तिष्ठन्क्षत्रार्हवृत्तौ मुनिरगमदसावाश्रमं ब्रह्मसूनो-
रातिथ्यं तत्र लब्ध्वा निरवधि सुरभेः प्राभवादित्यवेत्य ।
सा तेन प्रार्थिताभूत्तदनु मुनिवरे नाभ्युपेते चकर्ष
क्रोशन्तीं तां तयैव प्रचुरबलजुषा कान्दिशीको बभूव ॥
तिष्ठन्क्षत्रार्हवृत्तौ मुनिरगमदसावाश्रमं ब्रह्मसूनो-
रातिथ्यं तत्र लब्ध्वा निरवधि सुरभेः प्राभवादित्यवेत्य ।
सा तेन प्रार्थिताभूत्तदनु मुनिवरे नाभ्युपेते चकर्ष
क्रोशन्तीं तां तयैव प्रचुरबलजुषा कान्दिशीको बभूव ॥
रातिथ्यं तत्र लब्ध्वा निरवधि सुरभेः प्राभवादित्यवेत्य ।
सा तेन प्रार्थिताभूत्तदनु मुनिवरे नाभ्युपेते चकर्ष
क्रोशन्तीं तां तयैव प्रचुरबलजुषा कान्दिशीको बभूव ॥
अन्वयः
AI
क्षत्र-अर्ह-वृत्तौ तिष्ठन् असौ (गाधिसूनुः) ब्रह्म-सूनोः आश्रमं अगमत् । तत्र सुरभेः प्राभवात् निरवधि आतिथ्यं लब्ध्वा इति अवेत्य सा तेन प्रार्थिता अभूत् । तद्-अनु मुनि-वरे न अभ्युपेते (सति सः) क्रोशन्तीं तां चकर्ष । तयैव प्रचुर-बल-जुषा (सः) कान्दिशीकः बभूव ।
Summary
AI
While a king, Viśvāmitra visited Vasiṣṭha’s hermitage. Seeing the boundless hospitality of the divine cow Surabhi, he requested her. When refused, he tried to seize the lowing cow, but was routed by the forces she manifested.
सारांश
AI
राजा के रूप में विश्वामित्र वसिष्ठ के आश्रम पहुँचे और कामधेनु से भव्य आतिथ्य पाया। उसे बलपूर्वक छीनने का प्रयास करने पर जब वसिष्ठ नहीं माने, तब गाय से उत्पन्न सैन्य बल के सामने उन्हें हारकर भागना पड़ा।
पदच्छेदः
AI
| तिष्ठन् | तिष्ठत् (√स्था+शतृ, १.१) | while abiding |
| क्षत्रार्हवृत्तौ | क्षत्र–अर्ह–वृत्ति (७.१) | in the conduct befitting a kṣatriya |
| मुनिः | मुनि (१.१) | the sage |
| अगमत् | अगमत् (√गम् कर्तरि लुङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | went |
| असौ | अदस् (१.१) | he |
| आश्रमम् | आश्रम (२.१) | to the hermitage |
| ब्रह्मसूनोः | ब्रह्मसूनु (६.१) | of the son of Brahmā (Vasiṣṭha) |
| आतिथ्यम् | आतिथ्य (२.१) | hospitality |
| तत्र | तत्र | there |
| लब्ध्वा | लब्ध्वा (√लभ्+क्त्वा) | having received |
| निरवधि | निरवधि (२.१) | boundless |
| सुरभेः | सुरभि (६.१) | of Surabhi |
| प्राभवात् | प्राभव (५.१) | from the power |
| इति | इति | thus |
| अवेत्य | अवेत्य (अव√इ+ल्यप्) | having realized |
| सा | तद् (१.१) | she (the cow) |
| तेन | तद् (३.१) | by him |
| प्रार्थिता | प्रार्थित (प्र√अर्थ+णिच्+क्त, १.१) | was requested |
| अभूत् | अभूत् (√भू कर्तरि लुङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | became |
| तदनु | तदनु | after that |
| मुनिवरे | मुनिवर (७.१) | when the great sage |
| न | न | not |
| अभ्युपेते | अभ्युपेत (अभि+उप√इ+क्त, ७.१) | having agreed |
| चकर्ष | चकर्ष (√कृष् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | he dragged |
| क्रोशन्तीम् | क्रोशन्ती (√क्रुश्+शतृ), २.१ | her who was crying |
| ताम् | तद् (२.१) | her |
| तया | तद् (३.१) | by her |
| एव | एव | herself |
| प्रचुरबलजुषा | प्रचुर–बल–जुष् (३.१) | who possessed abundant forces |
| कान्दिशीकः | कान्दिशीक (१.१) | routed |
| बभूव | बभूव (√भू कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | became |
छन्दः
स्रग्धरा [२१: मरभनययय]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ | २० | २१ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ति | ष्ठ | न्क्ष | त्रा | र्ह | वृ | त्तौ | मु | नि | र | ग | म | द | सा | वा | श्र | मं | ब्र | ह्म | सू | नो |
| रा | ति | थ्यं | त | त्र | ल | ब्ध्वा | नि | र | व | धि | सु | र | भेः | प्रा | भ | वा | दि | त्य | वे | त्य |
| सा | ते | न | प्रा | र्थि | ता | भू | त्त | द | नु | मु | नि | व | रे | ना | भ्यु | पे | ते | च | क | र्ष |
| क्रो | श | न्तीं | तां | त | यै | व | प्र | चु | र | ब | ल | जु | षा | का | न्दि | शी | को | ब | भू | व |
| म | र | भ | न | य | य | य | ||||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.