१.१
लक्ष्मीं तनोतु नितरामितरानपेक्ष-
मङ्घ्रिद्वयं निगमशाखिशिखाप्रवालम् ।
हैरम्बमम्बुरुहडम्बरचौर्यनिघ्नं
विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरं नः ॥
मङ्घ्रिद्वयं निगमशाखिशिखाप्रवालम् ।
हैरम्बमम्बुरुहडम्बरचौर्यनिघ्नं
विघ्नाद्रिभेदशतधारधुरन्धरं नः ॥
Summary
AI
May the two feet of Hairamba (Gaṇeśa), which are the tender sprouts atop the tree of the Vedas, bestow infinite prosperity upon us. These feet, which effortlessly surpass the beauty of a lotus and are capable of shattering the mountain-like obstacles like a hundred-fold thunderbolt, require no external aid to grant blessings.
सारांश
AI
भगवान गणेश के वे दोनों चरण हमें निरंतर समृद्धि प्रदान करें, जो वेदरूपी वृक्ष की शाखाओं के कोमल पल्लव हैं, जो कमलों की शोभा को चुराने वाले हैं और विघ्नरूपी पर्वतों को भेदने के लिए इंद्र के वज्र के समान शक्तिशाली हैं।
१.२
उच्चैर्गतिर्जगति सिद्ध्यति धर्मतश्चेत्
तस्य प्रमा च वचनैः कृतकेतरैश्चेत् ।
तेषां प्रकाशनदशा च महीसुरैश्चेत्
तानन्तरेण निपतेत् क्व नु मत्प्रणामः ॥
तस्य प्रमा च वचनैः कृतकेतरैश्चेत् ।
तेषां प्रकाशनदशा च महीसुरैश्चेत्
तानन्तरेण निपतेत् क्व नु मत्प्रणामः ॥
Summary
AI
If the highest state in the world is attained through dharma, and if the validity of dharma is established by the eternal Vedas, and if the revelation of those Vedas depends on the Brāhmaṇas, then to whom else should my prostration be directed if not to them?
सारांश
AI
यदि संसार में श्रेष्ठ गति धर्म से सिद्ध होती है, धर्म का ज्ञान वेदों से होता है और वेदों का प्रकाशन ब्राह्मणों द्वारा होता है, तो उन ब्राह्मणों के बिना मेरा प्रणाम और कहाँ जा सकता है?
१.३
गद्यानुबन्धरसमिश्रितपद्यसूक्तिः
हृद्या हि वाद्यकलया कलितेव गीतिः ।
तस्माद्दधातु कविमार्गजुषां सुखाय
चम्पूप्रबन्धरचनां रसना मदीया ॥
हृद्या हि वाद्यकलया कलितेव गीतिः ।
तस्माद्दधातु कविमार्गजुषां सुखाय
चम्पूप्रबन्धरचनां रसना मदीया ॥
Summary
AI
Just as a song becomes more captivating when blended with instrumental music, a literary composition is heart-pleasing when verses are mixed with the essence of prose. Therefore, may my tongue undertake the creation of this Campū work for the delight of those who follow the path of poets.
सारांश
AI
गद्य और पद्य के मिश्रण से युक्त रचना वैसी ही हृदयग्राही होती है जैसी वाद्य यंत्रों के साथ संगीत। इसलिए मेरी वाणी कवियों के सुख के लिए चम्पू काव्य की रचना करे।
१.४
वाल्मीकिगीतरघुपुङ्गवकीर्तिलेशै-
स्तृप्तिं करोमि कथमप्यधुना बुधानाम् ।
गङ्गाजलैर्भुवि भगीरथयत्नलब्धैः
किं तर्पणं न विदधाति नरः पितॄणाम् ॥
स्तृप्तिं करोमि कथमप्यधुना बुधानाम् ।
गङ्गाजलैर्भुवि भगीरथयत्नलब्धैः
किं तर्पणं न विदधाति नरः पितॄणाम् ॥
Summary
AI
I now seek to satisfy the learned with fragments of the glory of the best of the Raghu lineage, as sung by Vālmīki. Does a man not perform the libations for his ancestors using the waters of the Gaṅgā, even though it was obtained through the efforts of Bhagīratha?
सारांश
AI
वाल्मीकि द्वारा गाई गई श्रीरघुनाथ जी की कीर्ति के अंश मात्र से मैं विद्वानों को संतुष्ट करने का प्रयास कर रहा हूँ। क्या मनुष्य भगीरथ द्वारा लाए गए गंगाजल से पितरों का तर्पण नहीं करता?
१.५
वाचं निशम्य भगवान् स तु नारदस्य
प्राचेतसः प्रवचसां प्रथमः कवीनाम् ।
माध्यन्दिनाय नियमाय महर्षिसेव्यां
पुण्यामवाप तमसां तमसां निहन्त्रीम् ॥
प्राचेतसः प्रवचसां प्रथमः कवीनाम् ।
माध्यन्दिनाय नियमाय महर्षिसेव्यां
पुण्यामवाप तमसां तमसां निहन्त्रीम् ॥
Summary
AI
Having heard the words of Nārada, the divine son of Pracetas (Vālmīki), the foremost among poets, reached the holy river Tamasā. This river, served by great sages and the destroyer of darkness (ignorance), was visited by him for his midday rituals.
सारांश
AI
नारद जी के वचनों को सुनकर कवियों में श्रेष्ठ वाल्मीकि मुनि, अज्ञानरूपी अंधकार को नष्ट करने वाली और महर्षियों द्वारा सेवित पवित्र तमसा नदी के तट पर मध्याह्न के नियम हेतु पहुँचे।
१.६
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत्कौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥
यत्कौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥
Summary
AI
O hunter, may you not find stability for eternal years, because you killed one out of the pair of krauñca birds while it was infatuated with passion.
सारांश
AI
हे निषाद! तुझे शाश्वत काल तक प्रतिष्ठा प्राप्त न हो, क्योंकि तूने कामक्रीड़ा में मग्न क्रौंच पक्षियों के जोड़े में से एक की हत्या कर दी है।
१.७
वाणीविलासमपरत्र कृतोपल-
म्भम्म्भोजभूरसहमान इवाविरासीत् ।
आभाति यत्कृतिरनेकविधप्रपञ्च-
व्याजेन्द्रजालविधिसाधकपिञ्छिकेव ॥
म्भम्म्भोजभूरसहमान इवाविरासीत् ।
आभाति यत्कृतिरनेकविधप्रपञ्च-
व्याजेन्द्रजालविधिसाधकपिञ्छिकेव ॥
Summary
AI
As if unable to tolerate the play of the Goddess of Speech (Sarasvatī) manifesting elsewhere, the lotus-born Brahmā appeared. His creation shines like the bunch of feathers used by a magician to perform the grand illusion of this manifold universe.
सारांश
AI
मानो वाणी के विलास (सरस्वती) को अन्यत्र स्थित देख ब्रह्मा जी स्वयं प्रकट हुए। उनकी रचना संसार के प्रपंचों को सिद्ध करने के लिए इंद्रजाल की मोरपंखी के समान सुशोभित होती है।
१.८
अथ सरसिजयोनेराज्ञया रामवृत्तं
करबदरसमानं प्रेक्ष्य दृष्ट्या प्रतीच्या ।
शुभमतनुत काव्यं स्वादु रामायणाख्यं
मधुमयफणितीनां मार्गदर्शी महर्षिः ॥
करबदरसमानं प्रेक्ष्य दृष्ट्या प्रतीच्या ।
शुभमतनुत काव्यं स्वादु रामायणाख्यं
मधुमयफणितीनां मार्गदर्शी महर्षिः ॥
Summary
AI
Then, by the command of Brahmā, the great sage Vālmīki perceived the entire life of Rāma as clearly as a badara fruit in one's palm through his intuitive vision. Thus, he, the pioneer of honey-sweet expressions, composed the auspicious and delightful epic known as the Rāmāyaṇa.
सारांश
AI
ब्रह्मा की आज्ञा से मधुर वाणी के मार्गदर्शक महर्षि वाल्मीकि ने राम के चरित्र को हाथ में रखे आँवले के समान प्रत्यक्ष देखा और 'रामायण' नामक अत्यंत सरस काव्य की रचना की।
१.९
उपागतौ मिलितपरस्परोपमौ
बहुश्रुतौ श्रुतिमधुरस्वरान्वितौ ।
विचक्षणौ विविधनरेन्द्रलक्षणौ
कुशीलवौ कुशलवनामधारिणौ ॥
बहुश्रुतौ श्रुतिमधुरस्वरान्वितौ ।
विचक्षणौ विविधनरेन्द्रलक्षणौ
कुशीलवौ कुशलवनामधारिणौ ॥
Summary
AI
Then arrived the two bards, Kuśa and Lava, bearing those names. They were mutually comparable, highly learned, endowed with voices sweet to the ears, wise, and possessed the marks of various kings.
सारांश
AI
कुशीलव और कुशलव नाम के दो कुमार आए, जो वेदों के ज्ञाता, मधुर स्वर वाले, चतुर और राजसी लक्षणों से युक्त थे। वे परस्पर एक समान दिखाई देते थे।
१.१०
छन्दोमयीनां निलयस्य वाचा-
मन्तेवसन्तौ मुनिपुङ्गवस्य ।
एतौ कुमारौ रघुवीरवृत्तं
यथाक्रमं गातुमुपाक्रमेताम् ॥
मन्तेवसन्तौ मुनिपुङ्गवस्य ।
एतौ कुमारौ रघुवीरवृत्तं
यथाक्रमं गातुमुपाक्रमेताम् ॥
Summary
AI
These two youths, disciples of the eminent sage Vālmīki, who is the abode of Vedic speech, began to sing the history of the hero of the Raghu clan in proper sequence.
सारांश
AI
वेदों के निवासस्थान मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकि के वे दोनों शिष्य रघुवीर श्रीराम के चरित्र का क्रमबद्ध गायन करने लगे।
१.११
अस्ति प्रशस्ता जनलोचनाना-
मानन्दसन्दायिषु कोसलेषु ।
आज्ञासमुत्सारितदानवानां
राज्ञामयोध्येति पुरी रघूणाम् ॥
मानन्दसन्दायिषु कोसलेषु ।
आज्ञासमुत्सारितदानवानां
राज्ञामयोध्येति पुरी रघूणाम् ॥
Summary
AI
In the land of Kosala, which delights the eyes of the people, there exists the celebrated city of the Raghus called Ayodhyā, whose kings drove away the demons by their mere command.
सारांश
AI
नेत्रों को आनंद देने वाले कोसल देश में रघुकुल के राजाओं की 'अयोध्या' नाम की प्रसिद्ध नगरी है, जिसकी आज्ञा मात्र से दानव दूर भाग जाते थे।
१.१२
तामावसद्दशरथः सुरवन्दितेन
सङ्क्रन्दनेन विहितासनसंविभागः ।
वृन्दारकारिविजये सुरलोकलब्ध-
मन्दारमाल्यमधुवासितवासभूमिः ॥
सङ्क्रन्दनेन विहितासनसंविभागः ।
वृन्दारकारिविजये सुरलोकलब्ध-
मन्दारमाल्यमधुवासितवासभूमिः ॥
Summary
AI
King Daśaratha resided there. He was honored by Indra, the crusher of foes, who shared half his throne with him. His dwelling was fragrant with the honey of Mandāra garlands obtained from the celestial world after his victory over the enemies of the gods.
सारांश
AI
वहाँ राजा दशरथ निवास करते थे, जिन्हें इंद्र ने अपने सिंहासन का आधा भाग प्रदान किया था और जिनका निवास स्थान देवशत्रुओं पर विजय से प्राप्त मंदार पुष्पों की सुगंध से महकता था।
१.१३
सन्तापघ्नं सकलजगतां शार्ङ्गचापाभिरामं
लक्ष्मीविद्युल्लसितमतसीगुच्छसच्छायकायम् ।
वैकुण्ठाख्यं मुनिजनमनश्चातकानां शरण्यं
कारुण्यापं त्रिदशपरिषत्कालमेघं ददर्श ॥
लक्ष्मीविद्युल्लसितमतसीगुच्छसच्छायकायम् ।
वैकुण्ठाख्यं मुनिजनमनश्चातकानां शरण्यं
कारुण्यापं त्रिदशपरिषत्कालमेघं ददर्श ॥
Summary
AI
He beheld the dark rain-cloud of the assembly of gods, named Vaikuṇṭha (Viṣṇu). He is the destroyer of the world's miseries, beautiful with the Śārṅga bow, radiant with the lightning-like Lakṣmī, possessing a body like a cluster of atasī flowers, and the refuge for the cātaka birds that are the minds of sages.
