हितोपदेशः — विग्रहः

अथ पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रैर् उक्तम् ! राजपुत्रा वयम् । तद् विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलम् अस्ति । विष्णुशर्मणोक्तम् यद् एवं भवद्भ्यो रोचते तत् कथयामि । विग्रहः श्रूयतां, यस्यायम् आद्यः श्लोकः

३.१

हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्यविक्रमे ।
विश्वास्य वञ्चिता हंसाः काकैः स्थित्वारिमन्दिरे ॥

Summary AI In a war of equal prowess between peacocks and swans, the swans were deceived by crows who, having stayed in the enemy's palace, gained their trust.

सारांश AI हंसों और मयूरों के समान पराक्रम वाले युद्ध में, कौवों ने शत्रु के शिविर में रहकर हंसों का विश्वास जीता और उन्हें धोखा दिया।

राजपुत्रा ऊचुःकथम् एतत् विष्णुशर्मा कथयति अस्ति कर्पूरद्वीपे पद्मकेलिनामधेयं सरः । तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति । स च सर्वैर्जलचरैः पक्षिभिर्मिलित्वा पक्षिराज्येभिषिक्तः । यतः

३.२

यदि न स्यान् नरपतिः सम्यङ्नेता ततः प्रजा ।
अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥

Summary AI If there is no king who is a proper leader, then the subjects in this world perish like a ship without a helmsman in the ocean.

सारांश AI यदि प्रजा का कोई योग्य नेता या राजा न हो, तो वह प्रजा समुद्र में बिना मल्लाह की नाव की तरह डूब जाती है।

अपरं च

३.३

प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् ।
वर्धनाद् रक्षणं श्रेयस्तदभावे सद् अप्यसत् ॥

Summary AI A king protects his subjects, and they, in turn, make the king prosper. Protection is superior to prosperity, for in the absence of protection, even existing wealth becomes non-existent.

सारांश AI राजा प्रजा की रक्षा करता है और प्रजा राजा की उन्नति करती है। उन्नति से रक्षा श्रेष्ठ है, क्योंकि रक्षा के अभाव में सब कुछ होने पर भी वह न होने के समान है।

एकदासौ राजहंसैः सुविस्तीर्णकमलपर्यङ्के सुखासीनः परिवारपरिवृतस्तिष्ठति । ततः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य दीर्घमुखो नाम बकः प्रणम्योपविष्टः । राजोवाच्दीर्घमुख ! दशान्तराद् आगतोसि । वार्तां कथय। स ब्रूते देव ! अस्ति महती वार्ता । ताम् आख्यातुकाम एव सत्वरम् आगतोहम् । श्रूयताम् अस्ति जम्बूद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः । तत्र चित्रवर्णो नाम मयूरः पक्षिराजो निवसति । तस्यानुचरैश्चरद्भिः पक्षिभिरहं दग्धारच्यमध्ये चरन्न् अवलोकितः । पृष्टश्च्कस्त्वम् कुतः समागतोसि तदा मयोक्तम्कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य र्जहंसस्यानुचरोहं, कौतुकाद् देशान्तरं द्रष्टुम् आगतोस्मि । एतच् छ्रुत्वा पक्षिभिरुक्तम्नयोर्देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च ततो मयोक्तम् किम् एवम् उच्यते महद् अन्तरम् । यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव । राजहंसश्च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते । अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ । अस्मद्देशे गम्यताम् । ततोस्मद्वचनम् आकर्ण्य सर्वपक्षिणः सकोपा बभूवुः । तथा चोक्तम्

३.४

पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् ।
उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ॥

Summary AI Feeding milk to snakes only increases their venom. Similarly, giving advice to fools leads only to their anger, not to their peace of mind.

सारांश AI साँपों को दूध पिलाना केवल उनके विष को बढ़ाना है। उसी प्रकार मूर्खों को दिया गया उपदेश उनके क्रोध को बढ़ाता है, उन्हें शांत नहीं करता।

अन्यच्च

३.५

विद्वान् एवोपदेष्टव्यो नाविद्वांस्तु कदाचन ।
वानरानुपदिश्याथ स्थानभ्रष्टा ययुः खगाः ॥

Summary AI Only a wise person should be advised, never an ignorant one. By advising monkeys, the birds were driven away from their nests and lost their home.

सारांश AI केवल विद्वानों को ही उपदेश देना चाहिए, मूर्खों को कभी नहीं। बंदरों को उपदेश देने के कारण पक्षियों को अपने घोंसलों से हाथ धोना पड़ा।

राजोवाच्कथम् एतत् दीर्घमुखः कथयति अस्ति नर्मदातीरे पर्वतोपत्यकायां विशालः शाल्मलीतरुः । तत्र निर्मितनीडकोडे पक्षिणः सुखेन निवसन्ति । अथैकदा वर्षासु नीलपटैरिव जलधरपटलैरावृते नभस्तले । धारासारैर्महती वृष्टिर्बभूव । ततो वानरांश्च तरुतलेवस्थितान् शीताकुलान् कम्पमानान् अवलोक्य, कृपया पक्षिभिरुक्तम्भो भो वानराः ! शृणुत

३.६

अस्माभिर्निर्मिता नीडाश्चञ्चुमात्राहृतैस्तृणैः ।
हस्तपादादिसंयुक्ता यूयं किम् अवसीदथ ॥

Summary AI "We have built nests with straws gathered only by our beaks. Why do you, who are endowed with hands, feet, and other limbs, sit in despair?"

सारांश AI हमने केवल अपनी चोंच से तिनके लाकर घोंसले बनाए हैं। तुम हाथ-पैर से युक्त होने पर भी दुखी क्यों हो रहे हो?

तच् छ्रुत्वा वानरैर्जातामर्षैरालोचितम्हो ! निर्वातनीडगर्भावस्थिताः सुखिनः पक्षिणोस्मान् निन्दन्ति । तद् भवतु तावद् वृष्टेरुपशमः । अनन्तरं शान्ते पानीयवर्षे तैर्वानरैर्वृक्षम् आरुह्य, सर्वे नीडा भग्नाः, तेषाम् अण्डानि चाधः पातितानि । अतोहं ब्रवीमि विद्वान् एवोपदेष्टव्यः इत्य् आदि । राजोवाच्ततस्तैः पक्षिभिः किं कृतम् बकः कथयतिततस्तैः पक्षिभिः कोपाद् उक्तम्केनासौ राजहंसो राजा कृतः ततो मयोपजातकोपेनोक्तम्यं युष्मदीयो मयूरः केन राजा कृतः एतच् छ्रुत्वा ते पक्षिणो मां हन्तुम् उद्यताः । ततो मयापि स्वविक्रमो दर्शितः । यतः

३.७

अन्यदा भूषणं पुंसः क्षमा लज्जेव योषितः ।
पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्व् इव ॥

Summary AI For a man, patience is an ornament at ordinary times, just as modesty is for a woman. But in times of insult, valor is his ornament, just as boldness is during amorous play.

सारांश AI क्षमा पुरुषों का उसी प्रकार भूषण है जैसे स्त्रियों की लज्जा। परंतु अपमान होने पर पराक्रम और रतिक्रीड़ा में निर्लज्जता ही शोभा देती है।

राजा विहस्याह्

३.८

आत्मनश्च परेषां च यः समीक्ष्य बलाबलम् ।
अन्तरं नैव जानाति स तिरस्क्रियतेरिभिः ॥

Summary AI He who does not carefully weigh his own strength and weakness against that of his enemies, and fails to recognize the difference, is humiliated by his foes.

सारांश AI जो व्यक्ति अपने और शत्रुओं के बल-अबल का अंतर ठीक से नहीं समझता, उसे शत्रुओं द्वारा अपमानित होना पड़ता है।

३.९

सुचिरं हि चरन् नित्यं क्षेत्रे सत्यम् अबुद्धिमान् ।
द्वीपिचर्मपरिच्छन्नो वाग्दोषाद् गर्दभो हतः ॥

Summary AI A foolish donkey, though disguised in a leopard’s skin and grazing in a field for a long time, was killed because of the fault of its own braying.

सारांश AI बाघ की खाल ओढ़कर बहुत समय तक खेतों में चरने वाला मूर्ख गधा अंततः अपनी आवाज़ के कारण मारा गया।

बकः पृच्छतिकथम् एतत् राजा कथयति

अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः । तस्य गर्दभोतिभारवहनाद् दुर्बलो मुमूर्षुरिवाभवत् । ततस्तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्यारण्यकसमीपे सस्यक्षेत्रे विमुक्तः । ततो दूरात् तम् अवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या क्षेत्रपतयः सत्वरं पलायन्ते । अथैकदा केनापि सस्यरक्षकेण धूसरकम्बलकृततनुत्राणेन धनुष्काण्डं सज्जीकृत्यानतकायेनैकान्ते स्थितम् । तं च दूराद् दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो येथेष्टसस्यभक्षणजातबलो गर्दभोयम् इति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस्तद्अभिमुखं धावितः । ततस्तेन सस्यरक्षकेण चीत्कारशब्दाद् गर्दभोयम् इति निश्चित्य, लीलयैव व्यापादितः । अतोहं ब्रवीमिसुचिरं हि चरन् नित्यम् इत्य् आदि । दीर्घमुखो ब्रूतेततः पश्चात् तैः पक्षिभिरुक्तम्रे पापा दुष्टबक ! अस्माकं भूमौ चरन्न् अस्माकं स्वामिनम् अधिक्षिपसि । तन् न क्षन्तव्यम् इदानीम् । इत्य् उक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर्हत्वा, सकोपा ऊचुःपश्य रे मूर्ख ! स हंसस्तव राजा सर्वथा मृदुः । तस्य राज्याधिकारो नास्ति । यत एकान्तमृदुः करतलस्थम् अप्यर्थं रक्षितुम् अक्षमः । स कथं पृथिवीं शास्ति राज्यं वा तस्य किम् त्वं च कूपमण्डूकः । तेन तद्आश्रयम् उपदिशसि । शृणु

३.१०

सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः ।
यदि दैवात् फलं नास्ति च्छाया केन निवार्यते ॥

Summary AI One should seek refuge in a great tree that provides both fruit and shade. Even if, by fate, there is no fruit, who can take away the shade?

सारांश AI फल और छाया से युक्त विशाल वृक्ष का ही आश्रय लेना चाहिए। यदि दैववश फल न भी मिले, तो भी उसकी छाया को कोई नहीं रोक सकता।

अन्यच्च

३.११

हीनसेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महद् आश्रयः ।
पयोपि शौण्डिकीहस्ते वारुणीत्य् अभिधीयते ॥

Summary AI One should not serve the low but should seek the shelter of the great. Even milk in the hand of a female vintner is called liquor.

सारांश AI नीच व्यक्ति की सेवा नहीं करनी चाहिए, महान व्यक्ति का ही आश्रय लेना चाहिए। शराब बेचने वाली के हाथ में दूध भी मदिरा ही कहलाता है।

अन्यच्च

३.१२

महान् अप्यल्पतां याति निर्गुणे गुणविस्तरः ।
आधाराधेयभावेन गजेन्द्र इव दर्पणे ॥

Summary AI Even great qualities lose their magnitude when placed in a worthless person, appearing small like a mighty elephant reflected in a mirror due to the relation between the container and the contained.

सारांश AI निर्गुण व्यक्ति में गुणों का विस्तार होने पर भी वे लघुता को प्राप्त होते हैं, जैसे दर्पण में विशाल हाथी छोटा दिखाई देता है।

किन्तु

३.१३

अजा सिंहप्रसादेन वने चरति निर्भयम् ।
रामम् आसाद्य लङ्कायां लेभे राज्यं विभीषणः ॥

Summary AI A goat wanders fearlessly in the forest by the grace of a lion. Similarly, *Vibhīṣaṇa* obtained the kingdom in *Laṅkā* by seeking refuge with *Rāma*.

सारांश AI सिंह की कृपा से बकरी वन में निर्भय होकर चरती है। इसी प्रकार श्रीराम का आश्रय लेकर विभीषण ने लंका का राज्य प्राप्त किया।

विशेषतश्च्

३.१४

व्यपदेशेपि सिद्धिः स्याद् अतिशक्ते नराधिपे ।
शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखम् आसते ॥

Summary AI Success can be achieved even by using the name of a very powerful king. By using the name of the Moon, the hares lived in comfort.

सारांश AI अत्यंत शक्तिशाली राजा के नाम का सहारा लेने से भी कार्य सिद्ध हो जाते हैं, जैसे चंद्रमा के नाम का सहारा लेकर खरगोश सुख से रहने लगे।

मयोक्तम्कथम् एतत् पक्षिणः कथयन्ति कदाचिद् वर्षास्व् अपि वृष्टेरभावात् तृषार्तो गजयूथो यूथपतिम् आह्नाथ ! कोभ्युपायोस्माकं जीवनाय नास्ति क्षुद्रजन्तूनां अपि निमज्जनस्थानम् । वयं च निमज्जनस्थानाभावान् मृताः । अन्धा इव किं कुर्मः क्व यामः ततो हस्तिराजो नातिदूरं गत्वा निर्मलं ह्रदं दर्शितवान् । ततो दिनेषु गच्छत्सु तत्तीरावस्थिताः क्षुद्रशशका गजपादाहतिभिश्चूर्णिताः । अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशकश्चिन्तयामासनेन गजयूथेन पिपासाकुलितेन प्रत्यहम् अत्रागन्तव्यम् । ततो विनष्टम् अस्मत्कुलम् । ततो विजयो नाम वृद्धशशकोवदत्मा विषीदत । मयात्र प्रतीकारः कर्तव्यः । ततोसौ प्रतिज्ञाय चलितः । गच्छता च तेनालोचितम्कथं मया गजयूथनाथसमीपे स्थित्वा वक्तव्यम् । यतः

३.१५

स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजङ्गमः ।
पालयन्न् अपि भूपालः प्रहसन्न् अपि दुर्जनः ॥

Summary AI An elephant kills even by a touch, a snake by its mere scent, a king even while protecting, and a wicked person even while smiling.

सारांश AI हाथी छूने मात्र से मार देता है, साँप सूंघने से ही प्राण ले लेता है, राजा पालन करते हुए भी मार सकता है और दुर्जन हँसते हुए भी विनाश कर देता है।

अतोहं पर्वतशिखरम् आरुह्य यूथनाथं संवादयामि । तथानुष्ठिते सति यूथनाथ उवाच्कस्त्वम् कुतः समायातः स ब्रूतेशशकोहम् । भगवता चन्द्रेण भवद्अन्तिकं प्रेषितः । यूथपतिराह्कार्यम् उच्यताम् । विजयो ब्रूते

३.१६

उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा ।
सदैवावध्यभावेन यथार्थस्य हि वाचकः ॥

Summary AI Even when weapons are raised, an envoy does not speak otherwise. Because he is always exempt from being killed, he speaks only the truth of the matter.

