कौसल्यायै प्रथममदिशद्भूपतिः पायसार्धम्
प्रादादर्धं प्रणयमधुरं केकयेन्द्रस्य पुत्र्यै एते ।
देव्यौ तरलमनसः पत्युरालोच्य भावम्
स्वार्धांशाभ्यां स्वयमकुरुतां पूर्णकामां सुमित्राम् ॥
कौसल्यायै प्रथममदिशद्भूपतिः पायसार्धम्
प्रादादर्धं प्रणयमधुरं केकयेन्द्रस्य पुत्र्यै एते ।
देव्यौ तरलमनसः पत्युरालोच्य भावम्
स्वार्धांशाभ्यां स्वयमकुरुतां पूर्णकामां सुमित्राम् ॥
प्रादादर्धं प्रणयमधुरं केकयेन्द्रस्य पुत्र्यै एते ।
देव्यौ तरलमनसः पत्युरालोच्य भावम्
स्वार्धांशाभ्यां स्वयमकुरुतां पूर्णकामां सुमित्राम् ॥
अन्वयः
AI
भूपतिः प्रथमम् कौसल्यायै पायस-अर्धम् अदिशत्, (ततः) अर्धम् प्रणय-मधुरम् केकय-इन्द्रस्य पुत्र्यै प्रादात्। एते देव्यौ पत्युः तरल-मनसः भावम् आलोच्य स्व-अर्ध-अंशाभ्यां स्वयम् सुमित्राम् पूर्ण-कामान् अकुुरुताम्।
Summary
AI
King Daśaratha first gave half of the sacrificial pudding to Kausalyā and the remaining half to Kaikeyī. Understanding their husband's desire, both queens shared portions from their respective halves with Sumitrā, fulfilling her wish for a child.
सारांश
AI
राजा दशरथ ने यज्ञ के पायस का आधा भाग कौशल्या को और शेष आधा प्रिय कैकेयी को दिया। उन दोनों ने पति के मनोभाव को समझकर अपने अंशों में से सुमित्रा को भी भाग देकर उनकी इच्छा पूर्ण की।
पदच्छेदः
AI
| कौसल्यायै | कौसल्या (४.१) | to Kausalyā |
| प्रथमम् | प्रथम (२.१) | first |
| अदिशत् | अदिशत् (√दिश् कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | gave |
| भूपतिः | भू–पति (१.१) | the king |
| पायसार्धम् | पायस–अर्ध (२.१) | half of the pudding |
| प्रादात् | प्रादात् (प्र√दा कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | gave |
| अर्धम् | अर्ध (२.१) | the (other) half |
| प्रणयमधुरम् | प्रणय–मधुर (२.१) | sweet with affection |
| केकयेन्द्रस्य | केकय–इन्द्र (६.१) | of the king of Kekaya |
| पुत्र्यै | पुत्री (४.१) | to the daughter |
| एते | एतद् (१.२) | these two |
| देव्यौ | देवी (१.२) | queens |
| तरलमनसः | तरल–मनस् (६.१) | of the wavering-minded |
| पत्युः | पति (६.१) | of the husband |
| आलोच्य | आलोच्य (आ√लोच्+ल्यप्) | having perceived |
| भावम् | भाव (२.१) | the intention |
| स्वार्धांशाभ्याम् | स्व–अर्ध–अंश (३.२) | with portions from their own halves |
| स्वयम् | स्वयम् | themselves |
| अकुरुताम् | अकुरुताम् (√कृ कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. द्वि.) | made |
| पूर्णकामाम् | पूर्ण–काम (२.१) | one whose desire was fulfilled |
| सुमित्राम् | सुमित्रा (२.१) | Sumitrā |
छन्दः
मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कौ | स | ल्या | यै | प्र | थ | म | म | दि | श | द्भू | प | तिः | पा | य | सा | र्ध |
| म्प्रा | दा | द | र्धं | प्र | ण | य | म | धु | रं | के | क | ये | न्द्र | स्य | पु | त्र्यै |
| ए | ते | दे | व्यौ | त | र | ल | म | न | सः | प | त्यु | रा | लो | च्य | भा | व |
| म्स्वा | र्धां | शा | भ्यां | स्व | य | म | कु | रु | तां | पू | र्ण | का | मां | सु | मि | त्राम् |
| म | भ | न | त | त | ग | ग | ||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.