सारांश
AI
वैकुण्ठवासी श्रीहरि संसार का संताप हरने वाले, शारंग धनुष धारी और लक्ष्मी रूपी बिजली से चमकते हुए अलसी के फूल जैसे श्यामवर्ण हैं। वे मुनियों के मनरूपी चातकों के लिए शरणदाता मेघ के समान हैं।
१.१४
क्षीराम्भोधेर्जठरमभितो देहभासां प्ररोहैः
कालोन्मीलत्कुवलयदलाद्वैतमापादयन्तम् ।
आतन्वानं भुजगशयने कामपि क्षौमगौरे
निद्रामुद्रां निखिलजगतीरक्षणे जागरूकाम् ॥
कालोन्मीलत्कुवलयदलाद्वैतमापादयन्तम् ।
आतन्वानं भुजगशयने कामपि क्षौमगौरे
निद्रामुद्रां निखिलजगतीरक्षणे जागरूकाम् ॥
Summary
AI
He saw Him on the milk-white serpent-bed in the middle of the Ocean of Milk. His bodily luster spread everywhere, creating an identity with blooming blue lotus petals. While appearing to be in a mysterious state of sleep, He remained ever vigilant in protecting the entire universe.
सारांश
AI
क्षीरसागर में शेषनाग पर स्थित भगवान अपनी देह की आभा से नीलकमल की शोभा फैला रहे हैं। वे योगनिद्रा में मग्न हैं, फिर भी संपूर्ण जगत की रक्षा के लिए सदैव जागरूक रहते हैं।
१.१५
प्रह्लादस्य व्यसनममितं दैत्यवर्गस्य दम्भं
स्तम्भं वक्षःस्थलमपि रिपोर्यौगपद्येन भेत्तुम् ।
बद्धश्रद्धं पुरुषवपुषा मिश्रिते विश्वदृष्टे
दंष्ट्रारोचिर्विशदभुवने रंहसा सिंहवेषे ॥
स्तम्भं वक्षःस्थलमपि रिपोर्यौगपद्येन भेत्तुम् ।
बद्धश्रद्धं पुरुषवपुषा मिश्रिते विश्वदृष्टे
दंष्ट्रारोचिर्विशदभुवने रंहसा सिंहवेषे ॥
Summary
AI
He saw the Lord in the form of Narasiṃha, a combination of man and lion, manifest to simultaneously destroy Prahlāda's immense suffering, the pride of the demons, the chest of the enemy (Hiraṇyakaśipu), and the pillar itself. His radiance from his tusks illuminated the worlds as he acted with great speed.
सारांश
AI
प्रह्लाद के कष्ट और दैत्यों के दंभ को मिटाने के लिए भगवान ने तुरंत नृसिंह अवतार लिया, जिनके दाँतों की चमक से संसार प्रकाशित हो उठा और जिन्होंने एक साथ खंभे तथा शत्रु के वक्षस्थल को विदीर्ण कर दिया।
१.१६
नारायणाय नलिनायतलोचनाय
नामावशेषितमहाबलिवैभवाय ।
नानाचराचरविधायकजन्मदेश-
नाभीपुटाय पुरुषाय नमः परस्मै ॥
नामावशेषितमहाबलिवैभवाय ।
नानाचराचरविधायकजन्मदेश-
नाभीपुटाय पुरुषाय नमः परस्मै ॥
Summary
AI
Salutations to Nārāyaṇa, the Supreme Being, who has long lotus-like eyes. He reduced the glory of the great Bali to a mere name and possesses a lotus-navel which is the birthplace of the creator of all moving and unmoving beings.
सारांश
AI
उन कमल नयन परम पुरुष नारायण को प्रणाम है, जिन्होंने महाबली के वैभव को समाप्त कर दिया और जिनकी नाभि कमल संपूर्ण चराचर जगत का जन्मस्थान है।
१.१७
अपि कुशलममर्त्याः स्वागतं साम्प्रतं वः
शमितदनुजदम्भा किं नु दम्भोलिकेलिः ।
अपि धिषणमनीषानिर्मिता नीतिमार्गाः
त्रिदशनगरयोगक्षेमकृत्ये क्षमन्ते ॥
शमितदनुजदम्भा किं नु दम्भोलिकेलिः ।
अपि धिषणमनीषानिर्मिता नीतिमार्गाः
त्रिदशनगरयोगक्षेमकृत्ये क्षमन्ते ॥
Summary
AI
"O immortals, is all well with you? You are welcome now. Does the play of Indra's thunderbolt still subdue the pride of the demons? Are the paths of policy formulated by the intellect of Bṛhaspati sufficient for the welfare and security of the celestial city?"
सारांश
AI
भगवान ने देवताओं का स्वागत करते हुए कुशलता पूछी और पूछा कि क्या इंद्र का वज्र असुरों का दमन कर रहा है तथा क्या बृहस्पति की नीतियाँ देवलोक की सुरक्षा में समर्थ हैं।
१.१८
अस्ति प्रशस्तविभवैर्विबुधैरलङ्घ्या
लङ्केति नाम रजनीचरराजधानी ।
माणिक्यमन्दिरभुवां महसां प्ररोहैः
तेजस्त्रयाय दिनदीपदशां दिशन्ती ॥
लङ्केति नाम रजनीचरराजधानी ।
माणिक्यमन्दिरभुवां महसां प्ररोहैः
तेजस्त्रयाय दिनदीपदशां दिशन्ती ॥
Summary
AI
There is a capital of the night-walkers called Laṅkā, which is unassailable even by gods of great power. The intense rays emanating from its ruby-studded palaces reduce the three great lights (sun, moon, fire) to the state of lamps during the day.
सारांश
AI
राक्षसों की लंका नाम की राजधानी देवताओं के लिए भी अलंघ्य है। वहाँ के मणियों के महलों की चमक के आगे सूर्य, चंद्रमा और अग्नि भी दिन के दीपक के समान फीके लगते हैं।
१.१९
एनां पुराणनगरीं नगरीतिसालां
सालाभिरामभुजनिर्जितयक्षराजः ।
हेलाभिभूतजगतां रजनीचराणां
राजा चिरादवति रावणनामधेयः ॥
सालाभिरामभुजनिर्जितयक्षराजः ।
हेलाभिभूतजगतां रजनीचराणां
राजा चिरादवति रावणनामधेयः ॥
Summary
AI
The king of the night-walkers named Rāvaṇa, who conquered the king of Yakṣas (Kubera) with his arms beautiful as sāla trees, has long protected this ancient city, which is girt by ramparts, while effortlessly subduing the worlds.
सारांश
AI
इस प्राचीन नगरी में रावण नाम का राक्षस राजा शासन करता है, जिसने कुबेर को जीत लिया है और जो अपनी शक्ति से संपूर्ण जगत को भयभीत करता है।
१.२०
यद्बाहुराहुरसनायितशस्त्रधाराः
दिक्पालकीर्तिमयचन्द्रमसं ग्रसन्ति ।
यद्वैरिणां रणमुखे शरणप्रदायी
नैवास्ति कश्चिदमुमन्तकमन्तरेण ॥
दिक्पालकीर्तिमयचन्द्रमसं ग्रसन्ति ।
यद्वैरिणां रणमुखे शरणप्रदायी
नैवास्ति कश्चिदमुमन्तकमन्तरेण ॥
Summary
AI
The sharp edges of his weapons, acting like the tongues of the Rāhu of his arms, swallow the moon of the fame of the world-guardians (Dikpālas). In the front of battle, there is no one except Death himself who can provide refuge to his enemies.
सारांश
AI
उसकी भुजाएँ राहू की जिह्वा के समान हैं जो दिक्पालों की कीर्ति रूपी चंद्रमा को ग्रस लेती हैं। युद्ध क्षेत्र में काल के अतिरिक्त उसका सामना करने वाला और कोई नहीं है।
१.२१
अम्भोजसम्भवममुं बहुभिस्तपोभिः
आराधयन् वरमवाप परैर्दुरापम् ।
तस्मादशेषभुवनं निजशासनस्य
लक्ष्यीकरोति रजनीचरचक्रवर्ती ॥
आराधयन् वरमवाप परैर्दुरापम् ।
तस्मादशेषभुवनं निजशासनस्य
लक्ष्यीकरोति रजनीचरचक्रवर्ती ॥
Summary
AI
Worshiping the lotus-born Brahmā with intense penance, the king of demons, Rāvaṇa, obtained a boon unattainable by others. Consequently, he brought the entire world under his absolute command.
सारांश
AI
राक्षसों के राजा रावण ने कठिन तपस्या से ब्रह्मा से वह दुर्लभ वरदान प्राप्त किया जिसे पाना अत्यंत कठिन था, और अब वह समस्त लोकों को अपने कठोर शासन के अधीन कर रहा है।
एष मृगाङ्कोऽपि मृगयायासपरिश्रान्तिविश्रान्त्यै ससम्भ्रमं नमज्जनपरिवृते मज्जनगृहाभिमुखे दशमुखे तत्रत्यविचित्रतरशातकुम्भस्तम्भाग्रप्रत्यग्रप्रत्युप्तस्फटिकशिलाशालभञ्जिकापुञ्जकरतलकलितनिजोपलमयकलशमुखादच्छाच्छामविच्छिन्नधारामम्बुधारां निजकराभिमर्शादापादयंस्तस्य प्रसादपिशुनानां शुनासीरचिरकाङ्क्षितानां विंशतिविधवीक्षणानां क्षणमात्रं पात्रं भवति ।
१.२२
अथ भगवानाकर्ण्य गीर्वाणगणवाणीम् इन्द्रनीलाचलोदञ्चच्चन्द्रिकाधवलस्मितः । वाचमूचे सुधाधारां मधुरां मधुसूदनः ॥
Summary
AI
Hearing the plea of the gods, the divine Madhusūdana, whose smile shone like moonlight over a mountain of sapphires, spoke sweet words that resembled a flowing stream of nectar.
सारांश
AI
देवताओं की प्रार्थना सुनकर, इन्द्रनील पर्वत पर छिटकी चांदनी जैसी उज्ज्वल मुस्कान वाले भगवान विष्णु ने अमृत की धारा के समान अत्यंत मधुर वाणी में उत्तर दिया।
१.२३
कौसल्यायै प्रथममदिशद्भूपतिः पायसार्धम्
प्रादादर्धं प्रणयमधुरं केकयेन्द्रस्य पुत्र्यै एते ।
देव्यौ तरलमनसः पत्युरालोच्य भावम्
स्वार्धांशाभ्यां स्वयमकुरुतां पूर्णकामां सुमित्राम् ॥
प्रादादर्धं प्रणयमधुरं केकयेन्द्रस्य पुत्र्यै एते ।
देव्यौ तरलमनसः पत्युरालोच्य भावम्
स्वार्धांशाभ्यां स्वयमकुरुतां पूर्णकामां सुमित्राम् ॥
Summary
AI
King Daśaratha first gave half of the sacrificial pudding to Kausalyā and the remaining half to Kaikeyī. Understanding their husband's desire, both queens shared portions from their respective halves with Sumitrā, fulfilling her wish for a child.
सारांश
AI
राजा दशरथ ने यज्ञ के पायस का आधा भाग कौशल्या को और शेष आधा प्रिय कैकेयी को दिया। उन दोनों ने पति के मनोभाव को समझकर अपने अंशों में से सुमित्रा को भी भाग देकर उनकी इच्छा पूर्ण की।
१.२४
अवभृथेऽवसिते सरयूतटाद्
अथ यथायथमुच्चलिते जने ।
दशरथः परिपूर्णमनोरथः
पुरमगात्पुरुहूतपुरोपमाम् ॥
अथ यथायथमुच्चलिते जने ।
दशरथः परिपूर्णमनोरथः
पुरमगात्पुरुहूतपुरोपमाम् ॥
Summary
AI
After the concluding ritual bath, as the people departed from the banks of the Sarayū, King Daśaratha, his heart's desire fulfilled, returned to his capital, which rivaled the celestial city of Indra.
सारांश
AI
यज्ञ की समाप्ति और सरयू के तट से लोगों के प्रस्थान के बाद, अपनी मनोकामना पूर्ण होने से प्रसन्न राजा दशरथ ने इन्द्र की नगरी जैसी वैभवशाली अयोध्या में प्रवेश किया।
१.२५
अपाटवात् केवलमङ्गकानां
मनोज्ञकान्तेर्महिषीजनस्य ।
शनैः शनैः प्रोज्झितभूषणानि
चकाशिरे दौहृदलक्षणानि ॥
मनोज्ञकान्तेर्महिषीजनस्य ।
शनैः शनैः प्रोज्झितभूषणानि
चकाशिरे दौहृदलक्षणानि ॥
Summary
AI
Due to the heaviness of their limbs and their exquisite natural radiance, the queens gradually discarded their ornaments as the signs of pregnancy became beautifully evident.
