहया नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति ।
Summary
AI
When a king grants absolute authority to a single minister, pride overwhelms that minister through delusion. Becoming weary due to arrogance and laziness, a desire for independence takes root in his heart, leading him to eventually plot against the king's life.
सारांश
AI
जब राजा एक ही मंत्री को राज्य का सर्वेसर्वा बना देता है, तब वह मंत्री गर्वोन्मत्त हो जाता है और आलस्य के कारण ऊबने लगता है। फिर उसके मन में स्वतंत्र होने की इच्छा जागती है, जिससे वह राजा के प्राणों का शत्रु बन जाता है।
पदच्छेदः
AI
| एकं | एक (२.१) | one |
| भूमिपतिः | भूमि–पति (१.१) | a king |
| करोति | करोति (√कृ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | makes |
| सचिवं | सचिव (२.१) | minister |
| राज्ये | राज्य (७.१) | in the kingdom |
| प्रमाणं | प्रमाण (२.१) | the authority |
| यदा | यदा | when |
| तं | तद् (२.१) | him |
| मोहात् | मोह (५.१) | out of delusion |
| श्रयते | श्रयते (√श्रि कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | resorts to |
| मदः | मद (१.१) | pride |
| सः | तद् (१.१) | he |
| च | च | and |
| मदालस्येन | मद–आलस्य (३.१) | due to arrogance and laziness |
| निर्विद्यते | निर्विद्यते (निर्√विद् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | becomes weary |
| निर्विण्णस्य | निर्विण्ण (निर्√विद्+क्त), ६.१ | of the weary one |
| पदं | पद (२.१) | a place |
| करोति | करोति (√कृ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | makes |
| हृदये | हृदय (७.१) | in the heart |
| तस्य | तद् (६.१) | his |
| स्वतन्त्रस्पृहा | स्वतन्त्र–स्पृहा (१.१) | a desire for independence |
| स्वातन्त्र्यस्पृहया | स्वातन्त्र्य–स्पृहा (३.१) | with the desire for independence |
| ततः | ततः | then |
| सः | तद् (१.१) | he |
| नृपतेः | नृपति (६.१) | of the king |
| प्राणान् | प्राण (२.३) | the life |
| अभिद्रुह्यति | अभिद्रुह्यति (अभि√द्रुह् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | plots against |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ए | कं | भू | मि | प | तिः | क | रो | ति | स | चि | वं | रा | ज्ये | प्र | मा | णं | य | दा |
| तं | मो | हा | त्श्र | य | ते | म | दः | स | च | म | दा | ल | स्ये | न | नि | र्वि | द्य | ते |
| नि | र्वि | ण्ण | स्य | प | दं | क | रो | ति | हृ | द | ये | त | स्य | स्व | त | न्त्र | स्पृ | हा |
| स्वा | त | न्त्र्य | स्पृ | ह | या | त | तः | स | नृ | प | तेः | प्रा | णा | न | भि | द्रु | ह्य | ति |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.