सारांश AI शस्त्र उठ जाने पर भी दूत कभी झूठ नहीं बोलता। वह सदैव अवध्य होता है और केवल सत्य संदेश ही कहता है।

तद् अहं तद्आज्ञया ब्रवीमि, शृणु । यद् एते चन्द्रसरोरक्षकाः शशकास्त्वया निःसारितास्तद् अनुचितं कृतम् । ते शशकाश्चिरम् अस्माकं रक्षिताः । अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः । एवम् उक्तवति दूते यूथपतिर्भयाद् इदम् आह्प्रणिधे ! इदम् अज्ञानतः कृतम् । पुनर्न तत्र गमिष्यामि । दूत उवाच्यद्य् एवं तद् अत्र सरसि कोपात् कम्पमानं भगवन्तं शशाङ्कं प्रणम्य, प्रसाद्य च गच्छ । ततस्तेन रात्रौ यूथपतिं नीत्वा, तत्र जले चञ्चलं चन्द्रबिम्बं दर्शयित्वा स यूथप्तिः प्रणामं कारितः । उक्तं च तेन्देव ! अज्ञानाद् अनेनापराधः कृतः । ततः क्षम्यताम् । नैवं वारान्तरं विधास्यते । इत्य् उक्त्वा प्रस्थापितः । अतो वयं ब्रूमःव्यपदेशेपि सिद्धिः स्यात् इति । ततो मयोक्तम्स एवास्मत्प्रभू राजहंसो महाप्रतापोतिस्मर्थः । त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते, किं पुना राज्यम् इति । तदाहं तैः पक्षिभिःदुष्ट ! कथम् अस्मद्भूमौ चरसि इत्य् अभिधाय राज्ञश्चित्रवर्णस्य समीपं नीतः । ततो राज्ञः पुरो मां प्रदर्श्य तैः प्रणम्योक्तम्देव ! अवधीयताम् । एष दुष्टोस्मद्देशे चरन्न् अपि देवपादान् अधिक्षिपति । राजाह्कोयम् कुतः समायातः ते ऊचुःहिरण्यगर्भनाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पूरद्वीपाद् आगतः । अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टःकस्तत्र मुख्यो मन्त्री इति । मयोक्तम्सर्वशास्त्रार्थपारगः शर्वज्ञो नाम चक्रवाकः । गृध्रो ब्रूतेयुज्यते । स्वदेशजोसौ । यतः

३.१७

स्वदेशजं कुलाचारविशुद्धम् उपधाशुचिम् ।
मन्त्रज्ञम् अवसनिनं व्यभिचारविवर्जितम् ॥

Summary AI A king should appoint a minister who is native-born, of pure lineage and conduct, tested for integrity, wise in counsel, free from vices, and devoid of misconduct.

सारांश AI राजा को ऐसे व्यक्ति को मंत्री बनाना चाहिए जो स्वदेश में जन्मा, कुलाचार से शुद्ध, लोभ रहित, मन्त्रणा में निपुण और व्यसनों से मुक्त हो।

३.१८

अधीतव्यवहारार्थं मौलं ख्यातं विपश्चितम् ।
अर्थस्योत्पादकं चैव विदध्यान्मन्त्रिणं नृपः ॥

Summary AI A king should appoint a minister who has studied law and business, is of hereditary descent, renowned, wise, and capable of generating wealth.

सारांश AI राजा को व्यवहार शास्त्र के ज्ञाता, खानदानी, प्रसिद्ध, विद्वान और धन-सम्पदा बढ़ाने वाले व्यक्ति को ही मंत्री नियुक्त करना चाहिए।

अत्रान्तरे शुकेनोक्तम्देव ! कर्पूरद्वीपादयो लघुद्वीपा जम्बूद्वीपान्तर्गता एव । तत्रापि देवपादानाम् एवाधिपत्यम् । ततो राज्ञाप्य् उक्तमेवम् एव । यतः

३.१९

राजा मत्तः शिशुश्चैव प्रमदा धनगर्वितः ।
अप्राप्यम् अपि वाञ्छन्ति किं पुनर्लभ्यतेपि यत् ॥

Summary AI An intoxicated king, a child, a woman, and one proud of wealth desire even the unattainable; how much more so that which is easily obtainable?

सारांश AI अहंकारी राजा, बालक, स्त्री और धन के गर्व में चूर व्यक्ति अप्राप्य वस्तु की भी इच्छा करते हैं, फिर जो सुलभ है उसके लिए तो कहना ही क्या।

ततो मयोक्तम्यदि वचनम्मात्रेणैवाधिपत्यं सिद्ध्यति । तदा जम्बूद्वीपेप्यस्मत्प्रभोर्हिरण्यगर्भस्य स्वाम्यम् अस्ति । शुको ब्रूतेकथम् अत्र निर्णयः मयोक्तंसङ्ग्राम एव । राज्ञा विहस्योक्तम्स्वस्वामिनं गत्वा सज्जीकुरु । तदा मयोक्तम्स्वदूतोपि प्रस्थाप्यताम् । राजोवाच्कः प्रयास्यति दौत्येन यत एवम्भूतो दूतः कार्यः

३.२०

भक्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भोव्यसनी क्षमी ।
ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात् प्रतिभानवान् ॥

Summary AI A messenger should be loyal, virtuous, pure, capable, bold, free from vices, patient, a *Brāhmaṇa*, knowledgeable of the enemy's secrets, and possessor of sharp intellect.

सारांश AI दूत को भक्त, गुणवान, पवित्र, चतुर, निडर, व्यसनमुक्त, क्षमाशील, प्रतिभाशाली, दूसरों के भेदों को जानने वाला और विद्वान ब्राह्मण होना चाहिए।

गृध्रो वदतिसन्त्य् एव दूता बहवः, किन्तु ब्राह्मण एव कर्तव्यः । यतः,

३.२१

प्रसादं कुरुते पत्युः सम्पत्तिं नाभिवाञ्छति ।
कालिमा कालकूटस्य नापैतीश्वरसङ्गमात् ॥

Summary AI She brings grace to her husband and does not desire wealth. The blackness of the kālakūṭa poison does not depart despite its contact with Īśvara (Lord Śiva).

सारांश AI वह पति को प्रसन्न रखती है और धन की लालसा नहीं करती; जैसे शिव के साथ रहने पर भी कालकूट विष की कालिमा उनसे अलग नहीं होती।

राजाह्ततः शुक एव व्रजतु । शुक ! त्वम् एवानेन सह तत्र गत्वास्मद्अभिलषितं ब्रूहि । शुको ब्रूतेयथाज्ञापयति देवः । किन्त्व् अयं दुर्जनो बकः । तद् अनेन सह न गच्छामि । तथा चोक्तम्

३.२२

खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु ।
दशाननोहरत् सीतां बन्धनं स्यान्महोदधेः ॥

Summary AI A wicked person commits a misdeed, but its consequence surely falls upon the virtuous. The ten-faced Daśānana abducted Sītā, but it was the great ocean that suffered being bound.

सारांश AI दुष्ट व्यक्ति बुरा कार्य करता है, किंतु उसका फल सज्जनों को भोगना पड़ता है; जैसे रावण ने सीता का हरण किया पर बंधन समुद्र का हुआ।

अपरं च

३.२३

न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं क्वचित् ।
काकसङ्गाद् धतो हंसस्तिष्ठन् गछंश्च वर्तकः ॥

Summary AI One should never stay or travel with a wicked person. Due to the company of a crow, a stationary swan and a moving quail were both killed.

सारांश AI दुर्जन के साथ न कहीं ठहरना चाहिए और न ही चलना चाहिए; कौवे की संगति के कारण बैठा हुआ हंस और चलता हुआ बटेर, दोनों मारे गए।

राजोवाच्कथम् एतत् शुकः कथयति

अस्त्य् उज्जयिनीवर्त्मप्रान्तरे प्लक्षतरुः । तत्र हंसकाकौ निवसतः । कदाचित् ग्रीष्मसमये परिश्रान्तः कश्चित् पथिकस्तत्र तरुतले धनुष्काण्डं संनिधाय सुप्तः । तत्र क्षणान्तरे तन्मुखाद् वृक्षच्छायापगता । ततः सूर्यतेजसा तन्मुखं व्याप्तम् अवलोक्य, तद्वृक्षस्थितेन पुण्यशीलेन शुचिना राजहंसेन कृपया पक्षौ प्रसार्य पुनस्तन्मुखे छाया कृता । ततो निर्भरनिद्राशुखिना पथिभ्रमणपरिश्रान्तेन पान्थेन मुखव्यादानं कृतम् । अथ परसुखम् असहिष्णुः स्वभावदौर्जन्येन स काकस्तस्य मुखे पुरीषोत्सर्गं कृत्वा पलायितः । ततो यावद् असौ पान्थ उत्थायोर्ध्वं निरीक्षते, तावत् तेनावलोकितो हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः । अतोहं ब्रवीमिन स्थातव्यम् इति ।

एकत्र वृक्षे काकवर्तुकौ सुखं निवसतः । एकदा भगवतो गरुडस्य यात्राप्रसङ्गेन सर्वे पक्षिणः समुद्रतीरं गताः । ततः काकेन सह वर्तकश्चलितः । अथ गच्छतो गोपालस्य मस्तकावस्थितदधिभाण्डाद् वारं वारं तेन काकेन दधि खाद्यते । ततो यावद् असौ दधिभाण्डं भूमौ निधायोर्ध्वम् अवलोकते, तावत् तेन काकवर्तकौ दृष्टौ । ततस्तेन दृष्टः काकः पलायितः । वर्तकः स्वभावनिरपराधो मन्दगतिस्तेन प्राप्तो व्यापादितः । अतोहं ब्रवीमिन गन्तव्यम् इत्य् आदि । ततो मयोक्तम्भ्रातः शुक ! किम् एवं ब्रवीषि मां प्रति यथा श्रीमद्देवपादास्तथा भवान् अपि । शुकेनोक्तम्स्त्व् एवम् । किन्तु,

३.२४

दुर्जनैरुच्यमानानि संमतानि प्रियाण्य् अपि ।
अकालकुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि ॥

Summary AI Agreeable and even pleasant words spoken by wicked people produce fear, just like out-of-season blossoms.

सारांश AI दुर्जन द्वारा कही गई प्रिय बातें भी असमय खिले फूलों की तरह भय उत्पन्न करती हैं।

दुर्जनत्वं च भवतो वाक्याद् एव ज्ञातम् । यद् अनयोर्भूपालयोर्विग्रहे भवद्वचनम् एव निदानम् । पश्य्

३.२५

प्रत्यक्षेपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति ।
रथकारो निजां भार्यां सजारां शिरसाकरोत् ॥

Summary AI Even when a fault is committed in plain sight, a fool is satisfied with consolation. A Rathakāra (carpenter) carried his own wife, along with her paramour, on his head.

सारांश AI प्रत्यक्ष दोष दिखने पर भी मूर्ख व्यक्ति मीठी बातों से मान जाता है, जैसे बढ़ई ने प्रेमी के साथ पकड़ी गई पत्नी को सिर पर उठा लिया था।

राज्ञोक्तम्कथम् एतत् शुकः कथयति अस्ति यौवनश्रीनगरे मन्दमतिर्नाम रथकारः । स च स्वभार्यां बन्धकीं जानाति । किन्तु जारेण समं स्वचक्षुषा नैकस्थाने पश्यति । ततोसौ रथकारः अहम् अन्यं ग्रामं गच्छामीत्य् उक्त्वा चलितः । स कियद् दूरं गत्वा पुनरागत्य पर्यङ्कतले स्वगृहे निभृतं स्थितः । अथ रथकारो ग्रामान्तरं गत इत्य् उपजातविश्वासः स जारः सन्ध्याकाल एवागतः । पज्चात् तेन जारेण समं तस्मिन् पर्यङ्के निर्भरं क्रीडन्ती, पर्यङ्कतलस्थितस्य भर्तुः किञ्चिद् अङ्गस्पर्शात् स्वामिनं मायाविनं विज्ञाय, मनसि सा विषण्णाभवत् । ततो जारेणोक्तम्किम् इति त्वम् अद्य मया सह निर्भरं न रमसे विस्मितेव प्रतिभासि मे त्वम् । अथ तयोक्तम्नभिज्ञोसि । योसौ मम प्राणेश्वरो, येन ममाकौमारं सख्यं सोद्य ग्रामान्तरं गतः । तेन विना सकलजनपूर्णोपि ग्रामो मां प्रत्य् अरण्यवत् प्रतिभाति । किं भावि तत्र परस्थाने किं खादितवान् कथं वा प्रसुप्तः इत्य् अस्मद्धृदयं विदीर्यते । जारो ब्रूतेतव किम् एवंविधा स्नेहभूमी रथकारः बन्धक्य् अवदत्रे बर्बर ! किं वदसि शृणु

३.२६

परुषाण्य् अपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोधचक्षुषा ।
सुप्रसन्नमुखी भर्तुः सा नारी धर्मभाजनम् ॥

Summary AI That woman who, even when spoken to harshly or looked at with eyes of anger by her husband, remains pleasantly-faced towards him, is a vessel of virtue.

सारांश AI जो स्त्री पति द्वारा कठोर वचन कहने या क्रोध से देखने पर भी प्रसन्नमुख रहती है, वही वास्तव में धर्म की पात्री है।

अपरं च

३.२७

यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥

Summary AI For those women to whom the husband is dear, glorious worlds are attained.

सारांश AI जिन स्त्रियों को अपना पति ही प्रिय है, उन्हें महान सुखदायक लोकों की प्राप्ति होती है।

अन्यच्च

३.२८

भर्ता हि परमं नार्या भूषणं भूषणैर्विना ।
एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते ॥

Summary AI A husband is indeed a woman's supreme ornament, even without other jewels. Bereft of him, she does not shine, even if she is beautiful.

सारांश AI आभूषणों के बिना भी पति ही नारी का सबसे बड़ा आभूषण है; उसके बिना सुंदर स्त्री भी शोभा नहीं पाती।

त्वं च जारः पापमतिः, मनोलौल्यात् पुष्पताम्बूलसदृशः कदाचित् सेव्यसे, कदाचिन् न सेव्यसे च । स च पुनर्मे स्वामी , मां विक्रेतुं, देवेभ्यो, ब्राह्मणेभ्यो वा दातुम् ईश्वरः । किं बहुना तस्मिन् जीवति जीवामि । तन्मरणे चानुमरणं करिष्यामीति प्रतिज्ञा वर्तते । यतः

३.२९

तिस्रः कोट्योर्धकोटी च यानि लोमानि मानवे ।
तावत् कालं वसेत् स्वर्गे भर्तारं योनुगच्छति ॥

Summary AI As many as the three and a half crore hairs on a human body, for that many years does she who follows her husband dwell in heaven.

सारांश AI जो स्त्री पति का अनुगमन करती है, वह मनुष्य के शरीर के साढ़े तीन करोड़ रोमों के समान वर्षों तक स्वर्ग में वास करती है।

अन्यच्च

३.३०

व्यालग्राही यथा व्यालं बलाद् उद्धरते बिलात् ।
तद्वद् भर्तारम् आदाय स्वर्गलोके महीयते ॥

Summary AI Just as a snake-catcher forcibly extracts a snake from its hole, even so does she, taking her husband with her, prosper in the heavenly realm.

सारांश AI जैसे सँपेरा बिल से साँप को खींच निकालता है, वैसे ही पतिव्रता नारी अपने पति का उद्धार कर स्वर्गलोक में सम्मानित होती है।

३.३१

अपरं च् चितौ परिष्वज्य विचेतनं पतिं प्रिया हि या मुञ्चति देहम् आत्मनः । कृत्वापि पापं शतलक्षम् अप्यसौ पतिं गृहीत्वा सुरलोकम् आप्नुयात् ॥

Summary AI Furthermore, a beloved wife who, embracing her lifeless husband on the funeral pyre, gives up her own body, attains the celestial world along with her husband, even if she has committed a million sins.

सारांश AI चिता पर मृत पति का आलिंगन कर प्राण त्यागने वाली स्त्री, लाखों पाप करने के बाद भी पति के साथ देवलोक प्राप्त करती है।

३.३२

यतः नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुचिः ।
यस्मै दद्यात् पिता त्व् एनां भ्राता वानुमते पितुः ।
तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत् ॥

Summary AI Whether he lives in a city or a forest, is wicked or pure, a woman should serve him to whom her father or her brother has given her while he is alive, and should not overstep his memory when he is deceased.