सारांश
AI
रानियों के अंगों में कोमलता और कांति के कम होने के साथ ही उनमें गर्भाधान के लक्षण दिखने लगे, जिसके कारण उन्होंने धीरे-धीरे अपने भारी आभूषणों का त्याग कर दिया।
१.२६
मन्दमन्दमपयद्वलित्रया
गाधताविषयनाभिगह्वरा ।
कोसलेन्द्रदुहितुः शनैरभूत्
मध्ययष्टिरपि दृष्टिगोचरा ॥
गाधताविषयनाभिगह्वरा ।
कोसलेन्द्रदुहितुः शनैरभूत्
मध्ययष्टिरपि दृष्टिगोचरा ॥
Summary
AI
The triple folds on the waist of the Kosala princess slowly vanished, her deep navel became shallow, and her slender waist gradually became visible to the eye as her pregnancy progressed.
सारांश
AI
कौशल्या के उदर की तीन रेखाएं धीरे-धीरे ओझल होने लगीं और नाभि गहरी हो गई, जिससे उनकी सूक्ष्म कमर भी अब स्पष्ट रूप से दिखाई देने लगी।
१.२७
न्यग्रोधपत्रसमतां क्रमशः प्रयाताम्
अङ्गीचकार पुनरप्युदरं कृशाङ्ग्याः ।
जीवातवे दशमुखोरगपीडितानां
गर्भच्छलेन वसता प्रथमेन पुंसा ॥
अङ्गीचकार पुनरप्युदरं कृशाङ्ग्याः ।
जीवातवे दशमुखोरगपीडितानां
गर्भच्छलेन वसता प्रथमेन पुंसा ॥
Summary
AI
The Supreme Being, residing in her womb as a fetus to save those tormented by the serpent-like Rāvaṇa, once again assumed a form resembling a banyan leaf as the slender queen's belly rounded.
सारांश
AI
रावण रूपी सर्प से पीड़ितों के उद्धार के लिए साक्षात् आदि पुरुष ने गर्भ के रूप में निवास किया, जिससे उस कृशांगी का उदर पुनः वटवृक्ष के पत्ते के समान सुंदर आकार धारण करने लगा।
१.२८
मध्यं तनुत्वादविभाव्यमानम्
आकाशमासीदसितायताक्ष्याः ।
गर्भोदये विष्णुपदापदेशात्
कार्श्यं विहायापि विहाय एव ॥
आकाशमासीदसितायताक्ष्याः ।
गर्भोदये विष्णुपदापदेशात्
कार्श्यं विहायापि विहाय एव ॥
Summary
AI
The waist of the dark-eyed queen was so slender it was indistinguishable from space. Even as it grew during pregnancy, it remained like the sky (viṣṇupada), as it now held the feet of Viṣṇu.
सारांश
AI
रानी की वह अत्यंत सूक्ष्म कमर जो पहले दिखाई नहीं देती थी, गर्भ के कारण अब स्पष्ट दिखने लगी; 'विष्णुपद' (आकाश और विष्णु का चरण) के आश्रय से उसकी क्षीणता दूर हो गई।
१.२९
उच्चस्थे ग्रहपञ्चके सुरगुरौ सेन्दौ नवम्यां तिथौ
लग्ने कर्कटके पुनर्वसुयुते मेषं गते पूषणि ।
निर्दग्धुं निखिलाः पलाशसमिधो मेध्यादयोध्यारणेः
आविर्भूतमभूतपूर्वमपरं यत्किञ्चिदेकं महः ॥
लग्ने कर्कटके पुनर्वसुयुते मेषं गते पूषणि ।
निर्दग्धुं निखिलाः पलाशसमिधो मेध्यादयोध्यारणेः
आविर्भूतमभूतपूर्वमपरं यत्किञ्चिदेकं महः ॥
Summary
AI
When five planets were exalted, Jupiter was with the Moon in Cancer, on the ninth lunar day with the Sun in Aries, an unprecedented supreme light manifested from the sacred wood of Ayodhyā to incinerate the demons.
सारांश
AI
पाँच ग्रहों के उच्च होने पर, सूर्य के मेष में और चन्द्रमा-गुरु के कर्क लग्न में होने पर, नवमी तिथि को राक्षसों को भस्म करने के लिए अयोध्या रूपी अरणि से एक अपूर्व तेज (राम) प्रकट हुआ।
१.३०
अथ रामाभिधानेन कवेः सुरभयन् गिरः ।
अलञ्चकार कारुण्याद् रघूणामन्वयं हरिः ॥
अलञ्चकार कारुण्याद् रघूणामन्वयं हरिः ॥
Summary
AI
Then, the Supreme Lord Hari adorned the lineage of the Raghus by taking the name Rāma out of compassion, thereby sweetening and sanctifying the words of the poet.
सारांश
AI
साक्षात् भगवान विष्णु ने 'राम' नाम धारण कर रघुवंश को गौरवान्वित किया और अपनी करुणा से कवि की वाणी को अत्यंत सुगंधित और पवित्र बना दिया।
१.३१
तमेनमन्वजायन्त त्रयस्त्रेताग्नितेजसः ।
अग्रजस्यानुकुर्वन्तस्तैर्तैर्लोकोत्तरैर्गुणैः ॥
अग्रजस्यानुकुर्वन्तस्तैर्तैर्लोकोत्तरैर्गुणैः ॥
Summary
AI
Three other sons, possessing the brilliance of the three sacrificial fires, were born after him, emulating their eldest brother in their extraordinary and divine virtues.
सारांश
AI
श्रीराम के बाद उनके तीन भाई उत्पन्न हुए, जो त्रेताग्नि के समान तेजस्वी थे और अपने अलौकिक गुणों के कारण सदैव अपने बड़े भाई का ही अनुकरण करते थे।
१.३२
भरतस्तेषु कैकेय्यास्तनयो विनयोज्ज्वलः ।
अन्यौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायां कृतोदयौ ॥
अन्यौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायां कृतोदयौ ॥
Summary
AI
Among them, Bharata, shining with humility, was the son of Kaikeyī. The other two, Lakṣmaṇa and Śatrughna, were the sons born to Sumitrā.
सारांश
AI
उन भाइयों में कैकेयी के पुत्र अत्यंत विनम्र और कांतिवान भरत थे, जबकि सुमित्रा ने लक्ष्मण और शत्रुघ्न को जन्म दिया।
१.३३
एते ववृधिरे वीरा ब्रह्मक्षेमाय दीक्षिताः ।
लोकानन्दमुकुन्दस्य चत्वार इव बाहवः ॥
लोकानन्दमुकुन्दस्य चत्वार इव बाहवः ॥
Summary
AI
Like the four arms of Viṣṇu who brings joy to the world, these four heroes, dedicated to the welfare of the universe, grew up together.
सारांश
AI
जगत और धर्म के कल्याण के लिए संकल्पित वे चारों वीर भाई भगवान विष्णु की चार भुजाओं के समान वैभव के साथ बढ़ने लगे।
१.३४
पर्याप्तभाग्याय भवानमुष्मै
कुर्यात्सपर्यां कुशिकात्मजाय ।
निर्यातुधानां वसुधां विधातुं
निर्यातु रामः सह लक्ष्मणेन ॥
कुर्यात्सपर्यां कुशिकात्मजाय ।
निर्यातुधानां वसुधां विधातुं
निर्यातु रामः सह लक्ष्मणेन ॥
Summary
AI
"You should offer hospitality to this fortunate son of Kuśika, Viśvāmitra. Let Rāma go forth with Lakṣmaṇa to rid the earth of the demon hordes."
सारांश
AI
मुनि विश्वामित्र ने राजा दशरथ से कहा कि पृथ्वी को राक्षसों से मुक्त करने के लिए वे श्रीराम और लक्ष्मण को उनके साथ भेजें और इस सेवा का अवसर प्रदान करें।
१.३५
योगेन लभ्यो यः पुंसां संसारापेतचेतसाम् ।
नियोगेन पितुः सोऽयं रामः कौशिकमन्वगात् ॥
नियोगेन पितुः सोऽयं रामः कौशिकमन्वगात् ॥
Summary
AI
He who is attainable through yoga by those who have renounced the world, that very Rāma followed the sage Viśvāmitra at the command of his father.
सारांश
AI
जो परमात्मा योगियों को केवल कठिन साधना से प्राप्त होते हैं, वे ही श्रीराम अपने पिता की आज्ञा शिरोधार्य कर मुनि विश्वामित्र के पीछे-पीछे वन को चल दिए।
१.३६
तत्र सत्रं परित्रातुं विश्वामित्रो महामुनिः ।
सौमित्रिसहितं रामं नयन्नयमवोचत ॥
सौमित्रिसहितं रामं नयन्नयमवोचत ॥
Summary
AI
While leading Rāma along with Lakṣmaṇa to protect his sacrificial session, the great sage Viśvāmitra spoke these words.
सारांश
AI
अपने यज्ञ की रक्षा के उद्देश्य से लक्ष्मण सहित श्रीराम को अपने साथ ले जाते हुए महामुनि विश्वामित्र ने उनसे ये वचन कहे।
१.३७
बलेन तपसां लब्धे बलेत्यतिबलेति च ।
विद्येते मयि काकुत्स्थ विद्ये ते वितरामि ते ॥
विद्येते मयि काकुत्स्थ विद्ये ते वितरामि ते ॥
Summary
AI
"O descendant of Kakutstha! I possess two sacred sciences, Balā and Atibalā, obtained through the power of penance. I shall now bestow them both upon you."
सारांश
AI
मुनि ने कहा— हे राम! मेरे पास तपस्या से प्राप्त 'बला' और 'अतिबला' नामक दो श्रेष्ठ विद्याएं हैं, जिन्हें मैं तुम्हें प्रदान करना चाहता हूँ।
१.३८
अस्मिन्पुरा पुरभिदः परमेश्वरस्य
फालान्तरालनयनज्वलने मनोभूः ।
सद्यः प्रपद्य शलभत्वममुञ्चदङ्गं
तस्मादमुं जनपदं विदुरङ्गसंज्ञम् ॥
फालान्तरालनयनज्वलने मनोभूः ।
सद्यः प्रपद्य शलभत्वममुञ्चदङ्गं
तस्मादमुं जनपदं विदुरङ्गसंज्ञम् ॥
Summary
AI
Long ago, in this place, the god of love, Kāmadeva, was instantly reduced to ashes like a moth in the fire of Lord Śiva's third eye and shed his body. Thus, people call this region Aṅga.
सारांश
AI
प्राचीन समय में यहाँ शिव के नेत्र की ज्वाला से कामदेव भस्म हो गया था; उसने यहाँ अपना शरीर (अंग) त्यागा था, इसीलिए इस प्रदेश को 'अंग' देश के नाम से जाना जाता है।
१.३९
यक्षः सुकेतुर्द्रुहिणप्रसादा-
ल्लेभे सुतां कामपि ताटकाख्याम् ।
सुन्दः किलैनां परिणीय तस्यां
मारीचनीचं जनयाम्बभूव ॥
ल्लेभे सुतां कामपि ताटकाख्याम् ।
सुन्दः किलैनां परिणीय तस्यां
मारीचनीचं जनयाम्बभूव ॥
Summary
AI
The yakṣa Suketu obtained a daughter named Tāṭakā through the grace of Brahmā. Sunda married her and fathered the wicked demon Mārīca.
सारांश
AI
यक्ष सुकेतु ने ब्रह्मा के वरदान से ताटका नामक पुत्री प्राप्त की। सुन्द ने उससे विवाह किया और उनसे मारीच नामक नीच पुत्र उत्पन्न हुआ।
१.४०
आश्रुतः श्रुतवृत्तेन तेन सुन्दप्रियावधः ।
तमेवान्ववदत्तस्य चापः शिञ्जारवच्छलात् ॥
तमेवान्ववदत्तस्य चापः शिञ्जारवच्छलात् ॥
Summary
AI
Rāma, known for his righteous conduct, vowed to slay Tāṭakā, the beloved of Sunda. His bow seemed to echo that very vow through the resonant sound of its twanging string.
