॥ अथ प्रथमोऽङ्कः (अलङ्कारन्यासः) ॥
१.१
पर्यङ्कग्रन्थिबन्धद्विगुणितभुजगाश्लेषसंवीतजानो-
रन्तःप्राणावरोधव्युपरतसकलज्ञानरुद्धेन्द्रियस्य ।
आत्मन्यात्मानमेव व्यपगतकरणं पश्यतस्तत्वदृष्ट्या
शंभोर्वः पातु शून्येक्षणघटितलयब्रह्मलग्नः समाधिः ॥
Summary AI May the deep meditation of Śambhu protect you—meditation in which his knees are bound by the double coils of a snake, his senses are restrained as his vital breath is held within, and he perceives the Self through truth, his steady gaze fixed upon the Absolute.
सारांश AI भगवान शिव की वह समाधि आपकी रक्षा करे, जिसमें उन्होंने अपनी भुजाओं और साँपों के बंधन से घुटनों को बाँधा है, प्राणायाम से इंद्रियों को रोका है और तत्त्वज्ञान से अपनी आत्मा को ब्रह्म में लीन कर लिया है।
अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और भी—
१.२
पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः ।
गौरीभुजलता यत्र विद्युल्लेखेव राजते ॥
Summary AI May the throat of the blue-necked Śiva protect you, which resembles a dark cloud and where the creeper-like arm of Gaurī shines like a streak of lightning.
सारांश AI महादेव का वह मेघ के समान श्याम कंठ आपकी रक्षा करे, जिस पर लिपटी हुई माता पार्वती की गोरी भुजाएँ बिजली की रेखा के समान शोभायमान होती हैं।
(नान्द्यन्ते)
Summary AI At the conclusion of the benediction.
सारांश AI मंगलाचरण (नान्दी) के समाप्त होने पर।
सूत्रधारः—अलमनेन परिषत्कुतूहलविमर्दकारिणा परिश्रमेण । एवममार्यमिश्रान्प्रणिपत्य विज्ञापयामि—यदिदं वयं मृच्छकटिकं नाम प्रकरणं प्रयोक्तुं व्यवसिताः । एतत्कविः किल—
Summary AI Enough with this exertion that only hinders the audience's curiosity. After bowing to the noble gentlemen, I announce that we intend to perform the prakaraṇa titled Mṛcchakaṭikam. Its poet, indeed—
सारांश AI सभासदों की उत्सुकता में विघ्न डालने वाले इस अधिक परिश्रम की आवश्यकता नहीं है। इन सज्जनों को प्रणाम करके मैं प्रार्थना करता हूँ कि हम 'मृच्छकटिक' नामक नाटक का मंचन करने जा रहे हैं। इसके कवि के विषय में कहा जाता है—
१.३
द्विरदेन्द्रगतिश्चकोरनेत्रः
परिपूर्णेन्दुमुखः सुविग्रहश्च ।
द्विजमुख्यतमः कविर्बभूव
प्रथितः शूद्रक इत्यगाधसत्त्वः ॥
Summary AI There was a king named Śūdraka, a man of profound character and a renowned poet. He possessed the gait of a lordly elephant, eyes like a cakora bird, a face like the full moon, and a beautiful physique, being the foremost among the twice-born.
सारांश AI गजराज जैसी चाल, चकोर जैसी आँखें और पूर्ण चंद्रमा के समान मुख वाले अत्यंत तेजस्वी और विद्वान कवि शूद्रक प्रसिद्ध हुए, जिनका व्यक्तित्व अत्यंत गंभीर था।
सूत्रधारः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और इसके अतिरिक्त—
१.४
ऋग्वेदं सामवेदं गणितमथ कलां वैशिकिं हस्तिशिक्षां
ज्ञात्वा शर्वप्रसादाद्व्यपगततिमिरे चक्षुषी चोपलभ्य ।
राजानं वीक्ष्य पुत्रं परमसमुदयेनाश्वमेधेन चेष्ट्वा
लब्ध्वा चायुः शताब्दं दशदिनसहितं शूद्रकोऽग्निं प्रविष्टः ॥
Summary AI Having mastered the Ṛgveda, Sāmaveda, mathematics, fine arts, and the lore of elephants, Śūdraka regained his sight through Śiva's grace. After crowning his son, performing the Horse Sacrifice, and living for a hundred years and ten days, he entered the fire.