सारांश AI पिता या भाई द्वारा जिसे कन्या सौंपी जाए, उसे पति के जीवित रहते उसकी सेवा करनी चाहिए और मृत्यु के बाद भी मर्यादा नहीं तोड़नी चाहिए।

एतत् सर्वं श्रुत्वा मन्दमतिः स रथकारःधन्योहं यस्येदृशी प्रियवादिनी, स्वामिवत्सला च भार्या इति मनसि निधाय, तां खट्वां स्त्रीपुरुषसहितां मूर्ध्नि कृत्वा सानन्दं ननर्त । अतोहं ब्रवीमि प्रयक्षेपि कृते दोषे इत्य् आदि । अतोहं तेन राज्ञा यथाव्यवहारं सम्पूज्य प्रस्थापितः । शुकोपि मम पश्चाद् आगच्छन्न् आस्ते । एतत् सर्वं परिज्ञाय यथाकर्तव्यम् अनुसन्धीयताम् । चक्रवाको विहस्याह्देव ! बकेन तावद् देशान्तरम् अपि गत्वा यथाशक्ति राजकार्यम् अनुष्ठितम् । किन्तु देव स्वभाव एष मूर्खानाम् । यतः,

३.३३

शतं दद्यान् न विवदेद् इति विज्ञस्य संमतम् ।
विना हेतुम् अपि द्वन्द्वम् एतन् मूर्खस्य लक्षणम् ॥

Summary AI One should give a hundred coins but not argue; this is the opinion of the wise. Conflict even without cause is the characteristic of a fool.

सारांश AI सौ देकर भी विवाद टाल देना बुद्धिमान का लक्षण है, जबकि बिना कारण झगड़ा करना मूर्खता की पहचान है।

राजाहलम् अनेनातीतोपालम्भनेन । प्रस्तुतम् अनुसन्धीयताम् । चक्रवाको ब्रूतेदेव ! विजने ब्रवीमि । यतः,

३.३४

वर्णाकारप्रतिध्वानैर्नेत्रवक्त्रविकारतः ।
अप्य् ऊहन्ति मनो धीरास्तस्माद् रहसि मन्त्रयेत् ॥

Summary AI Wise people infer the thoughts of others from their complexion, appearance, voice, and changes in the eyes or face; therefore, one should deliberate in secret.

सारांश AI बुद्धिमान लोग मुख और नेत्रों के हाव-भाव से मन की बात जान लेते हैं, इसलिए महत्वपूर्ण मंत्रणा गुप्त स्थान पर ही करनी चाहिए।

ततो राजा मन्त्री च तत्र स्थितौ अन्येन्यत्र गताः । चक्रवाको ब्रूतेदेव ! अहम् एवं जानाम्कस्याप्यस्मन्नियोगिनः प्रेरणया बकेनेदम् अनुष्ठितम् । यतः,

३.३५

वेद्यानाम् आतुरः श्रेयान् व्यसनी यो नियोगिनाम् ।
विदुषां जीवनं मूर्खः सद्वर्णो जीवनं सताम् ॥

Summary AI A sick person is a boon for doctors, and an addicted person for officials. A fool is the livelihood of the learned, and a person of good character is the life-breath of the virtuous.

सारांश AI वैद्य के लिए रोगी, अधिकारियों के लिए व्यसनी, विद्वानों के लिए मूर्ख और सज्जनों के लिए उत्तम आचरण वाले व्यक्ति ही आजीविका के आधार हैं।

राजाब्रवीत्भवतु, कारणम् अत्र पश्चान् निरूपणीयम् । सम्प्रति यत् कर्तव्यं तन् निरूप्यताम् । चक्रवाको ब्रूतेदेव ! प्रणिधिस्तावत् तत्र प्रहीयताम् । ततस्तद्अनुष्ठानं बलाबलं च जानीमः । तथा हि

३.३६

भवेत् स्वपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने ।
चारश्चक्षुर्महीभर्तुर्यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः ॥

Summary AI In observing what should or should not be done in one's own and enemy kingdoms, a spy is the eye of a king. He who does not have one is truly blind.

सारांश AI अपने और पराये राज्यों के कार्यों को देखने के लिए गुप्तचर ही राजा के नेत्र होते हैं; इनके बिना राजा अंधा होता है।

स च द्वितीयं विश्वासपात्रं गृहीत्वा यातु । तेनासौ स्वयं तत्रावस्थाय, द्वितीयं तत्रत्यमन्त्रकार्यं सुनिभृतं निश्चित्य निगद्य प्रस्थापयति । तथा चोक्तं

३.३७

तीर्थाश्रमसुरस्थाने शास्तरविज्ञानहेतुना ।
तपस्विव्यञ्जनोपेतैः स्वचरैः सह संवसेत् ॥

Summary AI At holy places, hermitages, and temples, for the sake of gathering knowledge and intelligence, one should associate with one's own spies disguised as ascetics.

सारांश AI राजा को तीर्थों और मंदिरों में तपस्वियों के वेश में रहने वाले अपने गुप्तचरों के साथ संपर्क रखना चाहिए।

गूढचारश्च्यो जले स्थले च चरति । ततोसाव् एव बको नियुज्यताम् । एतादृश एव कश्चिद् बको द्वितीयत्वेन प्रयातु । तद्गृहलोकाश्च राजद्वारे तिष्ठन्तु । किन्तु एतद् अपि सुगुप्तम् अनुष्ठातव्यम् । यतः

३.३८

षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रस्तथा प्राप्तश्च वार्तया ।
इत्य् आत्मना द्वितीयेन मन्त्रः कार्यो महीभृता ॥

Summary AI A secret counsel is leaked if it reaches six ears, or if it is discovered through hearsay. Therefore, a king should deliberate only with a single second person.

सारांश AI छह कानों तक पहुँची मंत्रणा प्रकट हो जाती है, इसलिए राजा को केवल एक अन्य व्यक्ति के साथ ही गुप्त परामर्श करना चाहिए।

पश्य्

३.३९

मन्त्रभेदे हि ये दोषा भवन्ति पृथिवीपतेः ।
न शक्यास्ते समाधातुम् इति नीतिविदां मतम् ॥

Summary AI The evils that befall a king when a secret counsel is leaked cannot be remedied; this is the opinion of those learned in political ethics.

सारांश AI नीतिज्ञों का मत है कि गुप्त मंत्रणा के प्रकट होने से उत्पन्न होने वाले दोषों का समाधान राजा के लिए संभव नहीं होता।

राजा विमृश्योवाच्प्राप्तस्तावन्मयोत्तमः प्रतिनिधिः । मन्त्री ब्रूतेदेव ! सङ्ग्रामे विजयोपि प्राप्तः । अत्रान्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्योवाच्देव ! जम्बूद्वीपाद् आगतो द्वारि शुकस्तिष्ठति । राजा चक्रवाकम् आलोकते । चक्रवाकेनोक्तम्कृतावासे तावद् गत्वा तिष्ठतु, पश्चाद् आनीय द्रष्टव्यः । यथाज्ञापयति देवः इत्य् अभिधाय प्रतीहारः शुकं गृहीत्वा तम् आवासस्थानं गतः । राजाह्विग्रहस्तावत् समुपस्थितः । चक्रवाको ब्रूतेदेव ! तथापि प्राग् एव विग्रहो न विधिः । यतः

३.४०

स किं भृत्यः स किं मन्त्री य आदाव् एव भूपतिम् ।
युद्धोद्योगं स्वभूत्यागं निर्दिशत्य् अविचारितम् ॥

Summary AI What kind of servant or minister is he who, at the very beginning, without deliberation, advises the king toward war preparations or the abandonment of his own territory?

सारांश AI वह कैसा मंत्री या सेवक है जो प्रारंभ में ही राजा को बिना सोचे-विचारे युद्ध करने या राज्य त्यागने का परामर्श देता है।

अपरं च

३.४१

विजेतुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन ।
अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युध्यमानयोः ॥

Summary AI One should never strive to conquer enemies through war, because victory for those engaged in battle is seen to be uncertain.

सारांश AI शत्रुओं को जीतने के लिए युद्ध का सहारा कभी नहीं लेना चाहिए, क्योंकि युद्ध करने वालों के बीच विजय अनिश्चित होती है।

अन्यच्च

३.४२

साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् ।
साधितुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन ॥

Summary AI One should endeavor to subdue enemies through conciliation, gifts, or sowing dissension—either combined or separately—but never through war.

सारांश AI साम, दान और भेद के अलग-अलग या सामूहिक प्रयोग से शत्रुओं को वश में करने का प्रयत्न करना चाहिए, किंतु युद्ध का सहारा कभी नहीं लेना चाहिए।

अपरं च

३.४३

सर्व एव जनः शूरो ह्य् अनासादितविग्रहः ।
अदृष्टपरसामर्थ्यः सदर्पः को भवेन् न हि ॥

Summary AI Every person is brave as long as they have not encountered conflict; who would not be arrogant if they have not witnessed the strength of an opponent?

सारांश AI जब तक युद्ध का सामना न हो, तब तक हर व्यक्ति स्वयं को शूरवीर मानता है। शत्रु की शक्ति को देखे बिना भला कौन गर्वित नहीं होता?

किं च

३.४४

न तथोत्थाप्यते ग्रावा प्राणिभिर्दारुणा यथा ।
अल्पोपायान्महासिद्धिरेतन्मन्त्रफलं महत् ॥

Summary AI A stone is not lifted by living beings as easily as a wooden log; achieving great success through small means is the significant fruit of wise counsel.

सारांश AI जैसे भारी पत्थर को शारीरिक बल की तुलना में लकड़ी के यंत्र से आसानी से उठाया जा सकता है, वैसे ही अल्प उपाय से बड़ी सिद्धि प्राप्त करना उत्तम नीति का फल है।

किन्तु विग्रहम् उपस्थितं विलोक्य व्यवह्रियताम्, यतः

३.४५

यथा कालकृतोद्योगात् कृषिः फलवती भवेत् ।
तद्वन् नीतिरियं देव चिरात् फलति न क्षणात् ॥

Summary AI O *Deva*, just as agriculture becomes fruitful through effort made at the right time, so does this *nīti* yield results over time and not in an instant.

सारांश AI जिस प्रकार उचित समय पर किए गए परिश्रम से कृषि फलदायक होती है, वैसे ही नीति भी उचित समय आने पर ही फल देती है, तुरंत नहीं।

अपरं च

३.४६

दूरे भीरुत्वम् आसन्ने शूरता महतो गुणः ।
विपत्तौ हि महान् लोके धीरत्वम् अधिगच्छति ॥

Summary AI Fear when the enemy is far and bravery when he is near are the qualities of a great man; for in this world, a great person maintains steadfastness during adversity.

सारांश AI संकट के दूर रहने पर सावधानी और समीप आने पर वीरता दिखाना महापुरुषों का गुण है। संसार में महान व्यक्ति विपत्ति के समय भी धैर्य धारण करते हैं।

अन्यच्च

३.४७

प्रत्यूहः सर्वसिद्धीनाम् उत्तापः प्रथमः किल ।
अतिशीतलम् अप्यम्भः किं भिनत्ति न भूभृतः ॥

Summary AI Agitation is indeed the foremost obstacle to all success; does even extremely cold water not break apart mountains?

सारांश AI अत्यधिक आवेश सभी सिद्धियों में पहली बाधा है। क्या अत्यंत शीतल जल भी बड़े-बड़े पहाड़ों को नहीं चीर देता? शांति और धैर्य से कार्य सिद्ध होते हैं।

३.४८

बलिना सह योद्धव्यम् इति नास्ति निदर्शनम् ।
तद् युद्धं हस्तिना सार्धं नराणां मृत्युम् आवहेत् ॥

Summary AI There is no precedent suggesting one should fight a stronger opponent; such a war would bring death to men, like fighting against an elephant.

सारांश AI बलवान शत्रु के साथ युद्ध करने का कोई औचित्य नहीं है। शक्तिशाली से युद्ध करना मनुष्यों के लिए वैसा ही विनाशकारी है जैसे हाथी से लड़ना।

अन्यच्च

३.४९

स मूर्खः कालम् अप्राप्य योपकर्तरि वर्तते ।
कलिर्बलवता सार्धं कीटपक्षोद्गमो यथा ॥

Summary AI He is a fool who acts against his benefactor without waiting for the right time; a conflict with the powerful is like the sprouting of wings on an insect, leading to its end.

सारांश AI जो व्यक्ति समय आने से पूर्व ही शक्तिशाली शत्रु से शत्रुता करता है, वह मूर्ख है। बलवान से विवाद करना पतंगे के पंख निकलने के समान है, जो उसके नाश का कारण है।

किं च

३.५०

कौर्मं सङ्कोचम् आस्थाय प्रहारम् अपि मर्षयेत् ।
प्राप्तकाले तु नीतिज्ञ उत्तिष्ठेत् क्रूरसर्पवत् ॥

Summary AI Adopting the retraction of a tortoise, one should endure even a blow; however, when the right time arrives, one who knows *nīti* should rise like a cruel serpent.

सारांश AI नीतिज्ञ व्यक्ति को कछुए की तरह स्वयं को समेटकर प्रहार सह लेने चाहिए, परंतु उचित समय आने पर उसे क्रूर सर्प की भांति उठकर आक्रमण करना चाहिए।

३.५१

महत्य् अल्पेप्य् उपायज्ञः समम् एव भवेत् क्षमः ।
समुन्मूलयितुं वृक्षांस्तृणानीव नदीरयः ॥

Summary AI One skilled in means is equally capable in great or small tasks; just as a river's current uproots trees as easily as blades of grass.

सारांश AI युक्ति जानने वाला व्यक्ति बड़े और छोटे, दोनों कार्यों को समान रूप से साधने में सक्षम होता है, जैसे नदी का वेग बड़े वृक्षों और तिनकों दोनों को उखाड़ फेंकता है।

अतो दूतोयं शुकोत्राश्वास्य तावद् ध्रियतां यावद् दुर्गं सज्जीक्रियते, यतः

३.५२

एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः ।
शतं शतसहस्राणि तस्माद् दुर्गं विशिष्यते ॥

Summary AI A single archer on a rampart can fight a hundred, and a hundred can fight a hundred thousand; therefore, a fortress is held in high regard.

सारांश AI किले की दीवार पर स्थित एक धनुर्धारी सौ योद्धाओं से लड़ सकता है और सौ योद्धा लाख से, इसलिए युद्ध में दुर्ग का विशेष महत्त्व है।

किं च

३.५३

अदुर्गविषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् ।
अदुर्गोनाश्रयो राजा पोतच्युतमनुष्यवत् ॥

Summary AI Whose territory, if without a fortress, is not an object of defeat by an enemy? A king without a fortress or refuge is like a man who has fallen from a ship.

सारांश AI बिना दुर्ग वाले देश का राजा शत्रुओं द्वारा अपमानित होता है। दुर्गहीन राजा की स्थिति वैसी ही निराश्रय होती है जैसी जहाज से गिरे हुए मनुष्य की।

३.५४

दुर्गं कुर्यान्महाखातम् उच्चप्राकारसंयुतम् ।
सयन्त्रं सजलं शैलसरिन्मरुवनाश्रयम् ॥

Summary AI A fortress should be constructed with a large moat, high ramparts, machines, and water, utilizing mountains, rivers, deserts, or forests as defense.

सारांश AI राजा को गहरी खाई, ऊंची दीवारों, यंत्रों और जल की व्यवस्था वाले दुर्ग का निर्माण करना चाहिए, जो पर्वत, नदी, मरुस्थल या वन के आश्रय में हो।

३.५५

विस्तीर्णतातिवैषम्यं रसधान्येध्मसङ्ग्रहः ।
प्रवेशश्चापसारश्च सप्तैता दुर्गसम्पदः ॥

Summary AI Expansiveness, extreme difficulty of terrain, storage of water, grain, and fuel, along with means of entry and exit—these are the seven excellences of a fortress.