सारांश
AI
जब श्रीराम ने मुनि से सुन्द की पत्नी ताटका के वध के विषय में सुना, तब उनके धनुष की टंकार ने भी मुनि के वचनों का जैसे दृढ़तापूर्वक समर्थन किया।
१.४१
तत्काले पिशिताशनाशपिशुना सन्ध्येव काचिन्मुने-
रध्वानं तरसा रुरोध रुधिरक्षोदारुणा दारुणा ।
स्वाधीने हनने पुरीं विदधती मृत्योः स्वकृत्यात्यय-
क्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकां ताटका ॥
रध्वानं तरसा रुरोध रुधिरक्षोदारुणा दारुणा ।
स्वाधीने हनने पुरीं विदधती मृत्योः स्वकृत्यात्यय-
क्रीडत्किङ्करसङ्घसङ्कटमहाशृङ्गाटकां ताटका ॥
Summary
AI
At that time, the terrifying demoness Taṭakā, red as blood like the twilight indicating the destruction of flesh-eaters, suddenly blocked the Sage's path. She appeared to turn the city of Death into a crowded crossroads where servants frolicked due to the end of their work, as killing came naturally to her.
सारांश
AI
संध्या के समान लाल वर्ण वाली और रक्त से सनी भयंकर ताटका राक्षसी ने मुनि विश्वामित्र का मार्ग रोका। वह राक्षसी अपनी नगरी को साक्षात् यमलोक के समान बना रही थी, जहाँ यमराज के दूत निर्भय होकर क्रीड़ा करते थे।
१.४२
अथ दाशरथेः कर्णमविशत्ताटकागुणः ।
तथा धनुर्गुणस्तूर्णं प्राविशत्तज्जिघांसया ॥
तथा धनुर्गुणस्तूर्णं प्राविशत्तज्जिघांसया ॥
Summary
AI
Then, the name of Taṭakā reached the ear of Rāma, the son of Daśaratha. Simultaneously, with the desire to slay her, the bowstring (also called guṇa) swiftly reached his ear as he drew his bow.
सारांश
AI
ताटका की भयंकर गर्जना श्रीराम के कानों में पड़ी और उसी क्षण उसे मारने की इच्छा से श्रीराम के धनुष की प्रत्यंचा भी उनके कान तक खिंच गई।
१.४३
ततो भाविनि सङ्ग्रामे बद्धश्रद्धस्य ताटका ।
स्वप्राणान् रामबाणस्य वीरपाणमकल्पयत् ॥
स्वप्राणान् रामबाणस्य वीरपाणमकल्पयत् ॥
Summary
AI
Then, in the impending battle, Taṭakā made her own life-breath a heroic drink for the arrow of Rāma, who was determined in his task.
सारांश
AI
भावी संग्राम में पूर्ण विश्वास रखने वाली ताटका ने अपने प्राणों को श्रीराम के बाण के लिए 'वीर-पान' के रूप में अर्पित कर दिया।
१.४४
मुनिर्भृशाश्वोपज्ञानि ताटकामाथिने ददौ ।
अस्त्राणि जृम्भकादीनि जम्भशासनशासनात् ॥
अस्त्राणि जृम्भकादीनि जम्भशासनशासनात् ॥
Summary
AI
Following the command of Indra, the Sage Viśvāmitra bestowed upon Rāma, the slayer of Taṭakā, the Jṛmbhaka and other divine weapons that were originally perceived by the Sage Bhṛśāśva.
सारांश
AI
मुनि विश्वामित्र ने इंद्र की आज्ञा से ताटका का वध करने वाले श्रीराम को भृशाश्व द्वारा आविष्कृत जृम्भक आदि दिव्य अस्त्र प्रदान किए।
१.४५
प्रतिदिनमवदातैर्ब्रह्मभिर्ब्रह्मनिष्ठैः
प्रशमितभवखेदैः सादरं सेव्यमाने ।
बलिनियमनहेतोर्वामनः काननेऽस्मिन्
बलिनियमपरस्सन् ब्रह्मचारी चचार ॥
प्रशमितभवखेदैः सादरं सेव्यमाने ।
बलिनियमनहेतोर्वामनः काननेऽस्मिन्
बलिनियमपरस्सन् ब्रह्मचारी चचार ॥
Summary
AI
In this forest, constantly served with devotion by pure Brāhmaṇas established in the Supreme Reality whose worldly miseries have ceased, the celibate Vāmana once dwelled, intent on the duty of sacrifice and for the purpose of subduing King Bali.
सारांश
AI
इसी सिद्ध आश्रम में भगवान वामन ने ब्रह्मचारी के रूप में अवतार लेकर राजा बलि के दमन के लिए निवास किया था, जहाँ ब्रह्मनिष्ठ ब्राह्मणों द्वारा उनकी सेवा की जाती थी।
१.४६
अपहृतविबुधार्तेर्वामनस्याजमूर्ते-
रखिलभुवनभिक्षोराश्रमानोकहानाम् ।
ततिरियमतिनीला व्याप्तदिग्व्योमसीमा
स्वयमपि परिमातुं लोकमभ्युद्यतेव ॥
रखिलभुवनभिक्षोराश्रमानोकहानाम् ।
ततिरियमतिनीला व्याप्तदिग्व्योमसीमा
स्वयमपि परिमातुं लोकमभ्युद्यतेव ॥
Summary
AI
This dark row of trees in the hermitage of Vāmana—the unborn form who relieved the distress of the gods and begged for the entire universe—extends to the limits of the sky and directions, appearing as if it is itself rising to measure the world again.
सारांश
AI
देवताओं के कष्ट दूर करने वाले वामन देव के आश्रम के अत्यंत सघन वृक्ष आकाश और दिशाओं में फैलकर मानो स्वयं लोकों को नापने का प्रयास कर रहे थे।
१.४७
इति विविधरसाभिः कौशिकव्याहृताभिः
श्रुतिपथमधुराभिः पावनीभिः कथाभिः ।
गलितगहनकृच्छ्रं गच्छतोर्दाशरथ्योः
समकुचदिव सद्यस्तादृशं मार्गदैर्घ्यम् ॥
श्रुतिपथमधुराभिः पावनीभिः कथाभिः ।
गलितगहनकृच्छ्रं गच्छतोर्दाशरथ्योः
समकुचदिव सद्यस्तादृशं मार्गदैर्घ्यम् ॥
Summary
AI
As the two sons of Daśaratha traveled, listening to the diverse, melodious, and purifying stories told by Viśvāmitra, the great length of the arduous forest path seemed to shrink instantly, making their journey effortless.
सारांश
AI
विश्वामित्र द्वारा सुनाई गई मधुर और पवित्र कथाओं को सुनते हुए श्रीराम और लक्ष्मण के मार्ग की लंबी दूरी और मार्ग का कष्ट स्वतः ही समाप्त हो गया।
१.४८
हृत्वाद्रेः शिखराणि तानि परितः क्षिप्त्वा हसित्वा क्रुधा
कृत्वा हस्तविघट्टनं तत इतः स्थित्वा नटित्वा मुहुः ।
सिक्त्वा क्ष्मामसृजा स्रजान्त्रकृतया बद्ध्वा कचान् खेचरान्
दग्ध्वाग्नेः सदृशा दृशा निशिचरा रुन्धन्ति रन्ध्रं दिवः ॥
कृत्वा हस्तविघट्टनं तत इतः स्थित्वा नटित्वा मुहुः ।
सिक्त्वा क्ष्मामसृजा स्रजान्त्रकृतया बद्ध्वा कचान् खेचरान्
दग्ध्वाग्नेः सदृशा दृशा निशिचरा रुन्धन्ति रन्ध्रं दिवः ॥
Summary
AI
Roving demons block the passage of heaven with eyes like fire. They seize mountain peaks and hurl them around, laugh wildly, clap their hands in rage, dance repeatedly, drench the earth with blood, tie their hair with garlands made of entrails, and scorch the sky-dwellers with their fierce gaze.
सारांश
AI
पर्वतों के शिखरों को फेंकते हुए, अट्टहास करते हुए और रुधिर छिड़कते हुए राक्षस अपनी भयंकर आँखों से आकाश को अवरुद्ध कर ऋषियों के यज्ञ में बाधा पहुँचा रहे थे।
१.४९
सङ्क्रान्तवर्णान्तरगाधिसूनोः
सम्पर्कपुण्यादिव रामभद्रः ।
क्षात्रक्रमात् पिप्पलदण्डयोग्यः
पलाशदण्डादृतपाणिरासीत् ॥
सम्पर्कपुण्यादिव रामभद्रः ।
क्षात्रक्रमात् पिप्पलदण्डयोग्यः
पलाशदण्डादृतपाणिरासीत् ॥
Summary
AI
As if through the merit of his contact with Viśvāmitra, Rāma, though of the Kṣatriya class and thus suited for a Pīpal staff, held a Palāśa staff in his hand, having temporarily adopted the discipline of a student while crossing into another stage of life.
सारांश
AI
मुनि विश्वामित्र के साथ के प्रभाव से श्रीराम ने क्षत्रिय धर्म के अनुसार राक्षसों के विनाश हेतु हाथ में धनुष धारण किया, जो ब्रह्मचारी के पलाश-दंड के समान सुशोभित था।
१.५०
मारीचनीचमतिराहवमारचय्य
क्षिप्तः क्षणेन रघुनायकसायकेन ।
मध्येपयोनिधि भयेन निमग्नमूर्ति-
र्वेषं पुपोष जलमानुषनिर्विशेषम् ॥
क्षिप्तः क्षणेन रघुनायकसायकेन ।
मध्येपयोनिधि भयेन निमग्नमूर्ति-
र्वेषं पुपोष जलमानुषनिर्विशेषम् ॥
Summary
AI
The evil-minded Mārīca, having provoked a fight, was instantly cast away by the arrow of Rāma. Submerged in the middle of the ocean out of fear, he took on an appearance indistinguishable from a merman.
सारांश
AI
नीच बुद्धि वाले मारीच को श्रीराम के बाण ने क्षण भर में समुद्र के बीच फेंक दिया, जहाँ वह भय के मारे जल में डूबा हुआ किसी जल-मनुष्य के समान प्रतीत होने लगा।
१.५१
सुबाहुराहवोन्मत्तः कृत्तः काकुत्स्थपत्रिणा ।
मुनीनामनभिप्रेतः प्रेतनाथातिथिः कृतः ॥
मुनीनामनभिप्रेतः प्रेतनाथातिथिः कृतः ॥
Summary
AI
The battle-intoxicated Subāhu, who was detested by the sages, was struck down by the arrow of Rāma and turned into a guest for Yama, the lord of the dead.
सारांश
AI
युद्ध के मद में चूर सुबाहु को श्रीराम ने अपने बाणों से काटकर यमराज का अतिथि बना दिया अर्थात् उसका वध कर दिया।
१.५२
वंशस्पृशा हृदयहारिफलान्वितेन
रामेरितेन सहसा सह सायकेन ।
स्नेहार्दितेन निरगादनुरागिणीव
प्राणावलिर्हृदयतः पिशिताशनानाम् ॥
रामेरितेन सहसा सह सायकेन ।
स्नेहार्दितेन निरगादनुरागिणीव
प्राणावलिर्हृदयतः पिशिताशनानाम् ॥
Summary
AI
Driven by Rāma, the arrow—which touched the lineage and bore captivating results—caused the life-breaths of the demons to depart from their hearts simultaneously, like a devoted beloved following her lover, moistened by affection.
सारांश
AI
श्रीराम द्वारा छोड़े गए मर्मभेदी बाणों के साथ ही राक्षसों के प्राण उनके शरीरों से इस प्रकार निकल गए जैसे कोई अनुरागिणी स्त्री अपने प्रिय के पीछे चली जाती है।
१.५३
अथ निशिचरमाथाद्वीतवैतानविघ्नः
मुनिरवभृथकृत्यं विश्वहृद्यं समाप्य ।
अमनुत जयलक्ष्म्या राममाजौ समेतं
यजनजनितमूर्त्या योक्तुमव्याजलक्ष्म्या ॥
मुनिरवभृथकृत्यं विश्वहृद्यं समाप्य ।
अमनुत जयलक्ष्म्या राममाजौ समेतं
यजनजनितमूर्त्या योक्तुमव्याजलक्ष्म्या ॥
Summary
AI
Having removed the obstacles to the sacrifice by slaying the demons, the Sage Viśvāmitra completed the purifying concluding rites. He then resolved to unite Rāma, who was already crowned with the goddess of victory in battle, with the real Lakṣmī (Sītā) born of the sacrificial ground.
सारांश
AI
राक्षसों के वध के बाद मुनि विश्वामित्र ने निर्विघ्न यज्ञ संपन्न किया और विजयी श्रीराम को साक्षात् लक्ष्मी स्वरूपा सीता से मिलाने का विचार किया।
१.५४
आजानपावनक्षीरां वृषानन्दविधायिनीम् ।
श्रुतिप्रणयिनीं सोऽयमापगामाप गामिव ॥
श्रुतिप्रणयिनीं सोऽयमापगामाप गामिव ॥
Summary
AI
He reached the River Gaṅgā, which was like a cow that provides naturally pure milk, gives joy to the bull (Śiva's vehicle), and is dear to the Vedas.