सारांश AI वेदों, गणित और विविध कलाओं के ज्ञाता राजा शूद्रक ने शिव की कृपा से पुनः दृष्टि प्राप्त की, अपने पुत्र का राज्याभिषेक देखा और अश्वमेध यज्ञ करने के उपरांत सौ वर्ष दस दिन की आयु में अग्नि में प्रवेश किया।
सूत्रधारः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और यह भी—
१.५
समरव्यसनी प्रमादशून्यः
ककुदं वेदविदां तपोधनश्च ।
परवारणबाहुयुद्धलुब्धः
क्षितिपालः किल शूद्रको बभूव ॥
Summary AI King Śūdraka was a lover of battle, ever-vigilant, the pinnacle of Vedic scholars, and rich in penance. He was a sovereign who delighted in hand-to-hand combat with the elephants of his enemies.
सारांश AI राजा शूद्रक युद्ध के प्रेमी, प्रमाद रहित, वेदों के ज्ञाता और महान तपस्वी थे; उन्हें बाहुयुद्ध का अत्यंत शौक था और वे पृथ्वी के रक्षकों में श्रेष्ठ थे।
सूत्रधारः—अस्यां च तत्कृतौ—
Summary AI And in this work of his—
सारांश AI और उनकी इस रचना में—
१.६
अवन्तिपुर्यां द्विजसार्थवाहो
युवा दरिद्रः किल चारुदत्तः ।
गुणानुरक्ता गणिका च यस्य
वसन्तशोभेव वसन्तसेना ॥
Summary AI In the city of Avanti, there lived a young, impoverished Brahmin merchant named Cārudatta. He was loved for his virtues by a courtesan named Vasantasenā, who was like the very splendor of spring.
सारांश AI अवंती नगरी में चारुदत्त नामक एक दरिद्र किंतु गुणवान युवा ब्राह्मण व्यापारी थे और वसंत की शोभा के समान वसंतसेना नामक गणिका उनके गुणों पर मुग्ध थी।
१.७
तयोरिदं सत्सुरतोत्सवाश्रयं
नयप्रचारं व्यवहारदुष्टताम् ।
खलस्वभावं भवितव्यतां तथा
चकार सर्वं किल शूद्रको नृपः ॥
Summary AI King Śūdraka composed this entire work concerning their virtuous love, the principles of policy, the legal malpractices, the nature of the wicked, and the power of destiny.
सारांश AI राजा शूद्रक ने इस नाटक में चारुदत्त और वसंतसेना के प्रेम, लोक-व्यवहार, न्याय की कमियों, दुष्टों के स्वभाव और भाग्य की प्रबलता का चित्रण किया है।
सूत्रधारः—(परिक्रम्यावलोक्य च) अये, शून्येयमस्मत्संगीतशाला, क्व नु गताः कुशीलवा भविष्यन्ति । (विचिन्त्य), ज्ञातम्;
Summary AI (Walking around and looking) Ah, this music hall of ours is empty; where could the actors have gone? (Thinking) Ah, I understand.
सारांश AI (घूमकर और देखकर) अरे, हमारी संगीतशाला तो खाली है, अभिनेता कहाँ चले गए होंगे? (सोचकर) अच्छा, याद आया।
१.८
शून्यमपुत्रस्य गृहं चिरशून्यं नास्ति यस्य सन्मित्रम् ।
मूर्खस्य दिशः शून्याः सर्वं शून्यं दरिद्रस्य ॥
Summary AI The house of one without a son is empty; for one without a true friend, it is forever empty. To a fool, all directions are empty, but for a poor man, everything is empty.