सारांश AI विशालता, दुर्गमता, अन्न, जल तथा ईंधन का पर्याप्त संग्रह, और सुगम प्रवेश एवं निकास—ये सात गुण एक उत्तम दुर्ग की संपदा हैं।

राजाह्दुर्गानुसन्धाने को नियुज्यताम् चक्रवाको ब्रूते

३.५६

यो यत्र कुशलः कार्ये तं तत्र विनियोजयेत् ।
कर्मस्व् अदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञोपि विमुह्यति ॥

Summary AI One should employ a person in a task where they are skilled; even one learned in the *śāstras* becomes confused in tasks if they lack practical experience.

सारांश AI जो व्यक्ति जिस कार्य में कुशल हो, उसे उसी में नियुक्त करना चाहिए। जिसने कार्य का व्यावहारिक अनुभव न किया हो, वह शास्त्रज्ञ होने पर भी भ्रमित हो जाता है।

तदाहूयतां सारसः । तथानुष्ठिते सति समागतं सारसम् अवलोक्य राजोवाच्भोः सारस ! त्वं सत्वरं दुर्गम् अनुसन्धेहि । सारसः प्रणम्योवाच्देव ! दुर्गं तावद् इदम् एव चिरात् सुनिरूपितम् आस्ते महत् सरः । किन्त्व् एतन्मध्यद्वीपे द्रव्यसङ्ग्रहः क्रियताम् । यतः

३.५७

धान्यानां सङ्ग्रहो राजन्न् उत्तमः सर्वसङ्ग्रहात् ।
निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात् प्राणधारणम् ॥

Summary AI O *Rājan*, the collection of grain is the best of all collections; for a jewel placed in the mouth cannot sustain life.

सारांश AI हे राजन्, सभी वस्तुओं के संग्रह में अन्न का संग्रह सर्वश्रेष्ठ है, क्योंकि मुख में रखा हुआ रत्न प्राणों की रक्षा नहीं कर सकता।

किं च

३.५८

ख्यातः सर्वरसानां हि लवणो रस उत्तमः ।
गृह्णीयात् तं विना तेन व्यञ्जनं गोमयायते ॥

Summary AI Salt is known as the best of all flavors; one should acquire it, for without it, a dish tastes like cow dung.

सारांश AI सभी रसों में नमक उत्तम है। इसके बिना स्वादिष्ट व्यंजन भी स्वादहीन और गोबर के समान हो जाता है, अतः इसका संग्रह अनिवार्य है।

राजाह्सत्वरं गत्वा सर्वम् अनुष्ठीयताम् । पुनः प्रविश्य प्रतीहारो ब्रूतेदेव ! सिंहलद्वीपाद् आगतो मेघवर्णो नाम वायसः सपरिवारो द्वारि वर्तते । स च देवपादान् द्रष्टुम् इच्छति । राजाह्काकः प्राज्ञो बहुदृश्वा च तद् भवति स सङ्ग्राह्यः । चक्रवाको ब्रूतेदेव ! अस्त्य् एवं । किन्तु अस्मद्विपक्षः काकः स्थलचरः । तेनास्मद्विपक्षपक्षे नियुक्तः कथं सङ्गृह्यते तथा चोक्तम्

३.५९

आत्मपक्षं परित्यज्य परपक्षेषु यो रतः ।
स परैर्हन्यते मूढो नीलवर्णशृगालवत् ॥

Summary AI The fool who abandons his own side and takes delight in the enemy's side is destroyed by them, like the blue-colored jackal.

सारांश AI जो मूर्ख अपने पक्ष को छोड़कर शत्रु पक्ष में सम्मिलित हो जाता है, वह नीले रंग के सियार की भांति शत्रुओं द्वारा ही नष्ट कर दिया जाता है।

राजोवाचकथम् एतत् मन्त्री कथयति

अस्त्य् अरण्ये कश्चिच् छृगालः स्वेच्छया नगरोपान्ते भ्राम्यन् नीलीभाण्डे निपतितः । पश्चात् तत उत्थातुम् असमर्थः, प्रातरात्मानं मृतवत् सन्दर्श्य स्थितः । अथ नीलीभाण्डस्वामिना मृति इति ज्ञात्वा, तस्मात् समुत्थाप्य, दूरे नीत्वासौ परित्यक्तः । तस्मात् पलायितः । ततोसौ वने गत्वा आत्मानं नीलप्वर्णम् अवलोक्याचिन्तयत्हम् इदानीम् उत्तमवर्णः । तद् अहं स्वकीयोत्कर्षं किं न साधयामि इत्य् आलोच्य शृगालान् आहूय, तेनोक्तंहं भगवत्या वनदेवतया स्वहस्तेनारण्यराज्ये सर्वौषधिरसेनाभिषिक्तः । पश्यन्तु मम वर्णम् । तद् अद्यारभ्यास्मद्आज्ञयास्मिन्न् अरण्ये व्यवहारः कार्यः । शृगालाश्च तं विशिष्टवर्णम् अवलोक्य, साष्टाङ्गपातं प्रणम्योचुःयथाज्ञापयति देवः इति । अनेनैव क्रमेण सर्वेष्व् अरण्यवासिष्व् आधिपत्यं तस्य बभूव । ततस्तेन स्वज्ञातिभिरावृतेनाधिक्यं साधितम् । ततस्तेन व्याघ्रसिंहादीन् उत्तमपरिजनान् प्राप्य, सदसि शृगालान् अवलोक्य लज्जमानेनावज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः । ततो विषण्णान् शृगालान् अवलोक्य केनचिद् वृद्धशृगालेनैतत् प्रतिज्ञातंमा विषीदत, यद् अनेनानीतिज्ञेन वयं मर्मज्ञाः । स्वसमीपात् परिभूतास्तद् यथायं नश्यति तथा विधेयम् । यतोमी व्याघ्रादयो वर्णमात्रविप्रलब्धाः शृगालम् अज्ञात्वा राजानम् इमं मन्यन्ते । तद् यथायं परिचीयते तथा कुरुत । तत्र चैवम् अनुष्ठेयम्, यथा वदामिसर्वे सन्ध्यासमये तत्सन्निधाने महारावम् एकदैव करिष्यथ । ततस्तं शब्दम् आकर्ण्य जातिस्वभावात् तेनापि शब्दः कर्तव्यः । यतः

३.६०

यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः ।
श्वा यदि क्रियते राजा तत् किं नाश्नात्य् उपानहम् ॥

Summary AI Whatever is one's natural disposition is always difficult to overcome; if a dog is made a king, would it not still gnaw on a shoe?

सारांश AI जिसका जो स्वाभाविक गुण है, उसे बदलना कठिन है। यदि कुत्ते को राजा भी बना दिया जाए, तब भी क्या वह जूता चबाना छोड़ देगा?

ततः शब्दाद् अभिज्ञाय स व्याघ्रेण हन्तव्यः । ततस्तथानुष्ठिते सति तद् वृत्तम् । तथा चोक्तम्

३.६१

छिद्रं मर्म च वीर्यं च सर्वं वेत्ति निजो रिपुः ।
दहत्य् अन्तर्गतश्चैव शुष्कं वृक्षम् इवानलः ॥

Summary AI An internal enemy knows all one's weaknesses, secrets, and strengths. Like fire residing within a dry tree, he consumes it entirely from the inside.

सारांश AI अपना शत्रु छिद्र, मर्म और बल सब जानता है। वह सूखे वृक्ष में लगी आग की तरह राजा को भीतर से ही जलाकर नष्ट कर देता है।

अतोहं ब्रवीमिात्मपक्षं परित्यज्येत्य् आदि । राजाह्यद्य् एवं तथापि दृश्यतां तावद् अयं दूराद् आगतः । तत्सङ्ग्रहे विचारः कार्यः । चक्रो ब्रूतेदेव ! प्रणिधिस्तावत् प्रहितो, दुर्गं च सज्जीकृतम् । अतः शुकोप्यानीय प्रस्थाप्यताम् । किन्तु योधबलसमन्वितो भूत्वा, दूराद् एव तम् अवलोकय । यतः

३.६२

नन्दं जघान चाणक्यस्तीक्ष्णदूतप्रयोगतः ।
तद् दूरान्तरितं दूतं पश्येद् वीरसमन्वितः ॥

Summary AI Cāṇakya destroyed Nanda through the employment of a sharp messenger. Therefore, a king accompanied by brave men should observe a messenger from a distance.

सारांश AI चाणक्य ने दूतों के प्रयोग से नंद को मारा था। अतः वीर राजा को दूर से आने वाले दूतों पर पैनी दृष्टि रखनी चाहिए।

ततः सभां कृत्वाहूतः शुकः काकश्च । शुकः किंचिद् उन्नतशिरा दत्तासने उपविश्य ब्रूतेभो हिरण्यगर्भ ! त्वां महाराजाधिराजः श्रीमच्चित्रवर्णः समाज्ञापयतियदि जीवितेन श्रिया वा प्रयोजनम् अस्ति, तदा सत्वरम् आगत्यास्मच्चरणौ प्रणम । नो चेद् अवस्थातुं स्थानान्तरं परिचिन्तय । राजा सकोपम् आहाः, सभायाम् अस्माकं न कोपि विद्यते य एनं गलहस्तयति तत उत्थाय मेघवर्णो ब्रूतेदेव ! आज्ञापय, हमि चैनं दुष्टशुकम् । सर्वज्ञो राजानं काकं च सान्त्वयन् ब्रूतेभद्र ! मा मैवम् । शृणु तावत्

३.६३

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा
वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् ।
धर्मः स नो यत्र न सत्यम् अस्ति
सत्यं न तद् यच् छलम् अभ्युपैति ॥

Summary AI That is no assembly where there are no elders; they are no elders who do not speak of *dharma*; that is no *dharma* where there is no truth; and that is no truth which is combined with deceit.

सारांश AI वह सभा नहीं जहाँ वृद्ध न हों, वे वृद्ध नहीं जो धर्म न कहें, वह धर्म नहीं जिसमें सत्य न हो और वह सत्य नहीं जिसमें छल हो।

यतो राजधर्मश्चैषः

३.६४

दूतो म्लेच्छोप्यवध्यः स्याद् राजा दूतमुखो यतः ।
उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा ॥

Summary AI A messenger must not be killed, even if he is an outcast, for a king speaks through his messenger. Even when weapons are raised, a messenger does not speak otherwise than his instructions.

सारांश AI दूत अवध्य होता है क्योंकि वह राजा का मुख है। शस्त्र उठने पर भी वह अपने स्वामी का ही संदेश कहता है, अन्यथा नहीं।

अन्यच्च

३.६५

स्वापकर्षं परोत्कर्षं दूतोक्तैर्मन्यते तु कः ।
सदैवावध्यभावेन दूतः सर्वं हि जल्पति ॥

Summary AI Who considers their own inferiority or another's superiority based on a messenger's words? A messenger says everything freely, protected by the status of being immune from execution.

सारांश AI दूत के शब्दों से कौन मान-अपमान का विचार करता है? वह तो अवध्य होने के कारण निर्भय होकर सब कुछ कह देता है।

ततो राजा काकश्च स्वां प्रकृतिम् आपन्नौ । शुकोप्य् उत्थाय चलितः । पश्चाच् चक्रवाकेणानीय प्रबोध्य कनकालङ्कारादिकं दत्वा सम्प्रेषितः स्वदेशं ययौ । शुकोपि विन्ध्याचलं गत्वा, स्वस्य राजानं चित्रवर्णं प्रणतवान् । तं विलोक्य राजोवाच्शुक ! का वार्ता कीदृशोसौ देशः शुको ब्रूतेदेव ! संक्षेपाद् इयं वार्ता । सम्प्रति युद्धोद्योगः क्रियताम् । देशश्चासौ कर्पूरद्वीपः स्वर्गैकदेशो, राजा च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते । ततः सर्वान् शिष्टान् आहूय राजा मन्त्रयितुम् उपविष्टः । आह च तान्सम्प्रति कर्तव्ये विग्रहे यथाकर्तव्यम् उपदेशं ब्रूत । विग्रहः पुनरवश्यं कर्तव्यः । तथा चोक्तम्

३.६६

असन्तुष्टा द्विजा नष्टाः सन्तुष्टाश्च महीभृतः ।
सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलाङ्गना ॥

Summary AI Dissatisfied *brāhmaṇas* are ruined, as are satisfied kings. Modest harlots are ruined, as are shameless women of noble families.

सारांश AI असंतुष्ट ब्राह्मण, संतुष्ट राजा, लज्जा रखने वाली वेश्या और निर्लज्ज कुलवधू—ये सभी नष्ट हो जाते हैं।

दूरदर्शी नाम गृध्रो मन्त्री ब्रूतेदेव ! व्यसनितया विग्रहो न विधिः । यतः

३.६७

मित्रामात्यसुहृद्वर्गा यदा स्युर्दृढभक्तयः ।
शत्रूणां विपरीताश्च कर्तव्यो विग्रहस्तदा ॥

Summary AI When one's friends, ministers, and allies are firmly loyal, while those of the enemy are the opposite, then war should be undertaken.

सारांश AI जब मित्र और मंत्री पूरी तरह निष्ठावान हों और शत्रु पक्ष में इसके विपरीत स्थिति हो, तभी युद्ध का निर्णय लेना चाहिए।

अन्यच्च

३.६८

भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम् ।
यदैतन् निश्चितं भावि कर्तव्यो विग्रहस्तदा ॥

Summary AI Territory, allies, and gold are the three fruits of war. When these are certain to be gained, only then should war be waged.

सारांश AI भूमि, मित्र और स्वर्ण—ये युद्ध के तीन फल हैं। जब इन तीनों की प्राप्ति सुनिश्चित हो, तभी युद्ध करना चाहिए।

राजाह्मद्बलं तावद् अवलोकयतु मन्त्री । तदैतेषाम् उपयोगो ज्ञायताम् । एवम् आहूयतां मौहूर्तिकः । स यात्रार्थं शुभलग्नं निर्णीय ददातु । मन्त्री ब्रूतेदेव ! तथापि सहसा यात्राकरणम् अनुचितम् । यतः

३.६९

विशन्ति सहसा मूढा येविचार्य द्विषद्बलम् ।
खड्गधारापरिष्वङ्गं लभन्ते ते सुनिश्चितम् ॥

Summary AI Fools who suddenly enter the enemy's army without deliberation surely receive the embrace of the sword's edge.

सारांश AI जो मूर्ख शत्रु की शक्ति का आकलन किए बिना अचानक उन पर टूट पड़ते हैं, वे निश्चित ही मृत्यु को प्राप्त होते हैं।

राजाह्मन्त्रिन् ! ममोत्साहभङ्गं सर्वथा मा कृथाः । विजिगीषुर्यथा परभूमिम् आक्रमति तथा कथय । गृध्रो ब्रूतेदेव ! तत् कथयामि । किन्तु तद्अनुष्ठितम् एव फलप्रदम् । तथा चोक्तम्

३.७०

किं मन्त्रेणाननुष्ठाने शास्त्रवित् पृथिवीपतेः ।
न ह्य् औषधपरिज्ञानाद् व्याधेः शान्तिः क्वचिद् भवेत् ॥

Summary AI What is the use of a king's counsel or knowledge of scriptures without execution? Healing from a disease never occurs merely by knowing the medicine.

सारांश AI यदि शास्त्र सम्मत मन्त्रणा का पालन न किया जाए तो वह व्यर्थ है। औषधि के केवल ज्ञान से नहीं, अपितु सेवन से ही रोग दूर होता है।

राजादेशश्चानतिक्रमणीय इति यथाश्रुतं निवेदयामि शृणुदेव !

३.७१

नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप ।
तत्र तत्र च सेनानीर्यायाद् व्यूहीकृतैर्बलैः ॥

Summary AI O King, wherever there is danger—in rivers, mountains, forests, or forts—the commander should proceed with forces arranged in battle formations.