सारांश
AI
इसके बाद वे गंगा नदी के तट पर पहुँचे, जो अपनी पवित्रता से आनंद देने वाली और वेदों को अत्यंत प्रिय लगने वाली है।
१.५५
पुरा मनोरमा नाम सुमेरोरभवत्सुता ।
गृहमेधी तयैवासीच्चक्रवर्त्ती धराभृताम् ॥
गृहमेधी तयैवासीच्चक्रवर्त्ती धराभृताम् ॥
Summary
AI
Long ago, Mount Sumeru had a daughter named Manoramā. Himavān, the emperor of mountains, became a householder by marrying her.
सारांश
AI
प्राचीन काल में सुमेरु पर्वत की मनोरमा नाम की पुत्री थी, जिनका विवाह पर्वतों के राजा हिमालय के साथ हुआ था।
१.५६
कन्याद्वयममुष्यासीदेका मन्दाकिनी तयोः ।
अन्या भगवती साक्षाच्चन्द्रचूडकुटुम्बिनी ॥
अन्या भगवती साक्षाच्चन्द्रचूडकुटुम्बिनी ॥
Summary
AI
He had two daughters. One of them was Mandākinī (Gaṅgā), and the other was the goddess Pārvatī herself, the consort of Lord Śiva.
सारांश
AI
हिमालय की दो पुत्रियाँ थीं—एक मंदाकिनी (गंगा) और दूसरी साक्षात् भगवान शिव की पत्नी भगवती पार्वती।
१.५७
तां नदीं विबुधा लब्ध्वा नाकलोकमनीनयन् ।
तपस्यन्तीं गिरिर्गौरीं देवाय महते ददौ ॥
तपस्यन्तीं गिरिर्गौरीं देवाय महते ददौ ॥
Summary
AI
The gods obtained that river (Gaṅgā) and took her to the celestial realm. Meanwhile, the Mountain King gave Gaurī (Pārvatī), who was performing penance, to the great Lord Śiva.
सारांश
AI
देवताओं ने गंगा को स्वर्गलोक पहुँचा दिया, जबकि पर्वतराज हिमालय ने तपस्या में लीन गौरी (पार्वती) का विवाह महादेव शिव से कर दिया।
१.५८
शिवयोर्युञ्जतोर्वीर्यं दृष्ट्वा धात्र्यां समर्पितम् ।
पावकः प्रतिजग्राह दैवतैरनुनाथितः ॥
पावकः प्रतिजग्राह दैवतैरनुनाथितः ॥
Summary
AI
While Śiva and Pārvatī were united, their seed was cast upon the earth. Seeing this, Agni, the god of fire, accepted it at the earnest request of the other deities.
सारांश
AI
देवताओं की प्रार्थना पर अग्निदेव ने शिव और पार्वती के उस तेज को ग्रहण किया जिसे पृथ्वी पर छोड़ा गया था।
१.५९
अनपत्यानथामर्त्यान्बहुभार्यां च मेदिनीम् ।
अकरोदम्बिकाक्रोधः पुत्रालाभसमुद्भवः ॥
अकरोदम्बिकाक्रोधः पुत्रालाभसमुद्भवः ॥
Summary
AI
Then, the anger of Pārvatī, arising from her inability to have a son herself, cursed the gods to remain childless and the Earth to have many husbands (kings).
सारांश
AI
पुत्र की प्राप्ति न होने के कारण क्रोधित होकर माता पार्वती ने देवताओं को संतानहीन होने का और पृथ्वी को अनेक पत्नियों वाली होने का शाप दे दिया।
१.६०
अथ सेनान्यमिच्छद्भिरुक्तः सब्रह्मभिः सुरैः ।
वह्निरह्नाय जाह्नव्यां न्यषिञ्चद्वीर्यमैश्वरम् ॥
वह्निरह्नाय जाह्नव्यां न्यषिञ्चद्वीर्यमैश्वरम् ॥
Summary
AI
Thereafter, Agni, urged by the gods and Brāhmaṇas who desired a commander for their army, quickly deposited the seed of Lord Śiva into the River Gaṅgā.
सारांश
AI
देवसेनापति की इच्छा रखने वाले देवताओं के कहने पर अग्निदेव ने भगवान शिव के उस दिव्य तेज को गंगा में स्थापित कर दिया।
१.६१
सापि सप्तार्चिषा क्षिप्तं तेजस्तद्वोढुमक्षमा ।
हिमवत्प्रान्तकान्तारे श्रान्ता शरवणे जहौ ॥
हिमवत्प्रान्तकान्तारे श्रान्ता शरवणे जहौ ॥
Summary
AI
She (Gaṅgā), unable to bear that radiance cast by Agni, became exhausted and abandoned it in a forest of reeds (Śaravaṇa) located in a forest near the Himālaya mountains.
सारांश
AI
गंगा अग्नि द्वारा त्यागे गए उस तेज को धारण करने में असमर्थ होकर थक गईं और उन्होंने उसे हिमालय के समीप सरकंडों के वन (शरवण) में छोड़ दिया।
१.६२
तत्राभूत्कृत्तिकाप्रीत्यै षोढारूढमुखाम्बुजम् ।
तारकध्वान्तविध्वंसि सद्यः षाण्मातुरं महः ॥
तारकध्वान्तविध्वंसि सद्यः षाण्मातुरं महः ॥
Summary
AI
There, for the pleasure of the Kṛttikās, a great brilliance in the form of the six-headed child Kārttikeya appeared instantly, capable of destroying the darkness of the demon Tāraka.
सारांश
AI
वहाँ कार्तिकेय का प्राकट्य हुआ, जिनके छह मुख कमल के समान थे। उन्होंने कृत्तिकाओं को आनंदित किया और तारकासुर रूपी अंधकार का नाश किया।
१.६३
त्रैविध्यं श्रूयतां वत्स सरितस्त्रिदिवौकसाम् ।
यथोक्तं हव्यमश्नन्त्या देवताया इवाध्वरे ॥
यथोक्तं हव्यमश्नन्त्या देवताया इवाध्वरे ॥
Summary
AI
O child! Listen to the threefold nature of the river of the gods, Gaṅgā, which is like the threefold nature of the deity who consumes the oblations offered in a sacrifice.
सारांश
AI
हे वत्स! देवताओं की नदी गंगा के तीन रूपों के विषय में सुनो, जो यज्ञ में आहुति ग्रहण करने वाले देवताओं के समान ही पवित्र और त्रिविध हैं।
१.६४
पुरीमयोध्यामध्यास्त सावित्रः सगरो नृपः ।
केशिनीसुमतिभ्यां च लङ्घितप्रथमाश्रमः ॥
केशिनीसुमतिभ्यां च लङ्घितप्रथमाश्रमः ॥
Summary
AI
King Sagara of the solar dynasty, having crossed the first stage of life (Brahmacarya) and married Keśinī and Sumati, dwelt in the city of Ayodhyā.
सारांश
AI
सूर्यवंशी राजा सगर अपनी पत्नियों केशिनी और सुमति के साथ अयोध्या में निवास करते थे। वे अपने गृहस्थाश्रम का भली-भांति पालन कर रहे थे।
१.६५
स पुत्रीयन्सपत्नीकस्तपस्तेपे समाः शतम् ।
भृगुः प्रीतमनास्तस्मै ददौ दायादसम्पदम् ॥
भृगुः प्रीतमनास्तस्मै ददौ दायादसम्पदम् ॥
Summary
AI
Desiring sons, he performed penance along with his wives for a hundred years. Sage Bhṛgu, being pleased, granted him the wealth of progeny.
सारांश
AI
पुत्र प्राप्ति की इच्छा से राजा सगर ने अपनी पत्नियों के साथ सौ वर्षों तक कठिन तपस्या की। उनकी तपस्या से प्रसन्न होकर महर्षि भृगु ने उन्हें वंश-वृद्धि का वरदान दिया।
१.६६
असमञ्जं सुतं लेभे वैदर्भी केशिनी तयोः ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणां सुमतिश्च यवीयसी ॥
षष्टिं पुत्रसहस्राणां सुमतिश्च यवीयसी ॥
Summary
AI
Among the two, Keśinī (the princess of Vidarbha) gave birth to a son named Asamañja, while the younger Sumati bore sixty thousand sons.
सारांश
AI
राजा सगर की बड़ी पत्नी केशिनी ने असमंजस नामक एक पुत्र को जन्म दिया, जबकि छोटी पत्नी सुमति ने साठ हजार पुत्रों को प्राप्त किया।
१.६७
असमञ्जसचारित्रमसमञ्जमपोह्य सः ।
आरब्धहयमेधः सन्नमुञ्चत तुरङ्गमम् ॥
आरब्धहयमेधः सन्नमुञ्चत तुरङ्गमम् ॥
Summary
AI
Having exiled Asamañja due to his improper conduct, Sagara commenced a horse sacrifice and released the sacrificial horse.
सारांश
AI
बुरे आचरण वाले पुत्र असमंजस का परित्याग करके राजा सगर ने अश्वमेध यज्ञ का अनुष्ठान किया और यज्ञ के घोड़े को स्वच्छंद विचरण के लिए छोड़ दिया।
१.६८
क्रव्यादवपुषा सोऽयमहारि हरिणा हयः ।
ततस्तं नष्टमन्वेष्टुं सौमतेयाः प्रतस्थिरे ॥
ततस्तं नष्टमन्वेष्टुं सौमतेयाः प्रतस्थिरे ॥
Summary
AI
That horse was stolen by Indra assuming the form of a demon. Subsequently, the sons of Sumati set out to search for the lost horse.
सारांश
AI
राक्षस का वेष धारण कर इंद्र ने उस यज्ञीय अश्व को चुरा लिया। तब सुमति के साठ हजार पुत्र उस खोये हुए घोड़े की खोज में निकल पड़े।
१.६९
सर्वे सपर्वतामुर्वीं खनन्तः सगरात्मजाः ।
चक्रुर्झर्झरितध्वान्तं नागलोकं नखांशुभिः ॥
चक्रुर्झर्झरितध्वान्तं नागलोकं नखांशुभिः ॥
Summary
AI
All the sons of Sagara, digging the earth along with its mountains, illuminated the underworld (Nāgaloka) with the rays from their fingernails, shattering the darkness.
सारांश
AI
सगर के पुत्रों ने पर्वतों सहित संपूर्ण पृथ्वी को खोद डाला और अपने नाखूनों की कांति से पाताल लोक के सघन अंधकार को छिन्न-भिन्न कर दिया।
१.७०
त एते तपसा दीप्ते तमःस्तोमप्रमाथिनि ।
कापिले ज्वलने वीरा लेभिरे शलभोपमाम् ॥
कापिले ज्वलने वीरा लेभिरे शलभोपमाम् ॥
Summary
AI
Those heroes met their end like moths in the fire of Sage Kapila’s wrath, which was intensified by his penance and capable of destroying the masses of darkness.
सारांश
AI
वे सभी वीर राजकुमार महर्षि कपिल के तपोमय तेज से उत्पन्न क्रोधाग्नि में पतंगों की भाँति जलकर भस्म हो गए।
१.७१
असमञ्जसुतं पौत्रमंशुमन्तमथाब्रवीत् ।
सप्तिं हृत्वा समाधत्तां सप्ततन्तुं भवानिति ॥
सप्तिं हृत्वा समाधत्तां सप्ततन्तुं भवानिति ॥
Summary
AI
Then, Sagara spoke to his grandson Aṃśumān, the son of Asamañja: "You must bring back the horse and complete the sacrifice."
सारांश
AI
तब राजा सगर ने असमंजस के पुत्र अंशुमान को आदेश दिया कि वह उस घोड़े को वापस लेकर आए ताकि यज्ञ निर्विघ्न संपन्न हो सके।
१.७२
सोऽपि गत्वा बिलं तत्र दृष्ट्वा भस्मीकृतान्पितॄन् ।
साश्रुस्तेभ्योऽञ्जलिं दित्सुश्चरल्ंलेभे तुरङ्गमम् ॥
साश्रुस्तेभ्योऽञ्जलिं दित्सुश्चरल्ंलेभे तुरङ्गमम् ॥
Summary
AI
He also went to the cavern and saw his uncles reduced to ashes. While wandering with tears, wishing to offer water oblations to them, he found the horse.
सारांश
AI
अंशुमान ने पाताल में जाकर अपने भस्म हुए पिताओं को देखा। वे दुखी होकर उन्हें जलांजलि देना चाहते थे, तभी उन्हें वहाँ वह घोड़ा मिल गया।
१.७३
मातुलो गरुडस्तेषामेनं तत्रैवमब्रवीत् ।
गङ्गामिहानयायुष्मन्नेषामेषा गतिः परा ॥
गङ्गामिहानयायुष्मन्नेषामेषा गतिः परा ॥
Summary
AI
Their maternal uncle, Garuḍa, told him: "O long-lived one! Bring the Gaṅgā here; she is the only supreme refuge for these departed souls."