सारांश AI पुत्रहीन का घर सूना है, अच्छे मित्र के बिना समय सूना है, मूर्ख के लिए दिशाएँ सूनी हैं, परंतु दरिद्र व्यक्ति के लिए तो सब कुछ ही शून्य है।
सूत्रधारः—कृतं च संगीतकं मया । अनेन चिरसंगीतोपासनेन ग्रीष्मसमये प्रचण्डदिनकरकिरणोच्छुष्कपुष्करबीजमिव प्रचलिततारके क्षुधा ममाक्षिणी खटखटायेते । तद्यावद्गृहिणीमाहूय पृच्छामि, अस्ति किंचित्प्रातराशो न वेति । एषोऽस्मि भोः, कार्यवशात्प्रयोगवशाच्च प्राकृतभाषी संवृत्तः ।
Summary AI I have finished the musical performance. Due to prolonged practice, my eyes rattle from hunger like lotus seeds dried by the fierce summer sun. I shall call my wife and ask if there is any breakfast. Here I am, speaking in Prākṛta as required for this performance.
सारांश AI मैंने संगीत का अभ्यास संपन्न किया। निरंतर अभ्यास से मेरी आँखें गर्मी में सूखे कमल के बीज के समान भूख से व्याकुल हो रही हैं। अब पत्नी से पूछता हूँ कि सुबह का कुछ भोजन तैयार है या नहीं। कार्य और अभिनय के वश में अब प्राकृत भाषा बोलने लगा हूँ।
सूत्रधारः—अविद अविद भोः! चिरसंगीदोवासणेण सुक्खपोक्खरणालाईं विअ मे बुभुक्खाए मिलाणाइं अंगाइं । ता जाव गेहं गदुअ जाणामि, अस्थि किं पि कुडुंबिणीए उववादिदं ण वेत्ति । (परिक्रम्यावलोक्य च) एदं तं अम्हाणं गेहं, ता पविसामि । (प्रविश्यावलोक्य च) हीमाणहे, किं णु खु अम्हाणं गेहे अवरं विअ संविहाण वट्टदि । आआमितंडुलोदअप्पवाहा रच्छा, लोहकडाहपरिअत्तणकसणसारा किदविसेस विअ जुअदी अहिअदरै सोहदि भूमी । सिणिद्धगंधेण उद्दीविअंती विअअघिगं बाधेदि में बुभुक्खा । ता किं पुव्वविढत्तं णिहाणं उपरणं भवे । आदु अहं जेव्व बुभुक्खादो ओदाणमअं जीअलोअं पेक्खामि । णस्थि किल पादरासो अम्हाणं गेहे । पाणञ्चअं बाधेदि मे बुभुक्खा । इध सव्वं णवं विअ संविदाणं वट्टदि । एक्का वण्णअं पीसेदि, अवरा सुमणाओ गुंफेदि । (विचिन्त्य) किं ण्णेदं । भोदु । कुडुंबिणि सद्दाविअ परमत्थं जाणिस्सं । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) अज्जे । इदो दाव । अविद, अविद भो;! [चिरसंगीतोपासनेन शुष्कपुष्करनालानीव में बुभुक्षया म्लानान्यङ्गानि । तद्यावद्गृहं गत्वा जानामि, अस्ति किमपि कुटुम्बिन्या उपपादितं न वेति । इदं तदस्माकं गृहम्, तत्प्रविशामि । आश्चर्यम् । किं नु खल्वस्माकं गृहेऽपरमिव संविधानकं वर्तते । आयामितण्डुलोदकप्रवाहा रथ्या लोहकटाहपरिवर्तनकृष्णसारा कृतविशेषकेव युवत्यधिकतरं शोभते भूमिः । स्निग्धगन्धेनोद्दीप्यमानेवाधिकं बाधते मां बुभुक्षा । तत्किं पूर्वार्जितं निधानमुत्पनं भवेत् । अथ—वाहमेव बुभुक्षात ओदनमयं जीवलोकं पश्यामि । नास्ति किल प्रातराशोऽस्माकं गृहे । प्राणाधिकं बाधते मां बुभुक्षा । इह सर्वं नवमिव संविधानकं वर्तते । एका वर्णकं पिनष्टि, अपरा सुमनसो ग्रथ्नाति । किंन्विदम् । भवतु, कुटुम्बिनीं शब्दाप्य परमार्थं ज्ञास्यामि । अर्थे! इतस्तावत् ।]
Summary AI My limbs are withered by hunger like dried lotus stalks. I shall go home to see if my wife has prepared anything. Entering, I find the house transformed; the ground, washed with rice water and blackened by iron pots, looks like a decorated maiden. The rich aroma intensifies my hunger. One person grinds pigments, another strings flowers. Is this a hidden treasure or a hunger-induced hallucination? I must call my wife to learn the truth. My dear, come here!