सारांश AI नदी, पर्वत और वन जैसे दुर्गम स्थानों पर जहाँ भय की संभावना हो, वहाँ सेनापति को व्यूह रचना कर सेना के साथ आगे बढ़ना चाहिए।

३.७२

बलाध्यक्षः पुरो यायात् प्रवीरपुरुषान्वितः ।
मध्ये कलत्रं स्वामी च कोशः फल्गु च यद् बलम् ॥

Summary AI The commander, accompanied by the bravest men, should go in front. In the middle should be the wives, the king, the treasury, and the weak forces.

सारांश AI सबसे आगे वीर पुरुषों के साथ सेनापति चले। मध्य में स्त्रियाँ, राजा, खजाना और कमजोर सैन्य बल होना चाहिए।

३.७३

पार्श्वयोरुभयोरश्वा अश्वानां पार्श्वतो रथाः ।
रथानां पार्श्वतो नागा नागानां च पदातयः ॥

Summary AI Horses should be on both flanks; chariots beside the horses; elephants beside the chariots; and infantry beside the elephants.

सारांश AI सेना के दोनों पार्श्वों में घोड़े, उनके बगल में रथ, रथों के पास हाथी और अंत में पैदल सैनिक होने चाहिए।

३.७४

पश्चात् सेनापतिर्यायात् खिन्नानाश्वासयन् छनैः ।
मन्त्रिभिः सुभटैर्युक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः ॥

Summary AI In the rear, the king should proceed like a commander, accompanied by ministers and elite soldiers, encouraging the weary and protecting the army.

सारांश AI सबसे पीछे सेनापति थके हुए सैनिकों को प्रोत्साहित करते हुए चले और राजा मंत्रियों एवं वीर सैनिकों के साथ सेना को संभालते हुए चले।

३.७५

समेयाद् विषमं नागैर्जलाढ्यं समहीधरम् ।
समम् अश्वैर्जलं नीमिः सर्वत्रैव पदातिभिः ॥

Summary AI One should traverse uneven terrain, marshy lands, and mountains with elephants; level ground with horses; water with boats; and all areas with infantry.

सारांश AI विषम भूमि पर हाथियों से, समतल पर घोड़ों से, जल में नौकाओं से और सभी स्थानों पर पैदल सैनिकों से आगे बढ़ना चाहिए।

३.७६

हस्तिनां गमनं प्रोक्तं प्रशस्तं जलदागमे ।
तद् अन्यत्र तुरङ्गाणां पत्तीनां सर्वदैव हि ॥

Summary AI The movement of elephants is said to be excellent during the rainy season. At other times, the movement of horses and infantry is always preferable.

सारांश AI वर्षा ऋतु में हाथियों का गमन श्रेष्ठ माना जाता है, अन्य ऋतुओं में घोड़ों का, जबकि पैदल सैनिकों का गमन सर्वदा उचित है।

३.७७

शैलेषु दुर्गमार्गेषु विधेयं नृपरक्षणम् ।
स्वयोधै रक्षितस्यापि शयनं योगनिद्रया ॥

Summary AI Protection of the king must be ensured in mountains and difficult passes. Even when guarded by his own soldiers, he should sleep with *yoga-nidrā* (watchful sleep).

सारांश AI पर्वतों और दुर्गम मार्गों पर राजा की विशेष सुरक्षा करनी चाहिए। योद्धाओं द्वारा रक्षित होने पर भी राजा को स्वयं अत्यंत सजग रहना चाहिए।

३.७८

नाशयेत् कर्षयेच् छत्रून् दुर्गकण्टकमर्दनैः ।
परदेशप्रवेशे च कुर्याद् आटविकान् पुरः ॥

Summary AI One should destroy and harass enemies by crushing their forts and thorns. When entering a foreign land, forest-dwellers should be placed in the front.

सारांश AI शत्रु के दुर्ग और कांटों को नष्ट कर उसे कमजोर करना चाहिए। दूसरे देश में प्रवेश करते समय वनवासियों को सेना के आगे रखना चाहिए।

३.७९

यत्र राजा तत्र कोशो विना कोशं न राजता ।
सुभटेभ्यस्ततो दद्यात् को हि दातुर्न युध्यते ॥

Summary AI Where the king is, there the treasury is; there is no kingship without a treasury. Therefore, he should distribute wealth to the elite soldiers; for who does not fight for a generous giver?

सारांश AI जहाँ राजा है वहाँ कोष है, कोष विहीन राजा का कोई महत्त्व नहीं। अतः सैनिकों को धन देना चाहिए क्योंकि दानी के लिए सब लड़ते हैं।

यतः

३.८०

न नरस्य नरो दासो दासस्त्व् अर्थस्य भूपते ।
गौरवं लाघवं वापि धनाधननिबन्धनम् ॥

Summary AI O King, a man is not a slave to another man, but a slave to wealth. Greatness or insignificance is truly dependent on the possession or lack of riches.

सारांश AI कोई मनुष्य दूसरे का दास नहीं होता, बल्कि वह धन का दास होता है। मान और अपमान केवल धन के होने या न होने पर निर्भर है।

३.८१

अभेदेन च युध्येत रक्षेच् चैव परस्परम् ।
फल्गु सैन्यं च यत् किंचिन्मध्ये व्यूहस्य कारयेत् ॥

Summary AI Soldiers should fight in a solid formation and protect one another. Any weak or insignificant part of the army should be placed in the center of the battle array.

सारांश AI सेना को एकजुट होकर लड़ना चाहिए और एक-दूसरे की रक्षा करनी चाहिए। कमजोर सैन्य इकाइयों को व्यूह के मध्य में रखना चाहिए।

३.८२

पदातींश्च महीपालः पुरोनीकस्य योजयेत् ।
उपरुध्यारिम् आसीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् ॥

Summary AI A king should station infantry at the front of the army. He should remain blockading the enemy while ravaging their territory.

सारांश AI राजा को पैदल सैनिकों को सेना के सबसे आगे नियुक्त करना चाहिए। शत्रु को घेर लेना चाहिए और उसके राज्य को पीड़ित करना चाहिए।

३.८३

स्यन्दनाश्वैः समे युध्येद् अनूपे नौद्विपैस्तथा ।
वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचर्मायुधैः स्थले ॥

Summary AI One should fight with chariots and horses on level ground, with boats and elephants in marshy areas, with bows in places covered by trees and shrubs, and with swords and shields on firm ground.

सारांश AI समतल भूमि पर रथ और घोड़ों से, जलमय स्थान पर नाव और हाथियों से, जंगलों में धनुषों से और ऊबड़-खाबड़ जमीन पर ढाल-तलवार से युद्ध करना चाहिए।

३.८४

दूषयेच् चास्य सततं यवसान् नोदकेन्धनम् ।
भिन्द्याच् चैव तडागानि प्रकारारान् परिखास्तथा ॥

Summary AI One should constantly spoil the enemy's fodder, water, and fuel. Furthermore, their tanks, ramparts, and moats should be destroyed.

सारांश AI शत्रु के घास, जल और ईंधन को निरंतर दूषित करना चाहिए। साथ ही उनके तालाबों, प्राचीरों और खाइयों को भी नष्ट कर देना चाहिए।

३.८५

बलेषु प्रमुखो हस्ती न तथान्यो महीपतेः ।
निजैरवयवैरेव मातङ्गोष्टायुधः स्मृतः ॥

Summary AI For a king's forces, the elephant is the most important unit; no other is like it. An elephant is considered to possess eight weapons through its own limbs alone.

सारांश AI राजा की सेना में हाथी के समान कोई अन्य प्रमुख नहीं है। हाथी अपने अंगों के द्वारा ही आठ प्रकार के आयुधों से युक्त माना गया है।

३.८६

बलम् अश्वश्च सैन्यानां प्राकारो जङ्गमो यतः ।
तस्माद् अश्वाधिको राजा विजयी स्थलविग्रहे ॥

Summary AI Since the horse is the strength of armies and a moving rampart, the king superior in cavalry is victorious in land battles.

सारांश AI घोड़ा सेना का मुख्य बल है क्योंकि वह चलता-फिरता परकोटा है। इसलिए स्थल युद्ध में घोड़ों की अधिकता वाला राजा ही विजयी होता है।

तथा चोक्तम्

३.८७

युध्यमाना हयारूढा देवानाम् अपि दुर्जयाः ।
अपि दूरस्थितास्तेषां वैरिणो हस्तवत्तिनः ॥

Summary AI Warriors fighting while mounted on horses are invincible even to the gods. Their enemies, though far away, are as if within their grasp.

सारांश AI घोड़ों पर सवार होकर युद्ध करने वाले योद्धाओं को देवता भी नहीं जीत सकते। उनके शत्रु दूर होते हुए भी उनके हाथों के समीप ही होते हैं।

३.८८

प्रथमं युद्धकारित्वं समस्तबलपालनम् ।
दिङ्मार्गाणां विशोधित्वं पत्तिकर्म प्रचक्षते ॥

Summary AI Commencing the battle, protecting the entire force, and clearing the paths and directions are declared to be the duties of the infantry.

सारांश AI सबसे पहले युद्ध करना, पूरी सेना की रक्षा करना और रास्तों एवं दिशाओं को साफ करना, ये पैदल सैनिकों के कार्य कहे गए हैं।

३.८९

स्वभावशूरम् अस्त्रज्ञम् अविरक्तं जितश्रमम् ।
प्रसिद्धक्षत्रियप्रायं बलं श्रेष्ठतमं विदुः ॥

Summary AI An army is considered best when it is naturally brave, skilled in weapons, loyal, capable of enduring fatigue, and composed mostly of renowned *kṣatriyas*.

सारांश AI स्वभाव से वीर, शस्त्र-विद्या में निपुण, स्वामीभक्त, परिश्रमी और श्रेष्ठ कुल के सैनिकों से युक्त सेना ही सर्वोत्तम मानी जाती है।

३.९०

यथा प्रभुकृतान् मानाद् युध्यन्ते भुवि मानवाः ।
न तथा बहुभिर्दत्तैर्द्रविणैरपि भूपते ॥

Summary AI O King, men on earth fight because of the honor bestowed by their lord in a way they do not even for the sake of vast riches given to them.

सारांश AI मनुष्य स्वामी द्वारा दिए गए सम्मान से जैसा युद्ध करते हैं, वैसा वे प्रचुर मात्रा में दिए गए धन के लिए भी नहीं करते।

३.९१

वरम् अल्पबलं सारं न कुर्यान् मुण्डमण्डलीम् ।
कुर्याद् असारभङ्गो हि सारभङ्गम् अपि स्फुटम् ॥

Summary AI A small but excellent force is preferable; one should not gather a crowd of worthless men. Indeed, the flight of the worthless clearly causes the flight of the excellent soldiers too.

सारांश AI थोड़ी किंतु श्रेष्ठ सेना रखना बेहतर है, न कि अयोग्य सैनिकों की भीड़। अयोग्य सैनिकों के भागने से श्रेष्ठ सैनिकों का मनोबल भी टूट जाता है।

३.९२

अप्रसादोनधिष्ठानं देयांशहरणं च यत् ।
कालयापोप्रतीकारस्तद् वैराग्यस्य कारणम् ॥

Summary AI Lack of favor, absence of supervision, withholding the share of rewards, delay in payment, and failure to provide a remedy for grievances are the causes of disaffection in an army.

सारांश AI प्रसन्नता का अभाव, उपेक्षा, देय भाग को छीनना और संकट के समय सहायता न करना - ये सैनिकों में विरक्ति या असंतोष के कारण हैं।

३.९३

अपीडयन् बलं शत्रूञ् जिगीषुरभिषेणयेत् ।
सुखसाध्यं द्विषां सैन्यं दीर्घप्रयाणपीडितम् ॥

Summary AI One desiring victory should march against enemies without exhausting his own army. An enemy's force exhausted by a long march is easily overcome.

सारांश AI विजय की इच्छा रखने वाले राजा को अपनी सेना को कष्ट दिए बिना शत्रु पर आक्रमण करना चाहिए। लंबी यात्रा से थकी शत्रु सेना को जीतना आसान होता है।

३.९४

दायादाद् अपरो यस्मान् नास्ति भेदकरो द्विषाम् ।
तस्माद् उत्थापयेद् यत्नाद् दायादं तस्य विद्विषः ॥

Summary AI Since there is no better divider of enemies than a kinsman claimant to the throne, one should diligently set up a kinsman against the enemy.

सारांश AI शत्रु के सगे-संबंधियों से बढ़कर उनमें फूट डालने वाला कोई नहीं होता, इसलिए शत्रु के ही किसी उत्तराधिकारी को उसके विरुद्ध खड़ा करना चाहिए।

३.९५

सन्धाय युवराजेन यदि वा मुख्यमन्त्रिणा ।
अन्तःप्रकोपणं कुर्याद् अभियोक्ता स्थिरात्मनः ॥

Summary AI An invader, by making an alliance with the crown prince or the chief minister, should create internal dissension against a resolute enemy.

सारांश AI आक्रमणकारी को शत्रु के युवराज या मुख्य मंत्री के साथ संधि करके, शत्रु के भीतर ही विद्रोह उत्पन्न करवा देना चाहिए।

३.९६

क्रूरामित्रं रणे चापि भङ्गं दत्त्वा विघातयेत् ।
अथवा गोग्रहाकृष्ट्या तन्मुख्याश्रितबन्धनात् ॥

Summary AI A cruel enemy should be destroyed by defeating him in battle, or by luring him out through the seizure of cattle, or by capturing his chief dependents.

सारांश AI क्रूर शत्रु को युद्ध में पराजित कर, या गौ-धन का हरण कर, अथवा उसके मुख्य आश्रितों को बंदी बनाकर नष्ट कर देना चाहिए।

३.९७

स्वराज्यं वासयेद् राजा परदेशापहरणात् ।
अथवा दानमानाभ्यां वासितं धनदं हि तत् ॥

Summary AI A king should populate his kingdom by bringing people from foreign territories or through gifts and honors. Indeed, a well-populated land is a source of wealth.

सारांश AI राजा को दूसरे देशों के लोगों को लाकर या दान-सम्मान देकर अपने राज्य को बसाना चाहिए, क्योंकि बसा हुआ देश ही धन प्रदान करता है।

अथवा बहुनोदितेन्

३.९८

आत्मोदयः परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती ।
तद् ऊरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतीयते ॥

Summary AI Policy consists of just two things: one's own advancement and the enemy's decline. Having accepted this, the wise display the eloquence of *Vācaspati*.

सारांश AI अपनी उन्नति और शत्रु का विनाश - यही पूरी नीति है। इस सत्य को अपनाने वाले बुद्धिमान लोग वाचस्पति के समान नीतिज्ञ माने जाते हैं।

राज्ञा विहस्योक्तम्सर्वम् एतद् विशेषतश्चोच्यते । किन्तु,

३.९९

अन्यद् उच्छृङ्खलं सत्त्वम् अन्यच् छास्त्रनियन्त्रितम् ।
सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ॥

Summary AI Unrestrained power is one thing, and power controlled by scripture is another. Indeed, how can there be coexistence between light and darkness?

सारांश AI एक स्वभाव अनियंत्रित होता है और दूसरा शास्त्रों द्वारा अनुशासित। प्रकाश और अंधकार का भला एक साथ रहना कैसे संभव है?