सारांश
AI
वहाँ उनके मामा गरुड़ ने उनसे कहा कि इन पूर्वजों के उद्धार का एकमात्र मार्ग गंगा को पृथ्वी पर लाना है, वही इनकी परम गति हैं।
१.७४
ततस्तनयवृत्तान्तं श्रुत्वा लब्धतुरङ्गमः ।
समाप्य सगरः सत्रं पुत्रशोकाद्दिवं गतः ॥
समाप्य सगरः सत्रं पुत्रशोकाद्दिवं गतः ॥
Summary
AI
Having heard the news of his sons and recovered the horse, King Sagara completed the sacrifice and then ascended to heaven out of grief.
सारांश
AI
पुत्रों के विनाश का समाचार पाकर और घोड़ा प्राप्त कर सगर ने यज्ञ पूर्ण किया, किंतु पुत्रशोक के कारण वे शीघ्र ही स्वर्गवासी हो गए।
१.७५
अथांशुमानयं राज्यं चिराय परिपालयन् ।
दिलीपे न्यस्तभूभारस्तपस्तेपे हिमालये ॥
दिलीपे न्यस्तभूभारस्तपस्तेपे हिमालये ॥
Summary
AI
Then Aṃśumān, after ruling the kingdom for a long time, entrusted the burden of the earth to Dilīpa and performed penance in the Himālayas.
सारांश
AI
इसके बाद अंशुमान ने बहुत समय तक राज्य किया। अंत में दिलीप को राज्य का भार सौंपकर वे स्वयं हिमालय पर तपस्या करने चले गए।
१.७६
दिलीपेऽपि दिवं याते श्रुत्वा वृत्तं भगीरथः ।
अमर्त्यसरितं कर्तुं मेने मर्त्यतरङ्गिणीम् ॥
अमर्त्यसरितं कर्तुं मेने मर्त्यतरङ्गिणीम् ॥
Summary
AI
When Dilīpa also ascended to heaven, Bhagīratha, having heard the history, resolved to bring the celestial river Gaṅgā to the mortal world.
सारांश
AI
दिलीप के स्वर्ग सिधारने के बाद भगीरथ ने पूर्वजों के उद्धार की कथा सुनी और स्वर्ग की नदी गंगा को पृथ्वी पर लाने का संकल्प किया।
१.७७
ततो गोकर्णमासाद्य तपस्यति भगीरथे ।
देवो देवापगां वोढुमन्वमंस्त दयानिधिः ॥
देवो देवापगां वोढुमन्वमंस्त दयानिधिः ॥
Summary
AI
Then, while Bhagīratha was performing penance at Gokarṇa, the Lord Śiva, an ocean of mercy, consented to bear the river of the gods.
सारांश
AI
जब भगीरथ ने गोकर्ण तीर्थ में घोर तपस्या की, तब दयालु भगवान शिव गंगा की तीव्र धारा को अपने मस्तक पर धारण करने के लिए तैयार हो गए।
१.७८
अथ वीचीचयच्छन्नदिगन्तगगनान्तरा ।
शशाङ्कशङ्खसम्भिन्नतारामौक्तिकदन्तुरा ॥
शशाङ्कशङ्खसम्भिन्नतारामौक्तिकदन्तुरा ॥
Summary
AI
Then Gaṅgā descended, her mass of waves veiling the horizons and the sky. She appeared jagged with the pearls of stars interspersed with the moon and conchs.
सारांश
AI
आकाश और दिशाओं को अपनी लहरों से आवृत करती हुई गंगा उतरीं, जिनमें चंद्रमा शंख के समान और तारे मोतियों के समान चमक रहे थे।
१.७९
तरङ्गाकृष्टमार्ताण्डतुरङ्गायासितारुणा ।
फेनच्छन्नस्वमातङ्गमार्गणव्यग्रवासवा ॥
फेनच्छन्नस्वमातङ्गमार्गणव्यग्रवासवा ॥
Summary
AI
Her waves dragged the horses of the Sun, exhausting Aruṇa, while her foam concealed Indra’s elephant (Airāvata), leaving him anxious in his search.
सारांश
AI
गंगा की प्रबल लहरों ने सूर्य के घोड़ों को थका दिया और झाग में छिपे अपने हाथी ऐरावत को ढूँढने के लिए इंद्र व्याकुल हो उठे।
१.८०
आविःशाखाशिखोन्नेयनन्दनद्रुमकर्षणा ।
एकोदकनभोमार्गदिङ्मूढदिवसेश्वरा ॥
एकोदकनभोमार्गदिङ्मूढदिवसेश्वरा ॥
Summary
AI
She swept away the trees of the Nandana grove, their branch-tips barely visible, and turned the sky-path into a single expanse of water, disorienting the Sun.
सारांश
AI
नंदन वन के वृक्षों को उखाड़ती हुई गंगा के जल से आकाश भर गया, जिससे सूर्य भी भ्रमित हो गए कि दिशाएँ कहाँ हैं।
१.८१
आवर्तगर्तसम्भ्रान्तविमानप्लवविप्लवा ।
नीलजीमूतशैवालकृतरेखाहरित्तटा ॥
नीलजीमूतशैवालकृतरेखाहरित्तटा ॥
Summary
AI
The celestial river appeared with her waters churning like boats in whirlpools, while her green banks, marked with lines of moss, resembled dark clouds.
सारांश
AI
गंगा नदी भँवरों के गड्ढों में फंसे विमानों को डगमगाती हुई, नीले बादलों रूपी काई से बनी रेखाओं वाले हरे तटों से युक्त होकर बह रही थी।
१.८२
अवलेपभराक्रान्ता सुरलोकतरङ्गिणी ।
पपात पार्वतीकान्तजटाकान्तारगह्वरे ॥
पपात पार्वतीकान्तजटाकान्तारगह्वरे ॥
Summary
AI
Overcome by a heavy burden of pride, the celestial river Gaṅgā fell into the dense, forest-like thickets of the matted locks of Śiva, the beloved of Pārvatī.
सारांश
AI
अहंकार के भार से दबी हुई देवनदी गंगा भगवान शिव की सघन जटाओं के दुर्गम जंगल में वेग से गिर पड़ी।
१.८३
अलब्धनिर्गमा शम्भोः कपर्दादमरापगा ।
दधौ दूर्वाशिखालग्नतुषारकणिकोपमाम् ॥
दधौ दूर्वाशिखालग्नतुषारकणिकोपमाम् ॥
Summary
AI
Unable to find an exit from the matted hair of Śambhu, the celestial river appeared like a tiny drop of dew clinging to the tip of a blade of dūrvā grass.
सारांश
AI
शिवजी की जटाओं के भीतर से बाहर निकलने का मार्ग न पाकर गंगा, दूब की नोक पर अटकी हुई ओस की एक छोटी बूंद के समान सूक्ष्म दिखाई देने लगी।
१.८४
अदृष्ट्वा तां नदीं तत्र तुष्टाव परमेश्वरम् ।
भगीरथो विधेः क्रौर्यात्परिक्षीणमनोरथः ॥
भगीरथो विधेः क्रौर्यात्परिक्षीणमनोरथः ॥
Summary
AI
Failing to see the river there, and with his hopes diminished by the cruelty of fate, Bhagīratha offered prayers to the Supreme Lord Śiva.
सारांश
AI
जटाओं में गंगा को विलीन देखकर और प्रारब्ध की क्रूरता से अपने मनोरथ को भंग होते देख, भगीरथ ने पुनः महादेव की स्तुति की।
१.८५
गङ्गा सप्ताकृतिर्जाता न्यपतद्धरमूर्धनि ।
तेन स्तुत्या प्रसन्नेन क्षिप्ता बिन्दुसरस्यपि ॥
तेन स्तुत्या प्रसन्नेन क्षिप्ता बिन्दुसरस्यपि ॥
Summary
AI
The river Gaṅgā, dividing into seven streams, fell from Hara’s head. Pleased by the prayers, he released her into the Bindusaras lake.
सारांश
AI
गंगा सात धाराओं में विभक्त होकर शिव के मस्तक पर गिरी। स्तुति से प्रसन्न होकर शिव ने उन्हें बिन्दुसर सरोवर की ओर मुक्त कर दिया।
१.८६
तासु प्राचीं गतास्तिस्रस्तिस्रः प्राचेतसीं दिशम् ।
अन्या पितृक्रियोद्युक्तभगीरथपथानुगा ॥
अन्या पितृक्रियोद्युक्तभगीरथपथानुगा ॥
Summary
AI
Three of those streams flowed toward the east, and three toward the west. The remaining stream followed the path of Bhagīratha, who was intent on performing funeral rites for his ancestors.
सारांश
AI
उन धाराओं में से तीन पूर्व की ओर और तीन पश्चिम की ओर बहने लगीं, जबकि सातवीं धारा पितरों के उद्धार हेतु तत्पर भगीरथ के पीछे-पीछे चल पड़ी।
१.८७
सैषा भागीरथी जह्नोः सत्रक्षेत्रं समावृणोत् ।
तां स पीत्वा ततः शान्तो जहौ श्रोत्रेण वर्त्मना ॥
तां स पीत्वा ततः शान्तो जहौ श्रोत्रेण वर्त्मना ॥
Summary
AI
This Bhāgīrathī then flooded the sacrificial grounds of Sage Jahnu. Enraged, he drank her up, but later, becoming pacified, he released her through his ear.
सारांश
AI
गंगा की उस धारा ने जह्नु ऋषि के यज्ञ स्थल को डुबो दिया, जिससे क्रोधित होकर मुनि उसे पी गए, फिर शांत होने पर उन्होंने उसे अपने कान के मार्ग से बाहर निकाला।
१.८८
तया तटिन्या जाह्नव्या प्रापयन्त्रिदिवं पितॄन् ।
भगीरथः पुरं प्राप परिपूर्णमनोरथः ॥
भगीरथः पुरं प्राप परिपूर्णमनोरथः ॥
Summary
AI
By means of that river Jāhnavī, Bhagīratha enabled his ancestors to reach heaven. Having fulfilled his heart's desire, he returned to his city.
सारांश
AI
उस जाह्नवी नदी के द्वारा अपने पितरों को स्वर्गलोक पहुँचाकर, राजा भगीरथ अपनी मनोकामना पूर्ण होने पर प्रसन्नतापूर्वक अपनी राजधानी लौट आए।
१.८९
अलम्बुसायामिक्ष्वाकोर्जातः कश्चिन्महीपतिः ।
विशालेति स्वनाम्नात्र विशालां विदधे पुरीम् ॥
विशालेति स्वनाम्नात्र विशालां विदधे पुरीम् ॥
Summary
AI
A king was born to Ikṣvāku through Alambusā. In this place, he established the city of Viśālā, naming it after himself.
सारांश
AI
इक्ष्वाकु वंश के एक राजा ने अलम्बुसा के गर्भ से उत्पन्न होकर अपने नाम पर यहाँ 'विशाला' नामक अत्यंत वैभवशाली नगरी का निर्माण किया।
१.९०
अत्रागमद्गौतमधर्मदारा-
ननार्यजुष्टेन पथा महेन्द्रः ।
स च क्रुधा निर्वृषणं वृषाणं
भार्यामदृश्यां च मुनिश्चकार ॥
ननार्यजुष्टेन पथा महेन्द्रः ।
स च क्रुधा निर्वृषणं वृषाणं
भार्यामदृश्यां च मुनिश्चकार ॥
Summary
AI
Here, Mahendra approached the lawful wife of Gautama through an ignoble path. In anger, the sage rendered Indra testicle-less and made his wife invisible.
सारांश
AI
यहाँ इंद्र ने अनुचित वेश में गौतम ऋषि की पत्नी अहल्या के पास गमन किया, जिससे क्रुद्ध होकर मुनि ने इंद्र को शक्तिहीन और अपनी पत्नी को अदृश्य होने का श्राप दे दिया।
१.९१
वनमेतद्गते रामे शापान्मुक्ता भविष्यसि ।
इत्युक्त्वा गौतमः पत्नीं हिमाद्रिं तपसे ययौ ॥
इत्युक्त्वा गौतमः पत्नीं हिमाद्रिं तपसे ययौ ॥
Summary
AI
Gautama told his wife that she would be freed from the curse when Rāma entered the forest. Having said this, he departed for the Himālaya mountains to perform penance.