सारांश AI संगीत साधना से भूख के कारण मेरे अंग सूखे कमल-नाल की तरह मुरझा गए हैं। घर जाकर देखता हूँ कि पत्नी ने क्या बनाया है। घर में प्रवेश करते ही सब कुछ नया और सजा हुआ लग रहा है। गलियों में चावल का पानी बह रहा है और फर्श सुंदर लग रहा है। भोजन की सुगंध भूख बढ़ा रही है। कोई रंग पीस रही है, कोई माला गूँथ रही है। पत्नी को बुलाकर ही इस रहस्य को जान पाऊँगा। हे गृहस्वामिनी! इधर आओ।
नटी—(प्रविश्य ।) अज्ज! इअं म्हि [आर्य! इयमस्मि ।]
Summary AI Noble sir, here I am.
सारांश AI आर्य! मैं यहाँ हूँ।
सूत्रधारः—अज्जे! साअदं दे । [आर्ये! स्वागतं ते ।]
Summary AI Noble lady, you are welcome.
सारांश AI आर्ये! तुम्हारा स्वागत है।
नटी—आणवेदु अज्जो को णिओओ अणुचिट्ठीअदु त्ति । [आज्ञापयत्वार्यः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति ।]
Summary AI Command me, noble sir; what duty should I carry out?
सारांश AI आर्य आज्ञा दें, मुझे कौन सा कार्य करना चाहिए?
सूत्रधारः—अज्जे! (‘चिरसंगीदोवासणेण’' इत्यादि पठित्वा ।) अत्थि किं पि अम्हाणं गेहे असिदश्वं ण वेत्ति । [आर्ये! अस्ति किमप्यस्माकं गेहेऽशितव्यं न वेति ।]
Summary AI Noble lady, is there anything to eat in our house or not?
सारांश AI आर्ये! क्या हमारे घर में खाने के लिए कुछ है या नहीं?
नटी—अज्जे! सव्वं अत्थि । [आर्य! सर्वमस्ति ।]
Summary AI Noble sir, everything is there.
सारांश AI आर्य! सब कुछ उपलब्ध है।
सूत्रधारः—किं किं अत्थि? [किं किमस्ति? ।]
Summary AI What exactly is there?
सारांश AI क्या-क्या वस्तुएँ हैं?
नटी—तं जधा—गुडोदणं धिअं दहीं तंडुलाइं, अज्जेण अत्तब्वं रसाअणं सव्वं अत्थि त्ति । एवं ते देवा आसासेंतु [तद्यथा—गुडौदनं धृतं दधि तण्डुलाः, आर्येणात्तव्यं रसायनं सर्वमस्तीति । एवं तव देवा आशासन्ताम् ।]
Summary AI There is rice with jaggery, ghee, curd, and rice-grains; indeed, every delicacy is ready for you. May the gods grant you such wishes.