तत उत्थाय राजा मौहूर्तिकावेदितलग्ने प्रस्थितः । अथ प्रहितप्रणिधिश्चरो हिरण्यगर्भम् आगत्य प्रणम्योवाच्देव ! समागतप्रायो राजा चित्रवर्णः । सम्प्रति मलयपर्वताधित्यकायां समावासितकटको वर्तते । दुर्गशोधनं प्रतिक्षणम् अनुसन्धातव्यम् । यतोसौ गृध्रो महामन्त्री । किं च केनचित् सह तस्य विश्वासकथाप्रसङ्गेनेतद् इङ्गितम् अवगतं मया । यत्नेन कोप्यस्मद्दुर्गे प्राग् एव नियुक्तः । चक्रवाको ब्रूतेदेव ! काक एवासौ सम्भवति । राजाह्न कदाचिद् एतत् । यद्य् एवं तदा कथं तेन शुकस्याभिभवोद्योगः कृतः अपरं च, शुकस्यागमनात् तस्य विग्रहोत्साहः । स च चिराद् अत्रास्ते । मन्त्री ब्रूतेतथाप्यागन्तुकः शङ्कनीयः । राजाहागन्तुका अपि कदाचिद् उपकारका दृश्यन्ते । शृणु

३.१००

परोपि हितवान् बन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः ।
अहितो देहजो व्याधिर्हितम् आरण्यम् औषधम् ॥

Summary AI Even a stranger who is beneficial is a kinsman, while a kinsman who is harmful is a stranger. A disease born in the body is harmful, whereas a medicinal herb from the forest is beneficial.

सारांश AI हित करने वाला पराया भी अपना है और अहित करने वाला सगा भी पराया है। शरीर की बीमारी दुखदायी है, जबकि वन की औषधि सुखकारी होती है।

अपरं च

३.१०१

आसीद् वीरवरो नाम शूद्रकस्य महीभृतः ।
सेवकः स्वल्पकालेन स ददौ सुतम् आत्मनः ॥

Summary AI There was a servant named Vīravara serving King Śūdraka. Within a short time, he sacrificed his own son for the sake of the king.

सारांश AI राजा शूद्रक का वीरवर नाम का एक सेवक था, जिसने थोड़े ही समय में अपने स्वामी के हित के लिए अपने पुत्र का बलिदान दे दिया।

चक्रवाकः पृच्छतिकथम् एतत् राजा कथयति

अहं पुरा शूद्रकस्य राज्ञः क्रीडासरसि कर्पूरकेलिनाम्नो राजहंसस्य पुत्र्या कर्पूरमञ्जर्या सहानुरागवान् अभवम् । वीरवरो नाम राजपुत्रः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य राजद्वारम् उपगम्य प्रतीहारम् उवाचहं तावद् वर्तनार्थी राजपुत्रः । मां रजदर्शनं कारय । ततस्तेनासौ राजदर्शनं कारितो ब्रूतेदेव ! यदि मया सेवकेन प्रयोजनम् अस्ति, तदास्मद्वर्तनं क्रियताम् । शूद्रक उवाच्किं ते वर्तनम् वीरवरो ब्रूतेप्रत्यहं सुवर्णपञ्चशतानि देहि । राजाह्का ते सामग्री वीरवरो ब्रूतेद्वौ बाहू । तृतीयश्च खड्गः । राजाह्नैतच् छक्यम् । तच् छ्रुत्वा वीरवरः प्रणम्य चलितः । अथ मन्त्रिभिरुक्तम्देव ! दिनचतुष्टयस्य वर्तनं दत्त्वा ज्ञायताम् अस्य स्वरूपम् । किम् उपयुक्तोयम् एतावद् वर्तनं गृह्णाति अनुपयुक्तो वेति । ततो मन्त्रिवचनाद् आहुहूय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पञ्चशतानि सुवर्णानि दत्तानि । वर्तनविनियोगश्च राज्ञा सुनिभृतं निरूपितः । तद्अर्धं वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम् । स्थितस्यार्धं दुःखितेभ्यः । तद् अवशिष्टं भोज्यविलासव्ययेन । एतत् सर्वं नित्यकृत्यं कृत्वा, राजद्वारम् अहर्निशं खड्गपाणिः सेवते । यदा च राजा स्वयं समादिशति तदा स्वगृहम् अपि याति । अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ स राजा सकरुणक्रन्दनध्वनिं शुश्राव । तत् श्रुत्वा राजा ब्रूतेकः कोत्र द्वारि तिष्ठति तदा तेनोक्तंदेव ! अहं वीरवरः । राजोवाच्क्रन्दनानुसरणं क्रियताम् । वीरवरोपियथाज्ञापयति देवः, इत्य् उक्त्वा चलितः । राज्ञा च चिन्तितम्यम् एकाकी राजपुत्रो मया सूचीभेद्ये तमसि प्रहितः । नैतद् उचितम् । तद् अहम् अपि गत्वा किम् एतद् इति निरूपयामि । ततो राजापि खड्गम् आदाय तद्अनुसरणक्रमेण नगराद् बहिर्निर्जगाम । गत्वा च वीरवरेण रुदती रुपयौवनसम्पन्ना सर्वालङ्कारभूषिता काचित् स्त्री दृष्टा, पृष्टा च्का त्वम् किम् अर्थं रोदिषि इति । स्त्रियोक्तम्हम् एतस्य शूद्रकस्य राजलक्ष्मीः । चिराद् एतस्य भुजच्छायायां महता सुखेन विश्रान्ता । इदानीम् अन्यत्र गमिष्यामि । वीरवरो ब्रूतेयतापायः सम्भवति, तत्रोपायोप्यस्ति । तत् कथं स्यात् पुनरिहावासो भवत्याः लक्ष्मीरुवाच्यदि त्वम् आत्मनः पुत्रं शक्तिधरं द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतं भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उपहारीकरोषि, तदाहं पुनरत्र सुचिरं निवसामि । इत्य् उक्त्वादृश्याभवत् । ततो वीरवरेण स्वगृहं गत्वा निद्रायमाणा स्ववधूः प्रबोधिता पुत्रश्च । तौ निद्रां परित्यज्योत्थायोपविष्टौ । वीरवरस्तत् सर्वं लक्ष्मीवचनम् उक्तवान् । तच् छ्रुत्वा सानन्दः शक्तिधरो ब्रूतेधन्योहम् एवम्भूतः । स्वामिराज्यरक्षार्थं यस्योपयोगः । तात ! तत् कोधुना विलम्बस्य हेतुः एवंविधे कर्मणि देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः । यतः

३.१०२

धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् ।
तन्निमित्तो वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥

Summary AI A wise person should sacrifice wealth and even life for the sake of others. Since death and destruction are certain, sacrificing for a noble cause is far better.

सारांश AI बुद्धिमान व्यक्ति को परोपकार के लिए धन और प्राणों का त्याग कर देना चाहिए, क्योंकि जब विनाश निश्चित हो, तब शुभ कार्य के लिए त्याग करना ही श्रेष्ठ है।

शक्तिधरमातोवाच्यद्य् एतन् न कर्तव्यं तत् केनान्येन कर्मणा गृहीतस्य महावर्तनस्य निष्क्रयो भविष्यति । इत्य् आलोच्य सर्वे सर्वमङ्गलायाः स्थानं गताः । तत्र सर्वमङ्गलां सम्पूज्य वीरवरो ब्रूतेदेवि ! प्रसीद । विजयतां शूद्रको महाराजः । गृह्यताम् अयम् उपहारः । इत्य् उक्त्वा पुत्रस्य शिरश्चिच्छेद । ततो वीरवरश्चिन्तयामास्गृहीतराजवर्तनस्य निस्तारः कृतः । अधुना निष्पुत्रस्य मे जीवनेनालम् । इत्य् आलोच्यात्मनः शिरश्चिच्छेद । ततः स्त्रियापि स्वामिपुत्रशोकार्तया तद् अनुष्ठितम् । तत् सर्वं दृष्ट्वा राजा साश्चर्यं चिन्तयामास

३.१०३

जायन्ते च म्रियन्ते च मद्विधाः क्षुद्रजन्तवः ।
अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति ॥

Summary AI Small creatures like me are born and die constantly. However, a person like him has never existed before and will never exist again in this world.

सारांश AI मुझ जैसे तुच्छ प्राणी तो अनेक जन्म लेते और मरते हैं, किंतु वीरवर जैसा महान और त्यागी पुरुष इस संसार में न कभी हुआ है और न होगा।

तद् एतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् । ततः शूद्रकेणापि स्वशिरश्छेत्तुं खड्गः समुत्थापितः । अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया प्रत्यक्षभूतया राजा हस्ते धृतः । उक्तं च्पुत्र ! प्रसन्नोस्मि ते, एतावता साहसेनालम् । जीवनान्तेपि तव राजभङ्गो नास्ति । राजा च साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच्देवि ! किं मे राज्येन जीवितेन वा मम किं प्रयोजनम् यद्य् अहम् अनुकम्पनीयस्तदा ममायुःशेषेणाप्ययं सदारपुत्रो वीरवरो जीवतु । अन्यथाहं यथाप्राप्तां गतिं गच्छामि । भगवत्य् उवाच्पुत्र ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च सर्वथा सन्तुष्टास्मि । गच्छ विजयी भव । अयम् अपि सपरिवारो राजपुत्रो जीवतु । इत्य् उक्त्वा देव्य् अदृश्याभवत् । ततो वीरवरः सपुत्रदारः प्राप्तजीवनः स्वगृहं गतः । राजापि तैरलक्षितः सत्वरम् अन्तःपुरं प्रविष्टः । अथ प्रभाते वीरवरो द्वारस्थः पुनर्भूपालेन पृष्टः सन्न् आह्देव ! सा रुदती माम् अवलोक्यादृश्याभवत् । न काप्यन्या वार्ता विद्यते । तद् वचनम् आकर्ण्य सन्तुष्टो राजा साश्चर्यं चिन्तयामास्कथम् अयं श्लाघ्यो महासत्त्वः यतः

३.१०४

प्रियं ब्रूयाद् अकृपणः शूरः स्याद् अविकत्थनः ।
दाता नापात्रवर्षी च प्रगल्भः स्याद् अनिष्ठुरः ॥

Summary AI One should speak kindly without being a miser, be a hero without boasting, be a donor without wasting wealth on the undeserving, and be bold without being cruel.

सारांश AI मनुष्य को उदारतापूर्वक मधुर बोलना चाहिए, आत्मप्रशंसा किए बिना शूरवीर बनना चाहिए, सुपात्र को दान देना चाहिए और बिना निष्ठुरता के निर्भीक होना चाहिए।

एतन्महापुरुषलक्षणम् एतस्मिन् सर्वम् अस्ति । ततः स राजा प्रातः शिष्टसभां कृत्वा, सर्वं वृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात् तस्मै कर्णाटकराज्यं ददौ । तत् किम् आगन्तुको जातिमात्राद् दुष्टः तत्राप्य् उत्तमाधममध्यमाः सन्ति । चक्रवाको ब्रूते

३.१०५

योकार्यं कार्यवच् छास्ति स किं मन्त्री नृपेच्छया ।
वरं स्वामिमनोदुःखं तन्नाशो न त्व् अकार्यतः ॥

Summary AI Is he a true minister who advises an improper act as proper just to satisfy the king's whims? It is better to cause temporary grief to the master's mind than to cause his total destruction through wrong actions.

सारांश AI जो राजा की अनुचित इच्छा का समर्थन करे वह सच्चा मंत्री नहीं है। स्वामी के मन को दुख देना स्वीकार्य है, परंतु उन्हें गलत मार्ग पर जाने देना उचित नहीं।

३.१०६

वैद्यो गुरुश्च मन्त्री च यस्य राज्ञः प्रियंवदाः ।
शरीरधर्मकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥

Summary AI A king whose physician, spiritual teacher, and minister are mere flatterers who only say pleasant things quickly loses his health, his righteousness, and his treasury.

सारांश AI जिस राजा के वैद्य, गुरु और मंत्री केवल प्रसन्न करने वाली बातें (चापलूसी) करते हैं, वह राजा शीघ्र ही अपने स्वास्थ्य, धर्म और धन का नाश कर लेता है।

शृणु देव !

३.१०७

पुण्याल् लब्धं यद् एकेन तन्ममापि भविष्यति ।
हत्वा भिक्षुं यतो मोहान् निध्यर्थी नापितो हतः ॥

Summary AI Thinking that what was obtained by another through merit would also be his, a barber seeking treasure killed a monk out of delusion and was consequently executed.

सारांश AI पुण्य से जो दूसरे को मिला, वह मुझे भी मिलेगा—ऐसा सोचकर खजाने के लालच में एक नाई ने भिक्षु को मार डाला और स्वयं भी मृत्यु को प्राप्त हुआ।

राजा पृच्छतिकथम् एतत् मन्त्री कथयति अस्त्य् अयोध्यायां पुरि चूडामणिर्नाम क्षत्रियः । तेन धनार्थिना महता क्लेशेन भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिश्चिरम् आराधितः । ततः क्षीणपापोसौ स्वप्ने दर्शनं दत्त्वा, भगवद्आदेशाद्य्अक्षेश्वरेणादिष्टो यत् त्वम् अद्य प्रातः क्षौरं कारयित्वा, लगुड हस्तः सन् स्वगृहद्वारि निभृतं स्थास्यसि, ततो यम् एवागतं भिक्षुकं प्राङ्गणे पश्यसि तं निर्दक्षं लगुडप्रहारेण हनिष्यसि । ततोसौ भिक्षुकस्तत्क्षणात् सुवर्णकलसो भविष्यति । तेन त्वया यावज्जीवं सुखिना भवितव्यम् । ततस्तथानुष्ठिते तद् वृत्तम् । तत्र क्षौरकरणायानीतेन नापितेन तत् सर्वम् आलोक्य चिन्तितम्ये निधिप्राप्तेरयम् उपायः । तद् अहम् अप्य् एवं किं न करोमि ततः प्रभृति स नापितः प्रत्यहं तथाविधो लगुडहस्तः सुनिभृतं भिक्षोरागमनं प्रतीक्षते । एकदा तेन प्राप्तो भिक्षुर्लगुडेन व्यापादितः । तस्माद् अपराधात् सोपि नापितो राजपुरुषैर्व्यापादितः । अतोहं ब्रवीमिपुण्याल् लब्धं यद् एकेन इत्य् आदि । राजाह्

३.१०८

पुरावृत्तकथोद्गारैः कथं निर्णीयते परः ।
स्यान् निष्कारणबन्धुर्वा किं वा विश्वासघातकः ॥

Summary AI How can a stranger be judged merely by the recitation of past stories? Could he be a friend without any hidden motive, or could he be a betrayer of trust?

सारांश AI पुरानी बातों के आधार पर किसी अजनबी का पूर्ण निश्चय कैसे किया जा सकता है? वह निष्कपट मित्र भी हो सकता है और घातक धोखेबाज भी।

यातु, प्रस्तुतम् अनुसन्धीयताम् । मलयाधित्यकायां चेच् चित्रवर्णस्तद् अधुना किं विधेयम् मन्त्री वदतिदेव ! आगतप्रणिधिमुखान्मया श्रुतं, यत् महामन्त्रिणो गृध्रस्योपदेशे चित्रवर्णेनानादरः कृतः ततोसौ मूढो जेतुं शक्यः । तथा चोक्तम्

३.१०९

लुब्धः क्रूरोलसोसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः ।
मूढो योधावमन्ता च सुखच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥

Summary AI An enemy who is greedy, cruel, lazy, untruthful, negligent, cowardly, fickle, foolish, or one who insults his own warriors is considered easy to defeat.

सारांश AI लोभी, क्रूर, आलसी, असत्यवादी, लापरवाह, डरपोक, अस्थिर, मूर्ख और सैनिकों का अनादर करने वाला शत्रु आसानी से परास्त किया जा सकता है।

ततोसौ यावद् अस्मद् दुर्गद्वाररोधं न करोति, तावन् नद्य्अद्रिवनवर्त्मसु तद्बलानि हन्तुं सारसादयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम् । तथा चोक्तम्

३.११०

दीर्घवर्त्मपरिश्रान्तं नद्यद्रिवनसङ्कुलम् ।
घोराग्निभयसन्त्रस्तं क्षुत्पिपासार्दितं तथा ॥

Summary AI A ruler should destroy the enemy's army when it is exhausted by long marches, hindered by rivers, mountains, or forests, terrified by fire, or afflicted by hunger and thirst.