सारांश
AI
गौतम ऋषि ने अपनी पत्नी से कहा कि 'श्रीराम के इस वन में आने पर तुम शापमुक्त हो जाओगी' और वे स्वयं तपस्या के लिए हिमालय चले गए।
१.९२
इत्थं विदितवृत्तान्ते देवतानां गणे तदा ।
पितॄणां प्राभवाल्लेभे मेषस्य वृषणं वृषा ॥
पितॄणां प्राभवाल्लेभे मेषस्य वृषणं वृषा ॥
Summary
AI
When the assembly of gods learned of this event, Indra obtained the testicles of a ram through the power of the Pitṛs.
सारांश
AI
जब देवताओं को इस घटना का ज्ञान हुआ, तब पितरों के विशेष प्रभाव से इंद्र ने मेढ़े के अंगों के माध्यम से पुनः अपनी शारीरिक पूर्णता प्राप्त की।
१.९३
तदेनामेनसो मुक्तां प्रतिगृह्णातु गौतमः ।
इति तस्याश्रमं भेजे साकं रामेण कौशिकः ॥
इति तस्याश्रमं भेजे साकं रामेण कौशिकः ॥
Summary
AI
Thinking that Gautama should now accept her as she was freed from sin, Kauśika went to that hermitage along with Rāma.
सारांश
AI
'अब पापमुक्त हुई अहल्या को गौतम ऋषि पुनः स्वीकार करें'—इसी उद्देश्य से विश्वामित्र श्रीराम के साथ उनके पवित्र आश्रम में पहुँचे।
१.९४
दुःखे सुखे च रज एव बभूव हेतुः
तादृग्विधे महति गौतमधर्मपत्न्याः ।
यस्माद्गुणेन रजसा विकृतिं गता सा
रामस्य पादरजसा प्रकृतिं प्रपेदे ॥
तादृग्विधे महति गौतमधर्मपत्न्याः ।
यस्माद्गुणेन रजसा विकृतिं गता सा
रामस्य पादरजसा प्रकृतिं प्रपेदे ॥
Summary
AI
For the noble wife of Gautama, dust (rajas) alone caused both her great sorrow and joy. Through the quality of passion (rajas), she was transformed into stone; through the dust (rajas) of Rāma’s feet, she regained her original form.
सारांश
AI
अहल्या के दुःख और सुख का कारण 'रज' ही बना; जहाँ वे रजोगुण के प्रभाव से जड़ भाव को प्राप्त हुई थीं, वहीं श्रीराम के चरणों की धूल (रज) से उन्होंने पुनः अपना प्राकृतिक रूप पा लिया।
१.९५
तिष्ठन्क्षत्रार्हवृत्तौ मुनिरगमदसावाश्रमं ब्रह्मसूनो-
रातिथ्यं तत्र लब्ध्वा निरवधि सुरभेः प्राभवादित्यवेत्य ।
सा तेन प्रार्थिताभूत्तदनु मुनिवरे नाभ्युपेते चकर्ष
क्रोशन्तीं तां तयैव प्रचुरबलजुषा कान्दिशीको बभूव ॥
रातिथ्यं तत्र लब्ध्वा निरवधि सुरभेः प्राभवादित्यवेत्य ।
सा तेन प्रार्थिताभूत्तदनु मुनिवरे नाभ्युपेते चकर्ष
क्रोशन्तीं तां तयैव प्रचुरबलजुषा कान्दिशीको बभूव ॥
Summary
AI
While a king, Viśvāmitra visited Vasiṣṭha’s hermitage. Seeing the boundless hospitality of the divine cow Surabhi, he requested her. When refused, he tried to seize the lowing cow, but was routed by the forces she manifested.
सारांश
AI
राजा के रूप में विश्वामित्र वसिष्ठ के आश्रम पहुँचे और कामधेनु से भव्य आतिथ्य पाया। उसे बलपूर्वक छीनने का प्रयास करने पर जब वसिष्ठ नहीं माने, तब गाय से उत्पन्न सैन्य बल के सामने उन्हें हारकर भागना पड़ा।
१.९६
अयं महात्मा तपसः प्रभावा-
दारोपयामास दिवं त्रिशङ्कुम् ।
नीलाम्बरं निह्नतुराजवेषं
वर्षानिशीथादविशेषवेषम् ॥
दारोपयामास दिवं त्रिशङ्कुम् ।
नीलाम्बरं निह्नतुराजवेषं
वर्षानिशीथादविशेषवेषम् ॥
Summary
AI
Through penance, Viśvāmitra raised Triśaṅku to heaven. Clad in dark garments and stripped of royal attire, Triśaṅku’s appearance was indistinguishable from the darkness of a rainy midnight.
सारांश
AI
महात्मा विश्वामित्र ने अपनी तपस्या के प्रभाव से त्रिशंकु को चांडाल वेश में ही सशरीर स्वर्ग भेज दिया, जिनका वह काला स्वरूप वर्षा ऋतु की काली रात के समान अंधकारमय था।
१.९७
अपातयत्स्वर्गमुपाश्रयन्तं
सञ्जातमन्युः शतमन्युरेनम् ।
ततोऽवलम्ब्यास्य नियोगशङ्कुं
लेभे त्रिशङ्कुर्गगने प्रतिष्ठाम् ॥
सञ्जातमन्युः शतमन्युरेनम् ।
ततोऽवलम्ब्यास्य नियोगशङ्कुं
लेभे त्रिशङ्कुर्गगने प्रतिष्ठाम् ॥
Summary
AI
As he reached heaven, the wrathful Indra cast him down. Supported by Viśvāmitra’s command, Triśaṅku remained suspended in the sky, establishing his own firmament.
सारांश
AI
जब इंद्र ने क्रोधवश स्वर्ग पहुँचते हुए त्रिशंकु को नीचे गिरा दिया, तब विश्वामित्र के आदेश की शक्ति के अवलंबन से वे बीच आकाश में ही स्थिर हो गए।
१.९८
असौ वसिष्ठनिर्देशाद्ब्रह्मर्षित्वमविन्दत ।
यथोपनयसंस्काराद्द्विजन्मा ब्रह्मवर्चसम् ॥
यथोपनयसंस्काराद्द्विजन्मा ब्रह्मवर्चसम् ॥
Summary
AI
Viśvāmitra attained the status of a Brahmarṣi through Vasiṣṭha’s declaration, just as a twice-born person gains spiritual radiance through the rite of initiation (upanayana).
सारांश
AI
महर्षि वसिष्ठ के निर्देशानुसार विश्वामित्र ने ब्रह्मर्षि पद प्राप्त किया, ठीक उसी प्रकार जैसे उपनयन संस्कार के माध्यम से एक द्विज ब्रह्मतेज को प्राप्त करता है।
१.९९
इति जनकपुरोधःश्लाघितो गाधिसूनुः
सह नृपतनयाभ्यां शर्वरीं तत्र नीत्वा ।
विधिवददिशदर्घ्यं पुष्पदर्भाग्रगर्भं
सरसिजदयिताय ज्योतिषे छान्दसाय ॥
सह नृपतनयाभ्यां शर्वरीं तत्र नीत्वा ।
विधिवददिशदर्घ्यं पुष्पदर्भाग्रगर्भं
सरसिजदयिताय ज्योतिषे छान्दसाय ॥
Summary
AI
Praised by Śatānanda, Viśvāmitra spent the night with the princes. At dawn, he offered arghya to the Sun, the lover of lotuses and the soul of the Vedas.
सारांश
AI
शतानंद द्वारा प्रशंसित विश्वामित्र ने राजकुमारों के साथ रात्रि व्यतीत की और प्रातःकाल वेदों के ज्ञाता सूर्यदेव को पुष्प व दर्भयुक्त अर्घ्य समर्पित किया।
१.१००
देव्या यस्या वसनमुदधिः पीठिका हाटकाद्रि-
र्हारः सिन्धुः सगरतनयस्वर्गमार्गैकबन्धुः ।
क्रीडाशैलः प्रथमपुरुषक्रोडदंष्ट्रा च तस्याः
सीतामातुर्जगति मिथिलां सूतिकागेहमाहुः ॥
र्हारः सिन्धुः सगरतनयस्वर्गमार्गैकबन्धुः ।
क्रीडाशैलः प्रथमपुरुषक्रोडदंष्ट्रा च तस्याः
सीतामातुर्जगति मिथिलां सूतिकागेहमाहुः ॥
Summary
AI
The ocean is her garment, Mount Meru her pedestal, and the Gaṅgā her necklace. The tusk of the Primeval Boar is her pleasure-mount. Mithilā is known as the birthplace of Earth, the mother of Sītā.
सारांश
AI
जिस पृथ्वी के वस्त्र समुद्र, पीठिका सुमेरु पर्वत और हार गंगा नदी है, उस सीता की माता पृथ्वी की जन्मस्थली के रूप में मिथिला पुरी संपूर्ण जगत में विख्यात है।
१.१०१
तत्र सीताविवाहार्थममरैरपि दुष्करम् ।
जनकः कल्पयामास धनुरारोपणं पणम् ॥
जनकः कल्पयामास धनुरारोपणं पणम् ॥
Summary
AI
There, Janaka established a condition for Sītā's marriage: the task of stringing the bow, an act difficult even for the gods.
सारांश
AI
राजा जनक ने सीता के विवाह हेतु देवताओं के लिए भी अत्यंत कठिन 'धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाने' की शर्त निर्धारित की।
१.१०२
ततो महर्षिर्जनकस्य राज्ञः
सभां सुधर्मासदृशीं प्रपेदे ।
तौ चापतुश्चापविलोकलोलौ
सचापकौ कोसलराजपुत्रौ ॥
सभां सुधर्मासदृशीं प्रपेदे ।
तौ चापतुश्चापविलोकलोलौ
सचापकौ कोसलराजपुत्रौ ॥
Summary
AI
Then, the great sage entered King Janaka's assembly, which rivaled Sudharmā. Accompanying him, the two princes of Kosala, carrying their own bows and eager to see the great bow, also arrived.
सारांश
AI
महर्षि विश्वामित्र राजा जनक की सुधर्मा जैसी वैभवशाली सभा में पहुँचे, उनके साथ धनुष देखने को लालायित राजकुमार राम और लक्ष्मण भी थे।
१.१०३
रामे बाहुबलं विवृण्वति धनुर्वंशे गुणारोपणं
नाभूत्केवलमात्मना तिलकिते वंशेऽपि वैकर्तने ।
आकृष्टं नितरां तदेव न परं सीतामनोऽपि द्रुतं
भङ्गस्तस्य न केवलं क्षितिभुजां दोःस्तम्भदम्भस्य च ॥
नाभूत्केवलमात्मना तिलकिते वंशेऽपि वैकर्तने ।
आकृष्टं नितरां तदेव न परं सीतामनोऽपि द्रुतं
भङ्गस्तस्य न केवलं क्षितिभुजां दोःस्तम्भदम्भस्य च ॥
Summary
AI
As Rāma displayed his prowess, the stringing occurred not only on the bow's bamboo frame but also brought glory to his solar dynasty. Not only was the bow drawn, but Sītā's heart was instantly attracted. Its breaking shattered not just the bow, but also the pride of the assembled kings' pillar-like arms.
सारांश
AI
राम द्वारा धनुष चढ़ाने पर न केवल प्रत्यंचा खिंची बल्कि उनके सूर्यवंश का गौरव बढ़ा, सीता का मन द्रवित हुआ और अहंकारी राजाओं का मान भंग हुआ।
१.१०४
रामाकर्षणभग्नकार्मुकभुवा ध्वानेन रोदोरुधा
दृप्तक्षत्रयशःसितच्छदकुले जीमूतनादायितम् ।
वीरश्रीप्रथमप्रवेशसमये पुण्याहघोषायितं
सीतायाः किल मानसे परिणये माङ्गल्यतूर्यायितम् ॥
दृप्तक्षत्रयशःसितच्छदकुले जीमूतनादायितम् ।
वीरश्रीप्रथमप्रवेशसमये पुण्याहघोषायितं
सीतायाः किल मानसे परिणये माङ्गल्यतूर्यायितम् ॥
Summary
AI
The sound produced by the bow breaking under Rāma's pull filled the heavens. It acted like thunder to the swan-like fame of arrogant kings, like a sacred chant for the first entry of the Goddess of Valor, and like auspicious wedding trumpets in Sītā's heart.