सारांश AI जैसे—गुड़-भात, घी, दही और चावल; आपके खाने योग्य सभी उत्तम पदार्थ हैं। आपके इष्टदेव आपकी इच्छा पूर्ण करें।
सूत्रधारः—किं अम्हाणं गेहे सव्वं अस्थि? आदु परिहससि? । [किमस्माकं गेहे सर्वमस्ति? अथवा परिहससि? ।]
Summary AI Is all this truly in our house, or are you joking?
सारांश AI क्या सचमुच हमारे घर में सब कुछ है या तुम मज़ाक कर रही हो?
नटी—(स्वगतम्) परिहसिस्सं दाव । (प्रकाशम्) अज्ज अस्थि आवणे । [परिहसिष्यामि तावत् । आर्य! अस्त्यापणे ।]
Summary AI I was indeed joking. Noble sir, it is all available in the market.
सारांश AI मज़ाक ही समझें आर्य! यह सब बाज़ार में उपलब्ध है।
सूत्रधारः—(सक्रोधम्) आः, अणज्जे! एवं ते आसा छिज्जिस्सदि । अभावं अ गमिस्ससि । जं दाणिं अहं वरंडलंबुओ विअ दूरं उक्खिविअ पाडिदो । [आः अनार्ये! एवं तवाशा छेत्स्यति । अभावं च गमिष्यसि । यदिदानीमहं वरण्डलम्बुक इव दूरमुत्क्षिप्य पातितः ।]
Summary AI Ah, you ignoble woman! May your hopes be similarly shattered. You have tossed me up high and dropped me like a bunch of fruit hanging from a wall.
सारांश AI अरी दुष्ट! तेरी आशाएँ भी ऐसे ही टूटें। तूने मुझे बहुत ऊँचा चढ़ाकर नीचे गिरा दिया है।
नटी—मरिसेदु मरिसेदु अज्जो, परिहासो खु एसो । [मर्षतु मर्षत्वार्यः, परिहासः खल्वेषः ।]
Summary AI Forgive me, noble sir, please forgive me; it was merely a joke.
सारांश AI आर्य क्षमा करें, यह केवल एक परिहास था।
सूत्रधारः—ता किं उण इमं णवं विअ संविहाणअं वट्टदि? । एक्का वण्णअं पीसेदि, अवरा सुमणाओ गुंफेदि, इअं अपंचवणकुसुमोवहारसेहिदा भूमी । [तत्किं पुनरिदं नवमिव संविधानकं वर्तते? । एका वर्णकं पिनष्टि, अपरा सुमनसो गुम्फति, इयं च पञ्चवर्णकुसुमोपहारशोभिता भूमिः ।]
Summary AI What is this new preparation? One is grinding pigments, another strings flowers, and the ground is adorned with an offering of five-colored blossoms.
सारांश AI यह क्या नई व्यवस्था है? कोई उबटन पीस रही है, कोई माला गूँथ रही है और यह भूमि पाँच रंगों के फूलों की सजावट से सुशोभित है।
नटी—अज्ज उववासो गहिदो । [आद्योपवासो गृहीतः ।]
Summary AI I have undertaken a fast today.
सारांश AI मैंने व्रत रखा है।
सूत्रधारः—किंणामधेओ अअं उववासो? । [किंनामधेयोऽयमुपवासः?]
Summary AI What is the name of this fast?
सारांश AI इस उपवास का नाम क्या है?
नटी—अहिरूअवदी णाम । [अभिरूपपतिर्नाम ।]
Summary AI It is called the Abhirūpapati fast.
सारांश AI इसका नाम अभिरूपपति है।
सूत्रधारः—अज्जे! इहलोइओ आदु पारलोइओ? [आर्ये! इहलौकिकोऽथवा पारलौकिकः?]
Summary AI Noble lady, is this intended for this world or for the next?