सारांश AI लंबी यात्रा से थकी, दुर्गम भौगोलिक क्षेत्रों में फंसी, अग्नि के भय से त्रस्त और भूख-प्यास से व्याकुल शत्रु सेना पर प्रहार करना उचित है।

३.१११

प्रमत्तं भोजनव्यग्रं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् ।
असंस्थितम् अभूयिष्ठं वृष्टिवातसमाकुलम् ॥

Summary AI A king should strike the enemy when they are negligent, preoccupied with eating, suffering from disease or famine, unorganized, small in number, or troubled by rain and wind.

सारांश AI असावधान, भोजन में व्यस्त, रोग या अकाल से पीड़ित, असंगठित, अल्प संख्यक या प्रतिकूल मौसम से घिरी शत्रु सेना शीघ्र ही विनाश के योग्य होती है।

३.११२

पङ्कपांशुजलाच्छन्नं सुव्यस्तं दस्युविद्रुतम् ।
एवम्भूतं महीपालः परसैन्यं विघातयेत् ॥

Summary AI A ruler should destroy the enemy forces when they are covered in mud, dust, or water, highly disorganized, or fleeing from bandits.

सारांश AI कीचड़, धूल या पानी में फंसी, बिखरी हुई और लुटेरों के भय से भागती हुई शत्रु की सेना का राजा को दमन कर देना चाहिए।

अन्यच्च

३.११३

अवस्कन्दभयाद् राजा प्रजागरकृतश्रमम् ।
दिवासुप्तं सदा हन्यान् निद्राव्याकुलसैनिकम् ॥

Summary AI A king should always attack the enemy when their soldiers are exhausted from staying awake due to fear of a surprise attack and are sleeping during the day.

सारांश AI अचानक आक्रमण के डर से रात भर जागकर थके हुए और दिन में सो रहे सैनिकों वाली शत्रु सेना पर राजा को प्रहार करना चाहिए।

अतस्तस्य प्रमादितो बलं गत्वा यथावकाशं दिवानिशं घ्नन्त्व् अस्मत्सेनापतयः । तथानुष्ठिते चित्रवर्णस्य सैनिकाः सेनापतयश्च बहवो निहताः । ततश्चित्रवर्णो विषण्णः स्वमन्त्रिणं दूरदर्शिनम् आह्तात ! किम् इत्य् अस्मद्उपेक्षा क्रियते किं क्वाप्यविनयो ममास्ति तथा चोक्तम्

३.११४

न राज्यं प्राप्तम् इत्य् एव वर्तितव्यम् असाम्प्रतम् ।
श्रियं ह्य् अविनयो हन्ति जरा रूपम् इवोत्तमम् ॥

Summary AI One should not behave improperly just because a kingdom has been obtained. Lack of discipline destroys prosperity, just as old age destroys great beauty.

सारांश AI राज्य मिल जाने पर कभी भी अमर्यादित आचरण नहीं करना चाहिए, क्योंकि अनुशासनहीनता वैभव को उसी तरह नष्ट कर देती है जैसे बुढ़ापा सौंदर्य को।

अपि च

३.११५

दक्षः श्रियम् अधिगच्छति पथ्य् आशी कल्यतां सुखम् अरोगी । उद्युक्तो वियान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः ॥

Summary AI The diligent person attains prosperity; the one who eats wholesome food remains healthy and happy; the industrious masters knowledge; and the humble attains righteousness, wealth, and fame.

सारांश AI कुशल व्यक्ति लक्ष्मी पाता है, संयमित आहार वाला स्वस्थ रहता है, परिश्रमी विद्या में निपुण होता है और विनयी व्यक्ति धर्म, धन एवं यश प्राप्त करता है।

गृध्रोवदत्देव ! शृणु

३.११६

अविद्वान् अपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया ।
परां श्रियम् अवाप्नोति जलासन्नतरुर्यथा ॥

Summary AI Even an unlearned king attains great prosperity by serving those who are aged in wisdom, just as a tree planted near water flourishes.

सारांश AI विद्वान न होने पर भी जो राजा ज्ञानवृद्ध पुरुषों की सेवा करता है, वह जल के समीप वाले वृक्ष की तरह अपार ऐश्वर्य को प्राप्त कर लेता है।

अन्यच्च

३.११७

पापं स्त्री मृगया द्यूतम् अर्थदूषणम् एव च ।
वाग्दण्डयोश्च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम् ॥

Summary AI Sinful acts, obsession with women, hunting, gambling, financial corruption, and harshness in speech and punishment are the primary vices of kings.

सारांश AI पाप कर्म, स्त्री-आसक्ति, शिकार, जुआ, धन का दुरुपयोग, कटु वाणी और कठोर दंड देना—ये राजाओं के सात मुख्य व्यसन (दोष) माने गए हैं।

३.११८

किं च् न साहसैकान्तरसानुवर्तिना
न चाप्य् उपायोपहतान्तरात्मना ।
विभूतयः शक्यम् अवाप्तुम् ऊर्जिता
नये च शौर्ये च वसन्ति सम्पदः ॥

Summary AI Great glories cannot be attained by one who solely follows reckless passion nor by one whose soul is crippled by mere schemes. Prosperity resides in both *naya* (diplomacy) and *śaurya* (valor).

सारांश AI महान विभूतियाँ न तो केवल दुस्साहस से मिलती हैं और न ही कुटिलता से; वास्तविक संपत्ति वहीं वास करती है जहाँ नीति और वीरता का मेल होता है।

त्वया स्वबलोत्साहम् अवलोक्य, साहसैकरसिकेन मयोपन्थस्तेष्व् अपि मन्त्रेष्व् अनवधानं, वाक्पारुष्यं च कृतम् । अतो दुर्नीतेः फलम् इदम् अनुभूयते । तथा चोक्तम्

३.११९

दुर्मन्त्रिणं कम् उपयान्ति न नीतिदोषाः
सन्तापयन्ति कम् अपथ्यभुजं न रोगाः ।
कं श्रीर्न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः
कं स्त्रीकृता न विषयाः परितापयन्ति ॥

Summary AI Whom do policy failures not approach when advised by a bad minister? Whom do diseases not afflict when eating unwholesome food? Whom does wealth not make arrogant? Whom does death not strike? Whom do sensual pleasures not torment?

सारांश AI बुरे मंत्री वाला नीति दोष से, कुपथ्य लेने वाला रोग से, धनी अहंकार से, प्राणी मृत्यु से और विषयासक्त व्यक्ति मानसिक संताप से कभी नहीं बच सकता।

३.१२०

अपरं च् मुदं विषादः शरदं हिमागमस्
तमो विवस्वान् सुकृतं कृतघ्नता ।
प्रियोपपत्तिः शुचम् आपदं नयः
श्रियः समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः ॥

Summary AI Despair destroys joy, winter destroys autumn, the sun destroys darkness, and ingratitude destroys good deeds. While diplomacy removes calamity, bad policy destroys even flourishing prosperity.

सारांश AI जैसे अंधकार को सूर्य और पुण्य को कृतघ्नता नष्ट करती है, वैसे ही अत्यंत समृद्ध लक्ष्मी को भी राजा की बुरी नीति और कुशासन नष्ट कर देते हैं।

ततो मयाप्यालोचितम्प्रज्ञाहीनोयं राजा । न चेत् कथं नीतिशास्त्रकथाकौमुदीं वाग्उल्काभिस्तिमिरयति । यतः

३.१२१

यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् ।
लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥

Summary AI What can the scriptures do for one who lacks their own wisdom? Just as a mirror is of no use to a person deprived of sight, knowledge is useless to one without innate intelligence.

सारांश AI जिस व्यक्ति की स्वयं की बुद्धि नहीं है, शास्त्र उसका कुछ भी भला नहीं कर सकते; जैसे नेत्रहीन व्यक्ति के लिए दर्पण निरर्थक होता है।

इत्य् आलोच्याहम् अपि तूष्णीं स्थितः । अथ राजा बद्धाञ्जलिराह्तात ! अस्त्य् अयं ममापराधः, इदानीं यथाहम् अवशिष्टबलसहितः प्रत्यावृत्त्य विन्ध्याचलं गच्छामि, तथोपदिश । गृध्रः स्वगतं चिन्तयतिक्रियताम् अत्र प्रतीकारः । यतः,

३.१२२

देवतासु गुरौ गोषु राजसु ब्राह्मणेषु च ।
नियन्तव्यः सदा कोपो बालवृद्धातुरेषु च ॥

Summary AI One must always restrain their anger toward deities, teachers, cows, kings, *Brāhmaṇas*, children, the elderly, and those who are suffering from illness.

सारांश AI देवताओं, गुरु, गाय, राजा, ब्राह्मण, बालकों, वृद्धों और रोगियों पर कभी क्रोध नहीं करना चाहिए, बल्कि सदा अपने क्रोध पर नियंत्रण रखना चाहिए।

मन्त्री प्रहस्य ब्रूतेदेव मा भैषीः । समाश्वसिहि । शृणु देव्

३.१२३

मन्त्रिणां भिन्नसन्धाने भिषजां सांनिपातिके ।
कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा सुस्थे को वा न पण्डितः ॥

Summary AI The wisdom of ministers is revealed when reconciling broken alliances, and that of physicians during a critical illness. Who is not considered a scholar when everything is going well?

सारांश AI मंत्रियों की बुद्धि बिगड़े काम बनाने में और वैद्यों की बुद्धि असाध्य रोगों में पहचानी जाती है; सामान्य स्थिति में तो सभी स्वयं को विद्वान समझते हैं।

अपरं च

३.१२४

आरम्भन्तेल्पम् एवाज्ञाः कामं व्यग्रा भवन्ति च ।
महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥

Summary AI Ignorant people undertake small tasks but remain highly agitated, whereas the wise undertake great endeavors while remaining calm and composed.

सारांश AI मूर्ख लोग छोटा कार्य आरम्भ करके भी व्याकुल हो जाते हैं, जबकि बुद्धिमान लोग बड़े कार्यों का आरम्भ करके भी धैर्यवान और शांत बने रहते हैं।

तद् अत्र भवत्प्रतापाद् एव दुर्गं भङ्क्त्वा, कीर्तिप्रतापसहितं त्वाम् अचिरेण कालेन विन्ध्याचलं नेष्यामि । राजाह्कथम् अधुना स्वल्पबलेन तत् सम्पद्यते गृध्रो वदतिदेव ! सर्वं भविष्यति । यतो विजिगीषोरदीर्घसूत्रता विजयसिद्धेरवश्यम्भावि लक्षणम् । तत् सहसैव दुर्गद्वारावरोधः क्रियताम् । अथ प्रहितप्रणिधिना बकेनागत्य हिरण्यगर्भस्य कथितम्देव ! स्वल्पबल एवायं राजा चित्रवर्णो गृध्रस्य वचनोपष्टम्भाद् आगत्य दुर्गद्वारावरोधं करिष्यति । राजहंसो ब्रूतेस्वबले सारासारविचारः क्रियताम् । तज् ज्ञात्वा सुवर्णवस्त्रादिकं यथार्हं प्रसादप्रदानं च क्रियताम् । यतः

३.१२५

यः काकिणीम् अप्यपथप्रपन्नां
समुद्धरेन् निष्कसहस्रतुल्याम् ।
कालेषु कोटिष्व् अपि मुक्तहस्तस्
तं राजसिंहं न जहाति लक्ष्मीः ॥

Summary AI The Goddess *Lakṣmī* never leaves that lion-like king who recovers even a small coin lost on a wrong path as if it were a thousand gold coins, yet remains generous with millions at appropriate times.

सारांश AI जो राजा व्यर्थ मार्ग पर जाने वाली एक कौड़ी को भी बचाता है और उचित समय पर करोड़ों का दान करता है, उस राजा को लक्ष्मी कभी नहीं छोड़ती।

३.१२६

अन्यच्च क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये
यशस्करे कर्मणि मित्रसङ्ग्रहे ।
प्रियासु नारीष्व् अधनेषु बान्धवेष्व्
अतिव्ययो नास्ति नराधिपाष्टसु ॥

Summary AI Furthermore, expenditure is never considered excessive for kings in these eight matters: sacrifices, weddings, times of distress, the destruction of enemies, glorious acts, gathering friends, beloved women, and impoverished kinsmen.

सारांश AI यज्ञ, विवाह, संकट, शत्रु-नाश, यश के कार्य, मित्रों को जोड़ने, प्रिय स्त्रियों और निर्धन बंधुओं पर अधिक व्यय करना दोषपूर्ण नहीं माना जाता।

यतः

३.१२७

मूर्खः स्वल्पव्ययत्रासात् सर्वनाशं करोति हि ।
कः सुधीः सन्त्यजेद् भाण्डं शुक्लस्यैवातिसाध्वसात् ॥

Summary AI A fool causes total ruin out of fear of a small expense. What wise person would abandon their entire merchandise merely out of an excessive fear of paying a toll?

सारांश AI मूर्ख व्यक्ति थोड़े से खर्च के भय से अपना सर्वस्व नष्ट कर देता है। कौन बुद्धिमान व्यक्ति मामूली शुल्क बचाने के डर से अपने माल के बर्तन का त्याग करेगा?

राजाह्कथम् इह समयेतिव्ययो युज्यते उक्तं चापद्अर्थे धनं रक्षेद् इति । मन्त्री ब्रूतेश्रीमतां कथम् आपदः राजाह्कदाचिच् चलिता लक्ष्मीः । मन्त्री ब्रूतेसञ्चितापि विनश्यति । तद् देव ! कार्पण्यं विमुच्य स्वभटा दानमानाभ्यां पुरस्क्रियन्ताम् । तथा चोक्तम्

३.१२८

परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तुं प्राणान् सुनिश्चिताः ।
कुलीनाः पूजिताः सम्यग् विजयन्ते द्विषद्बलम् ॥

Summary AI Noble warriors who know each other well, are cheerful, determined to sacrifice their lives, and are properly honored, certainly defeat the enemy's forces.

सारांश AI एक-दूसरे के विश्वसनीय, युद्ध के लिए उत्साहित, प्राण त्यागने को तत्पर, कुलीन और सम्मानित सैनिक ही शत्रु की सेना पर विजय प्राप्त करते हैं।

अपरं च

३.१२९

सुभटाः शीलसम्पन्नाः संहताः कृतनिश्चयाः ।
अपि पञ्चशतं शूरा निघ्नन्ति रिपुवाहिनीम् ॥

Summary AI Even five hundred brave, well-trained soldiers, possessed of good character, united, and resolute, can destroy an entire enemy army.

सारांश AI यदि सैनिक उत्तम चरित्र वाले, संगठित, वीर और दृढ़निश्चयी हों, तो पाँच सौ सैनिक भी शत्रु की विशाल सेना को नष्ट करने के लिए पर्याप्त होते हैं।

किं च

३.१३०

शिष्टैरप्यवशेषज्ञ उग्रश्च कृतनाशकः ।
त्यज्यते किं पुनर्नान्यैर्यश्चाप्यात्मम्भरिर्नरः ॥

Summary AI A selfish man who is also fierce and ungrateful is abandoned even by wise men who understand the depths of character; how much more so then by others?

सारांश AI जो राजा कृतघ्न, अत्यंत क्रूर, केवल अपना स्वार्थ देखने वाला और कार्यों को अधूरा छोड़ने वाला हो, उसे सज्जन तो क्या, सामान्य लोग भी त्याग देते हैं।

यतः

३.१३१

सत्यं शौर्यं दया त्यागो नृपस्यैते महागुणाः ।
एतैस्त्यक्तो महीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम् ॥

Summary AI Truthfulness, valor, compassion, and charity are the great qualities of a king. A ruler devoid of these surely incurs public censure and ill repute.