सारांश
AI
धनुष टूटने का भयंकर नाद अभिमानी क्षत्रियों के यश के लिए प्रलयकारी, वीर-लक्ष्मी के स्वागत की घोषणा और सीता के लिए मंगल वाद्य के समान था।
१.१०५
नवः कठिनकर्षणत्रुटितचापजन्मा क्षणा-
द्दिशां द्विरदघीङ्कृतैः कृतहरित्पतिस्वागतः ।
जगद्भ्रमणकौतुकोच्चलितरामकीर्त्यङ्गना-
प्रयाणपटहध्वनिं प्रथयति स्म तारध्वनिः ॥
द्दिशां द्विरदघीङ्कृतैः कृतहरित्पतिस्वागतः ।
जगद्भ्रमणकौतुकोच्चलितरामकीर्त्यङ्गना-
प्रयाणपटहध्वनिं प्रथयति स्म तारध्वनिः ॥
Summary
AI
The loud sound born from the breaking of the bow, welcomed by the trumpeting of the directional elephants, proclaimed the drumbeat for the journey of Rāma's fame—personified as a lady—eager to travel across the entire world.
सारांश
AI
धनुष टूटने की वह तीव्र ध्वनि राम की कीर्ति रूपी सुंदरी के विश्व-भ्रमण के प्रस्थान का नगाड़ा थी, जिसका स्वागत दसों दिशाओं के दिग्गजों ने किया।
१.१०६
यत्कीर्तिस्तिलकायते सुरवधूसङ्गीतगोष्ठीमुखे
येनाद्यः पितृमान्पुमान्वसुमती येनैव राजन्वती ।
इन्द्रः सङ्गरसङ्कटेषु विजहौ वीरस्य यस्योन्मुख-
प्रेङ्खत्स्यन्दनकेतनाम्बरदशासन्दर्शनाद्दुर्दशाम् ॥
येनाद्यः पितृमान्पुमान्वसुमती येनैव राजन्वती ।
इन्द्रः सङ्गरसङ्कटेषु विजहौ वीरस्य यस्योन्मुख-
प्रेङ्खत्स्यन्दनकेतनाम्बरदशासन्दर्शनाद्दुर्दशाम् ॥
Summary
AI
His fame adorns the musical gatherings of celestial damsels. Because of him, the primordial being is proud of his son, and the earth is truly well-governed. Indra, in the perils of battle, cast off his distress merely by seeing the fluttering flags of this hero's chariot.
सारांश
AI
जिनकी कीर्ति देवलोक में वंदनीय है और जिनके पराक्रम को देख इंद्र भी निर्भय हुए, उन राजा के कारण पृथ्वी आज श्रेष्ठ शासक वाली हुई।
१.१०७
जनकः स्वकनीयांसमाजुहाव कुशध्वजम् ।
हत्वा युधि सुधन्वानं साङ्काश्ये स्थापितं पुरे ॥
हत्वा युधि सुधन्वानं साङ्काश्ये स्थापितं पुरे ॥
Summary
AI
After killing Sudhanvan in battle and installing him in the city of Sāṅkāśya, Janaka summoned his younger brother, Kuśadhvaja.
सारांश
AI
राजा जनक ने सांकाश्य नगरी के राजा अपने अनुज कुशध्वज को बुलवाया, जिन्होंने युद्ध में शत्रु सुधन्वा का वध किया था।
१.१०८
जग्राह जनकात्सीतां तातादेशेन राघवः ।
आम्नायशासनेनार्चां यजमानादिवानलः ॥
आम्नायशासनेनार्चां यजमानादिवानलः ॥
Summary
AI
Following his father's command, Rāghava accepted Sītā from Janaka, just as fire accepts a ritual offering from a sacrificer according to Vedic injunctions.
सारांश
AI
पिता की आज्ञा शिरोधार्य कर राम ने जनक से सीता का पाणिग्रहण किया, जैसे यजमान से शास्त्रोक्त विधि द्वारा अग्नि आहुति स्वीकार करती है।
१.१०९
आश्चर्यमेतत् ।
गुणमनिमिषचापे कञ्चिदारोप्य सीतां कुशिकतनयवाक्यादग्रहीद्रामभद्रः ।
तदनु तदनुजन्मा मैथिलेन्द्रस्य चित्ते निहितबहुगुणः सन्नूर्मिलां लक्ष्मणोऽपि ॥
गुणमनिमिषचापे कञ्चिदारोप्य सीतां कुशिकतनयवाक्यादग्रहीद्रामभद्रः ।
तदनु तदनुजन्मा मैथिलेन्द्रस्य चित्ते निहितबहुगुणः सन्नूर्मिलां लक्ष्मणोऽपि ॥
Summary
AI
It is wondrous! At Viśvāmitra's word, Rāmabhadra took Sītā after stringing the divine bow. Subsequently, his younger brother Lakṣmaṇa, who had established many virtues in the heart of the King of Mithilā, accepted Ūrmilā.
सारांश
AI
विश्वामित्र की आज्ञा से राम ने धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाकर सीता का वरण किया, तत्पश्चात लक्ष्मण ने भी जनक के प्रिय पात्र बनकर उर्मिला को अपनाया।
१.११०
ततो भरतशत्रुघ्नौ कुशध्वजनियोगतः ।
माण्डवीश्रुतकीर्तिभ्यामभूतां गृहमेधिनौ ॥
माण्डवीश्रुतकीर्तिभ्यामभूतां गृहमेधिनौ ॥
Summary
AI
Then, Bharata and Śatrughna, at the direction of Kuśadhvaja, became householders by marrying Māṇḍavī and Śrutakīrti respectively.
सारांश
AI
इसके बाद कुशध्वज की आज्ञा से भरत और शत्रुघ्न का विवाह क्रमशः माण्डवी और श्रुतकीर्ति के साथ संपन्न हुआ और वे गृहस्थ धर्म में प्रविष्ट हुए।
अथ दशरथः स्वतनयैः सह कृतविवाहैर्विदेहेभ्यः प्रतिनिवर्तमानो संवर्तसमयसमुज्जृम्भितहुतवहदुःसहरोषं भीषणदुर्वारपराक्रमं क्षत्रवर्गगर्वसर्वंकषपरश्वधधाराधीनरुधिरधाराकल्पितपितृतर्पणं दर्पवतामग्रेसरमुग्रप्रतापिनं तपःसमुचितवल्कलवसानमपि वासनावशादनतिपरिमुषितयुद्धश्रद्धं मध्येमार्गं भार्गवं मुनिं राममद्राक्षीत्।
१.१११
अथ दशरथवाणीं तामशृण्वन्प्रसन्नां
भृगुपतिरिदमूचे प्रश्रितं रामभद्रम् ।
अवजिगमिषुरासं जीर्णचापात्तकीर्तेर्-
अविदितपरशोस्ते दोर्मदं कार्मुकेऽस्मिन् ॥
भृगुपतिरिदमूचे प्रश्रितं रामभद्रम् ।
अवजिगमिषुरासं जीर्णचापात्तकीर्तेर्-
अविदितपरशोस्ते दोर्मदं कार्मुकेऽस्मिन् ॥
Summary
AI
Ignoring Daśaratha's pleasant words, Paraśurāma spoke thus to the humble Rāmabhadra: "I wish to test the strength of your arms on this bow, you who gained fame from a decayed bow and have not known my axe."
सारांश
AI
दशरथ की प्रार्थना की उपेक्षा कर परशुराम ने राम से कहा कि वे इस वैष्णव धनुष पर राम का पराक्रम देख उनके बाहुबल की परीक्षा लेना चाहते हैं।
१.११२
आदाय तत्सगुणमाशु विधाय तत्र
सन्धाय बाणमवधार्य तपोधनत्वम् ।
तज्जीवितस्य दयमानमना मनीषी
सम्भूतघोरसमराद्विरराम रामः ॥
सन्धाय बाणमवधार्य तपोधनत्वम् ।
तज्जीवितस्य दयमानमना मनीषी
सम्भूतघोरसमराद्विरराम रामः ॥
Summary
AI
Taking that bow, stringing it instantly, and fixing an arrow, the wise Rāma, considering Paraśurāma's status as an ascetic and feeling compassionate for his life, refrained from a terrible battle.
सारांश
AI
राम ने शीघ्रता से धनुष पर बाण चढ़ाया, किंतु परशुराम को तपस्वी मानकर उनके प्राण लेने के स्थान पर केवल उनकी दिव्य गतियों का अंत कर युद्ध विराम किया।
१.११३
तावुभौ च भृगुवंशसम्भवौ
चापदण्डजमदग्निसम्भवौ ।
प्रह्वभावमवलम्ब्य केवलं
राघवार्पितगुणौ बभूवतुः ॥
चापदण्डजमदग्निसम्भवौ ।
प्रह्वभावमवलम्ब्य केवलं
राघवार्पितगुणौ बभूवतुः ॥
Summary
AI
Both descendants of the Bhrigu lineage—the bow made of bamboo and the son of Jamadagni—humbled themselves and were subdued by Rāghava.
सारांश
AI
भृगुवंशी परशुराम और उनका धनुष, दोनों ही राम के अलौकिक तेज और प्रभाव के सम्मुख पूर्णतः नतमस्तक एवं विनम्र हो गए।
१.११४
युगपत्प्राप्तगुणयोश्चापभार्गवरामयोः ।
ऋजुता वक्रतां प्राप वक्रतापि तथार्जवम् ॥
ऋजुता वक्रतां प्राप वक्रतापि तथार्जवम् ॥
Summary
AI
When both the bow and Paraśurāma were simultaneously 'strung', the bow's straightness became curved, and the sage's pride became humility.
सारांश
AI
राम के संपर्क में आते ही धनुष और परशुराम की स्थिति बदल गई; धनुष का टेढ़ापन सीधेपन में और परशुराम की सहजता विनम्र वक्रता में बदल गई।
१.११५
नूनं जनेन पुरुषे महति प्रयुक्त-
मागः परं तदनुरूपफलं प्रसूते ।
कृत्वा रघूद्वहगतेः क्षणमन्तरायं
यद्भार्गवः परगतेर्विहतिं प्रपेदे ॥
मागः परं तदनुरूपफलं प्रसूते ।
कृत्वा रघूद्वहगतेः क्षणमन्तरायं
यद्भार्गवः परगतेर्विहतिं प्रपेदे ॥
Summary
AI
Indeed, an offense committed against a great person yields a corresponding result. Because Paraśurāma momentarily obstructed Rāma's path, he suffered the loss of his own access to higher worlds.
सारांश
AI
महापुरुष के मार्ग में बाधा डालने का परिणाम प्रतिकूल होता है, राम को क्षण भर के लिए रोकने के कारण परशुराम की परलोक की गति ही छिन गई।
अथ सङ्क्रान्तया जामदग्न्यशक्तिसम्पदा सम्पन्नं पन्नगपरिवृढभोगभुजाभिरामं राममविरलमालिङ्ग्य मूर्ध्न्युपाघ्राय दशरथः परिखयेव परिसरे परिसरन्त्या सरयूसरितानुविद्धामयोध्यां दारकान्सदारान् सादरमवलोकयन्तीनां पौरपुरन्ध्रीणां नीरन्ध्रितगवाक्षैः कटाक्षैः सौन्दर्यवञ्चिततापिञ्छैः पिञ्छातपत्रायमाणधवलातपत्रः प्रविवेश।
१.११६
लज्जावशादविशदस्मरविक्रियाभि-
स्ताभिर्वधूभिरतिवेलमवाप्तसौख्यान् ।
इक्ष्वाकुनाथतनयान्प्रथमो रसानां
तारुण्ययोगचतुरश्चतुरः सिषेवे ॥
स्ताभिर्वधूभिरतिवेलमवाप्तसौख्यान् ।
इक्ष्वाकुनाथतनयान्प्रथमो रसानां
तारुण्ययोगचतुरश्चतुरः सिषेवे ॥
Summary
AI
The foremost of emotions, Śṛṅgāra, skilled in the union of youth, attended to the four sons of the Ikṣvāku king, who found immense joy with their brides whose amorous expressions were shyly subtle.
सारांश
AI
लज्जावश अपनी काम-चेष्टाओं को छिपाने वाली उन नववधुओं के साथ इक्ष्वाकु के चारों राजकुमार यौवन के आनंद और दांपत्य सुख का अनुभव करने लगे।
१.११७
विद्ययेव त्रयीदृष्ट्या दर्भपत्राग्रधीः सुधीः ।
राजपुत्र्या तया रामः प्रपेदे प्रीतिमुत्तमाम् ॥
राजपुत्र्या तया रामः प्रपेदे प्रीतिमुत्तमाम् ॥
Summary
AI
The wise Rāma, possessing an intellect as sharp as the tip of a darbha blade, experienced supreme joy with that princess Sītā, just as a scholar finds delight in the knowledge revealed by the three Vedas.
सारांश
AI
जिस प्रकार कुशाग्र बुद्धि वाला विद्वान वेदों के ज्ञान से परम संतोष पाता है, उसी प्रकार राम राजकुमारी सीता के साथ अनुपम सुख को प्राप्त हुए।
॥ इति बालकाण्डः ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.