सारांश AI आर्ये! क्या यह इस लोक के लिए है या परलोक के लिए?
नटी—अज्ज! पारलोइओ । [आर्य! पारलौकिकः ।]
Summary AI Noble sir, it is for the next world.
सारांश AI आर्य! यह परलोक के लिए है।
सूत्रधारः—(सरोषम् ।) पेक्खंतु पेक्खंतु अज्जमिस्सा! ममकेरकेण भत्तपरिव्वएण पारलोइओ भत्ता अण्णेसीअदि । [प्रेक्षन्तां प्रेक्षन्तामार्यमिश्राः! मदीयेन भक्तपरिव्ययेन पारलौकिको भर्तान्विष्यते ।]
Summary AI Behold, noble gentlemen! A husband for the next world is being sought at the expense of my own food provisions.
सारांश AI हे महानुभावों, देखिए! मेरे ही धन और भोजन के खर्च से अगले जन्म के लिए पति की तलाश की जा रही है।
नटी—अज्ज! पसीद पसीद । तुमं ज्जेव्व जम्मंतरे वि भविस्ससि त्ति उववसिदम्हि । [आर्य! प्रसीद प्रसीद । त्वमेव जन्मान्तरेऽपि भविष्यसीत्युपोषिताऽस्मि ।]
Summary AI Noble sir, be pleased. I am fasting so that you alone shall be my husband even in another life.
सारांश AI आर्य, प्रसन्न हों। अगले जन्म में भी आप ही मेरे पति हों, इसीलिए मैंने यह व्रत किया है।
सूत्रधारः—अध अअं उववासो केण दे उवदिट्ठो? [अथायमुपवासः केन तवोपदिष्टः?]
Summary AI Now, by whom was this fast prescribed to you?
सारांश AI तुम्हें इस व्रत का उपदेश किसने दिया?
नटी—अज्जस्स ज्जेव्व पिअवअस्सेण जुण्णवुड्ढेण । [आर्यस्यैक प्रियवयस्येन जूर्णवृद्धेन ।]
Summary AI By the noble sir's dear friend, Jūrṇavṛddha.
सारांश AI आपके प्रिय मित्र जूर्णवृद्ध ने।
सूत्रधारः—(सकोपम् ।) आः दासीए उत्ता जुण्णवुड्ढा, कदा णु हु तुमं कुविदेण रण्णा पालएण णववहूकेसहत्थं विअ ससुअंधं कप्पिज्जंतं पेक्खिस्सं । [आः दास्याःपुत्र जूर्णवृद्ध! कदा नु खलु त्वां कुपितेन राज्ञा पालकेन नववधूकेशहस्तमिव ससुगन्धं छेद्यमानं प्रेक्षिष्ये ।]
Summary AI Ah, son of a slave, Jūrṇavṛddha! When shall I see you being cut down by the angry King Pālaka, like the fragrant tresses of a young bride?
सारांश AI अरे दुष्ट जूर्णवृद्ध! मैं कब तुम्हें क्रुद्ध राजा पालक द्वारा नववधू के सुगंधित केशों की तरह काटे जाते हुए देखूँगा?
नटी—पसीददु अज्जो । अज्जस्स जेव्व पारलोइओ अअं उववासो अणुचिट्ठीअदि । (इति पादयोः पतति ।) [प्रसीदत्वार्यः । आर्यस्यैव पारलौकिकोऽयमुपवासः अनुष्ठीयते ।]
Summary AI May the noble sir be appeased. This fast is being performed solely for your sake in the next life.
सारांश AI आर्य प्रसन्न हों। यह उपवास आपके ही परलोक के सुख के लिए किया जा रहा है।
सूत्रधारः—अज्जे! उट्ठेहि । कधेहि एत्थ उववासे केण कज्जं? । [आर्य! उत्तिष्ठ । कथयात्रोपवासे केन कार्यम्? ।]
Summary AI Noble lady, rise. Tell me, what is required for this fast?