सारांश AI सत्य, पराक्रम, दया और दानशीलता राजा के मुख्य गुण हैं। इन गुणों से रहित राजा समाज में निश्चित रूप से निंदा और अपमान का पात्र बनता है।

ईदृशि प्रस्तावेमात्यास्तावद् अवश्यम् एव पुरस्कर्तव्याः । तथा चोक्तम्

३.१३२

यो येन प्रतिबद्धः स्यात् सह तेनोदयी व्ययी ।
स विश्वस्तो नियोक्तव्यः प्राणेषु च धनेषु च ॥

Summary AI One whose prosperity and decline are tied to another should be trusted and appointed to matters concerning both life and wealth.

सारांश AI जिस सेवक का उत्थान और पतन स्वामी के साथ जुड़ा हो, उसी विश्वसनीय व्यक्ति को प्राणों और धन से जुड़े महत्वपूर्ण कार्यों में नियुक्त करना चाहिए।

यतः

३.१३३

धूर्तः स्त्री वा शिशुर्यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः ।
अनीतिपवनक्षिप्तोकार्याब्धौ स निमज्जति ॥

Summary AI A king whose ministers are rogues, women, or children sinks into the ocean of improper deeds, driven by the winds of bad policy.

सारांश AI जिस राजा के मंत्री धूर्त, स्त्री या बालक होते हैं, वह राजा कुनीति के कारण गलत कार्यों के समुद्र में डूब जाता है।

शृणु देव!

३.१३४

हर्षक्रोधौ यतौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययस्तथा ।
नित्यं भृत्यानुपेक्षा च तस्य स्याद् धनदा धरा ॥

Summary AI For a king whose joy and anger are restrained, who has faith in the teachings of the scriptures, and who never neglects his servants, the earth becomes a giver of wealth.

सारांश AI जिस राजा के हर्ष और क्रोध नियंत्रण में हैं, जो शास्त्रों में विश्वास रखता है और सेवकों की उपेक्षा नहीं करता, उसे यह पृथ्वी धन-धान्य से समृद्ध करती है।

३.१३५

येषां राज्ञा सह स्याताम् उच्चयापचयौ ध्रुवम् ।
अमात्या इति तान् राजा नावमन्येत् कदाचन ॥

Summary AI A king should never slight those ministers (*amātyas*) whose prosperity and decline are inextricably linked with his own.

सारांश AI जिन मंत्रियों की उन्नति और अवनति राजा के साथ ही सुनिश्चित होती है, राजा को उन मंत्रियों का कभी अनादर नहीं करना चाहिए।

३.१३६

महीभुजो मदान्धस्य सङ्कीर्णस्येव दन्तिनः ।
स्खलतो हि करालम्बः सुशिष्टैरेव कीयते ॥

Summary AI Just as a hand provides support to a rutting elephant stumbling in a narrow pass, only well-disciplined ministers provide support to a king blinded by pride when he falters.

सारांश AI अहंकार में अंधे होकर मार्ग से भटकते हुए राजा को केवल श्रेष्ठ और सुशिक्षित लोग ही सहारा देकर पतन से बचाते हैं, जैसे हाथी को महावत।

अथागत्य प्रणम्य मेघवर्णो ब्रूतेदेव ! दृष्टिप्रसादं कुरु । इदानीं विपक्षो दुर्गद्वारि वर्तते । तद् देवपादादेशाद् बहिर्निःसृत्य स्वविक्रमं दर्शयामि । तेन देवपादानाम् आनृण्यम् उपगच्छामि । चक्रवाको ब्रूतेमैवम् । यदि बहिर्निःसृत्य योद्धव्यम् । तदा दुर्गाश्रयणम् एव निष्प्रयोजनम् । अपरं च

३.१३७

विषमोपि यथा नक्रः सलिलान् निसृतो वशः ।
वनाद् विनिर्गतः शूरः सिंहोपि स्याच् छगालवत् ॥

Summary AI Just as even a formidable crocodile becomes vulnerable when taken out of the water, even a brave lion becomes like a jackal when it leaves its forest home.

सारांश AI जैसे भयानक मगरमच्छ जल से बाहर निकलने पर शक्तिहीन हो जाता है, वैसे ही अपने स्थान से बाहर निकला हुआ शूरवीर सिंह भी सियार जैसा असहाय हो जाता है।

अथ ते सर्वे दुर्गद्वारं गत्वा महाहवं कृतवन्तः । अपरेद्युश्चित्रवर्णो राजा गृध्रम् उवाच्तात ! स्वप्रतिज्ञातम् अधुना निर्वाहय । वायसो ब्रूतेदेव ! स्वयं गत्वा दृश्यतां युद्धम् । यतः

३.१३८

पुरस्कृत्य बलं राजा योधयेद् अवलोकयन् ।
स्वामिनाधिष्ठितः श्वापि किं न सिंहायते ध्रुवम् ॥

Summary AI A king should lead the battle while observing and encouraging his forces; for even a dog surely acts like a lion when commanded by its master.

सारांश AI राजा को अपनी सेना को आगे रखकर और स्वयं निरीक्षण करते हुए युद्ध करना चाहिए; स्वामी के संरक्षण में तो एक कुत्ता भी सिंह के समान पराक्रम दिखाता है।

गृध्रो ब्रूतेदेव ! शृणु तावत्

३.१३९

अकालसहमत्यल्पं मूर्खव्यसनिनायकम् ।
अगुप्तं भीरुयोधं च दुर्गव्यसनम् उच्यते ॥

Summary AI A fortress (*durga*) is said to be in distress when it cannot endure for long, is too small, has a foolish or addicted leader, is poorly protected, and has cowardly warriors.

सारांश AI जो दुर्ग समय के प्रतिकूल हो, अत्यंत छोटा हो, जिसका नेता मूर्ख या व्यसनी हो और जिसके सैनिक असुरक्षित या डरपोक हों, वह दोषपूर्ण कहलाता है।

तत् तावद् अत्र नास्ति

३.१४०

उपजापश्चिरारोधोवस्कन्दस्तीव्रपौरुषम् ।
दुर्गस्य लङ्घनोपायाश्चत्वारः कथिता इमे ॥

Summary AI Sowing dissension, a long siege, a surprise assault, and intense valor—these four are declared the means for capturing a fortress.

सारांश AI शत्रु के पक्ष में फूट डालना, लंबे समय तक घेराबंदी करना, अचानक हमला करना और अत्यधिक पराक्रम दिखाना—ये दुर्ग को जीतने के चार उपाय हैं।

अत्र यथाशक्ति क्रियते यत्नः । कर्णे कथयति एवम् एवम् । ततोनुदित एव भास्करे चतुर्ष्व् अपि दुर्गद्वारेषु प्रवृत्ते युद्धे, दुर्गाभ्यन्तरगृहेष्व् एकदा काकैरग्निनिक्षिप्तः । ततः गृहीतं गृहीतं दुर्गम् इति कोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप्ताग्निम् अवलोक्य राजहंससैनिका बहवो दुर्गवासिनश्च सत्वरं ह्रदं प्रविष्टाः, यतः

३.१४१

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ।
कार्यकाले यथाशक्ति कुर्यान् न तु विचारयेत् ॥

Summary AI At the time of action, one should act according to one's ability—whether it be good counsel, great valor, fighting well, or even a strategic retreat—and should not hesitate or deliberate excessively.

सारांश AI उचित मंत्रणा, पराक्रम, युद्ध और पलायन को समय आने पर बिना हिचकिचाहट के अपनी शक्ति अनुसार करना चाहिए।

राजा हंसश्च स्वभावान्मन्दगतिः । सारसद्वितीयश्चित्रवर्णस्य सेनापतिना कुक्कुटेनागत्य वेष्टितः । हिरण्यगर्भः सारसम् आह्सेनापते ! सारस ! ममानुरोधाद् आत्मानं कथं व्यापादयसि । अधुनाहं गन्तुम् असमर्थः । त्वं गन्तुम् अधुनापि समर्थः । तद् गत्वा जलं प्रविश्यात्मानं परिरक्ष । अस्मत्पुत्रं चूडामणिनामानं सर्वज्ञस्य संमत्या राजानं करिष्यसि । सारसो ब्रूतेदेव ! न वक्तव्यम् एवं दुःसहं वचः, यावच् चन्द्रार्कौ दिवि तिष्ठतस्तावद् विजयतां देवः । अहं देव दुर्गाधिकारी । तन्मम मांसासृग् विलिप्तेन द्वारवर्त्मना तावत् प्रविशतु शत्रुः । अपरं च, देव

३.१४२

दाता क्षमी गुणग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते ।
शुचिर्दक्षोनुरक्तश्च जाने भृत्योपि दुर्लभः ॥

Summary AI A master who is generous, forgiving, and appreciative of merits is difficult to find. Similarly, I believe that a servant who is honest, capable, and devoted is also rare.

सारांश AI दानशील, क्षमावान और गुणग्राही स्वामी मिलना कठिन है, उसी प्रकार पवित्र, चतुर और निष्ठावान सेवक भी दुर्लभ होता है।

राजाह्सत्यम् एवैतत् । किन्तु

सारसो ब्रूतेशृणु देव!

३.१४३

यदि समरम् अपास्य नास्ति मृत्योर् भयम् इति युक्तम् इतोन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणम् अवश्यम् एव जन्तोः किम् इति मुधा मलिनं यशः क्रियते ॥

Summary AI If by avoiding battle one could escape the fear of death, it would be proper to flee elsewhere. However, since death is inevitable for every living being, why unnecessarily tarnish one's fame?

सारांश AI यदि युद्ध छोड़कर भागने से मृत्यु का भय सदा के लिए मिट जाए, तो भागना उचित है; अन्यथा जब मृत्यु निश्चित है, तो व्यर्थ कलंक क्यों मोल लेना?

अन्यच्च

३.१४४

भवेस्मिन् पवनोद्भ्रान्तवीचिविभ्रमभङ्गुरे ।
जायते पुणय्योगेन परार्थे जीवितव्ययः ॥

Summary AI In this world, which is as fragile as the flickering of waves agitated by the wind, it is only through the merit of past deeds that one's life is spent for the sake of others.

सारांश AI हवा से उठती लहरों के समान अस्थिर इस संसार में, दूसरों के लिए प्राणों का बलिदान केवल पुण्य के प्रताप से ही संभव है।

३.१४५

स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्गं कोशो बलं सुहृत् ।
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोपि च ॥

Summary AI The master, the minister, the territory, the fort, the treasury, the army, and the ally are the seven constituent parts or elements of a state. Additionally, the guilds of citizens are also considered essential components.

सारांश AI राजा, मंत्री, राष्ट्र, दुर्ग, खजाना, सेना और मित्र—ये राज्य के मुख्य अंग हैं, जिनमें प्रजा का समूह भी सम्मिलित है।

देव ! त्वं च स्वामी सर्वथा रक्षणीयः । यतः

३.१४६

प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति ।
अपि धन्वन्तरिर्वैद्यः किं करोति गतायुषि ॥

Summary AI The subjects or elements of a state do not survive if they abandon their sovereign, even if they are prosperous. Just as even Dhanvantari, the divine physician, can do nothing for a patient whose life has reached its end.

सारांश AI स्वामी का साथ छोड़कर प्रजा समृद्ध होने पर भी नष्ट हो जाती है; जैसे आयु समाप्त होने पर स्वयं धन्वंतरि भी कुछ नहीं कर सकते।

अपरं च

३.१४७

नरेशे जीवलोकोयं निमीलति निमीलति ।
उदेत्य् उदीयमाने च रवाव् इव सरोरुहम् ॥

Summary AI When the king perishes, this world of living beings fades away; when he flourishes, the world prospers, just as a lotus blooms when the sun rises and closes when it sets.

सारांश AI राजा के नष्ट होने पर संसार मुरझा जाता है और उसके उदय होने पर सूर्य को देखकर खिलने वाले कमल की तरह विकसित होता है।

अत्रापि प्रधानाङ्गं राजा । अथ कुक्कुटेनागत्य राजहंसस्य शरीरे खरतरनखाघातः कृतः । तदा सत्वरम् उपसृत्य सारसेन स्वदेहान्तरितो राजा जले क्षिप्तः । अथ कुक्कुटनखप्रहारजर्जरीकृतेनापि सारसेन कुक्कुटसेना बहुशो हता । पश्चात् सारसोपि बहुभिः पक्षिभिः समेत्य चञ्चुप्रहारेण विभिद्य व्यापादितः । अथ चित्रवर्णो दुर्गं प्रविश्य, दुर्गावस्थितं द्रव्यं ग्राहयित्वा वन्दिभिर्जयशब्दैरानन्दितः स्वस्कन्धावारं जगाम । अथ राजपुत्रैरुक्तंतस्मिन् राजहंसपक्षे पुण्यवान् स सारस एव, येन स्वदेहत्यागेन स्वामी रक्षितः । यतः

३.१४८

जनयन्ति सुतान् गावः सर्वा एव गवाकृतीन् ।
विषाणोल्लिखितस्कन्धं काचिद् एव गवां पतिम् ॥

Summary AI All cows give birth to calves that have the form of cattle, but only a rare one gives birth to a lord of the herd—a powerful bull whose shoulders are marked by the scars of its own horns.

सारांश AI सभी गायें सामान्य बछड़ों को जन्म देती हैं, किंतु कोई भाग्यशाली गाय ही कंधों पर घाव के निशान वाले बलवान सांड को जन्म देती है।

विष्णुशर्मोवाच्स तावत् सत्त्वक्रीतान् अक्षयलोकान् विद्याधरीपरिवृत्तोनुभवतु महासत्त्वः । तथा चोक्तम्

३.१४९

आहवेषु च ये शूराः स्वाम्यर्थे त्यक्तजीविताः ।
भर्तृभक्ताः कृतज्ञाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

Summary AI Those heroes who lay down their lives in battle for the sake of their master, and who are devoted and grateful to their lord, are the ones who ascend to heaven.

सारांश AI युद्ध में अपने स्वामी के लिए प्राण न्योछावर करने वाले, कृतज्ञ और भक्तिवान वीर पुरुष स्वर्गलोक को प्राप्त होते हैं।

३.१५०

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः ।
अक्षयान् लभते लोकान् यदि क्लैब्यं न गच्छति ॥

Summary AI If a hero does not succumb to cowardice, then, even when surrounded by enemies and slain wherever he may be, he attains eternal and imperishable realms.

सारांश AI शत्रुओं से घिरकर युद्धभूमि में वीरगति पाने वाला शूरवीर, यदि कायरता न दिखाए, तो वह अविनाशी लोकों को प्राप्त करता है।

अथ विष्णुशर्मा प्राह्विग्रहः श्रुतो भवद्भिः । राजपुत्रैरुक्तम्श्रुत्वा सुखिनो भूता वयम् ।

३.१५१

विष्णुशर्माब्रवीत्परम् अप्य् एवम् अस्तु
विग्रहः करितुरङ्गपत्तिभिर् नो कदापि भवतान्महीभुज्-
आम् नीतिमन्त्रपवनैः समाहत्-
आः संश्रयन्तु गिरिगह्वरं द्विष्-
अः

Summary AI Viṣṇuśarmā said: "So be it. May kings never have to wage war with elephants, horses, and infantry. Instead, let their enemies be scattered by the winds of wise counsel and diplomacy, seeking refuge in mountain caves."

सारांश AI विष्णुशर्मा ने आशीर्वाद दिया कि राजाओं को कभी हिंसक युद्ध न करना पड़े और शत्रु नीति-कौशल से ही पराजित होकर कंदराओं में शरण लें।

इति श्रीनारायणपण्डितकृते हितोपदेशे नीतिशास्त्रे विग्रहो नाम तृतीयः कथासङ्ग्रहः ।

Other texts to read

कथासरित्सागरः सोमदेवः

नीलकण्ठविजयचम्पूः नीलकण्ठदीक्षितः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

कथासरित्सागरः सोमदेवः

नीलकण्ठविजयचम्पूः नीलकण्ठदीक्षितः

About

Resources

Connect