सारांश AI आर्ये! उठो। बताओ इस उपवास में क्या कार्य करना है?
नटी—अम्हारिसजणजोग्गेण बम्हणेण उवणिमंतिदेण । [अस्मादृशजनयोग्येन ब्राह्मणेनोपनिमन्त्रितेन ।]
Summary AI An invitation must be given to a Brāhmaṇa suitable for people like us.
सारांश AI हमारे जैसे लोगों के योग्य किसी ब्राह्मण को भोजन के लिए निमंत्रित करना है।
सूत्रधारः—अदो गच्छदु अज्जा । अहं पि अम्हारिसणजोगं बम्हण उवणिमंतेमि । [अतो गच्छत्वार्या । अहमप्यस्मादृशजनयोग्यब्राह्मणमुपनिमन्त्रयामि ।]
Summary AI Therefore, go, noble lady. I shall also invite a Brāhmaṇa suitable for people like us.
सारांश AI तो आप जाइए। मैं भी अपने योग्य किसी ब्राह्मण को आमंत्रित करता हूँ।
नटी—जं अज्जो आणवेदि । (इति निष्क्रान्ता ।) [यदार्य आज्ञापयति ।]
Summary AI As the noble sir commands.
सारांश AI जैसी आर्य की आज्ञा।
सूत्रधारः—(परिक्रम्य ।) हीमाणहे, ता कधं मए एव्वं सुसमिद्धाए उज्जइणीए अम्हारिसजणजोग्गो बम्हण अण्णेसिदव्यो? । (विलोक्य ।) एसो चारुदत्तस्स मित्तं मित्तेओ इदो जेव्व आअच्छदि । भोदु, पुछिस्सं दाव । अज्ज मित्तेअ । अम्हाणं गेहे असिदुं अग्गणी भोदु अज्जो । [आश्चर्यम्, तस्मात्कथं मयैवं सुसमृद्धायामुज्जयिन्यामस्मादृशजनयोग्यो ब्राह्मणोऽन्वेषितव्यः? एष चारुदत्तस्य मित्रं मैत्रेय इत एवागच्छति । भवतु, प्रक्ष्यामि तावत् । अद्य मैत्रेय! अस्माकं गृहेऽशितुमग्रणीर्भवत्वार्यः ।]
Summary AI Strange! How shall I find a Brāhmaṇa suitable for us in this prosperous Ujjayinī? Here comes Maitreya, the friend of Cārudatta. Very well, I shall ask him. Noble Maitreya, please be the foremost to dine at our house today.
सारांश AI आश्चर्य है, इस समृद्ध उज्जयिनी में अपने योग्य ब्राह्मण कहाँ ढूँढूँ? यह चारुदत्त का मित्र मैत्रेय इधर ही आ रहा है। इसी से पूछता हूँ। मैत्रेय! आज हमारे घर भोजन के लिए पधारें।
(नेपथ्ये)
Summary AI From behind the scenes.
सारांश AI नेपथ्य से आवाज आती है।
भो! अण्णं बम्हणं उवणिमंतेदु भवं; वावुडो दाणिं अहं । [भोः! अन्यं ब्राह्मणमुपनिमन्त्रयतु भवान्; व्यापृत इदानीमहम् ।]
Summary AI O! Invite another Brāhmaṇa; I am busy at the moment.
सारांश AI अरे! आप किसी अन्य ब्राह्मण को बुला लें; मैं इस समय व्यस्त हूँ।
सूत्रधारः—अज्ज! संपण्णं भोअणं णीसवत्तं च । अवि अ दक्खिणा वि दे भविस्सदि । [आर्य! सम्पन्नं भोजनं निःसपत्नं च । अपि च दक्षिणापि ते भविष्यति ।]
Summary AI Noble sir, the meal is ready and uncontested. Furthermore, you will receive a sacrificial fee.
सारांश AI आर्य! भोजन उत्तम बना है और कोई अन्य हिस्सेदार भी नहीं है। साथ ही आपको दक्षिणा भी मिलेगी।
(पुनर्नेपथ्ये)
Summary AI (Again from behind the scenes.)
सारांश AI (पुनः नेपथ्य से)
भो, जधा दाणिं पढमं ज्जेव्व पच्चादिट्ठोसि, ता को दाणिं दे णिब्बंधो पदे पदे मं अणुबंधेदुं? [भोः, यदिदानीं प्रथममेव प्रत्यादिष्टोऽसि, तत्क इदानीं ते निर्बन्धः पदे पदे मामनुरोद्धुम्?]
Summary AI "Oh, if you have already been rejected at the very start, why do you persist in entreating me at every step?"
सारांश AI अरे, जब तुम्हें पहले ही मना कर दिया गया है, तो अब हर कदम पर मेरे पीछे पड़ने और बार-बार आग्रह करने का क्या प्रयोजन है?
सूत्रधारः—पच्चादिट्टो म्हि एदिणा । भोदु, अण्णं बम्हणं उवणिमंतेमि । (इति निष्क्रान्तः) [प्रत्यादिष्टोऽस्म्येतेन । भवतु, अन्यं ब्राह्मणमुपनिमन्त्रयामि ।]
Summary AI "I have been rejected by him. Very well, I shall invite another Brāhmaṇa."
सारांश AI इसने मुझे मना कर दिया है। ठीक है, मैं किसी अन्य ब्राह्मण को आमंत्रित करता हूँ।
इत्यामुखम् ।
Summary AI Thus ends the prologue.
सारांश AI यहाँ प्रस्तावना समाप्त होती है।
(प्रविश्य प्रावारहस्तः)
Summary AI (Entering with a cloak in hand.)
सारांश AI (हाथ में ओढ़नी लिए हुए प्रवेश करके)
विदूषकः—('अण्णं बम्हणं' इति पूर्वोक्तं पठित्वा) अधवा, मए वि मित्तेएण परस्स आमंतणआइं पक्खिदव्वाइं । हा अवत्थे! तुलीअसि । जो णाम अहं तत्थभवदो चारुदत्तस्स रिद्धीए अहोरत्तं पअत्तसिद्धेहिं उग्गारसुरहिगंधेहिं मोदएहिं ज्जेव्व आसिदो अब्भंतरचदुस्सालअदुए उबविट्टो मल्लक्कसदपरिवुदो चित्तअरो विअ अंगुलीहिं छिविअ छिविअ अवणेमि । णअरचत्तस्वुसहो विअ रोमंथाअमाणो चिट्ठामि, सो दाणिं अहं तस्स दलिद्ददाए जहिं तहिं चरिअ गेहपारावदो विअ आवासणिमित्तं इध आअच्छामि । एसो अज्जचारुदत्तस्स पिअवअस्सेण जुण्णवुड्ढेण जादीकुसुमवासिदो पावारओ अणुप्पेसिदो सिद्धीकिददेवकजस्स अज्जचारुदत्तस्स उवणेदव्वो त्ति । ता जाव अज्जचारुदत्तं पेक्खामि । (परिक्रम्यावलोक्य च) एसो अज्जचारुदत्तो सिद्धीकिददेयकज्जो गिहदेवदाणं बलिं हरेतो इदो ज्जेव्व आअच्छदि । [अथवा मयापि मैत्रेयेण परस्यामन्त्रणकानि समीहितव्यानि । हा अवस्थे! तुलयसि । यो नामाहं तत्रभवतश्चारुदत्तस्य ऋद्ध्याऽहोरात्रं प्रयत्नसिद्धैरुद्गारसुरभिगन्धिभिर्मोदकैरेवाशितोऽभ्यन्तरचतुःशालकद्वार उपविष्टो मल्लकशतपरिवृतश्चित्रकर इवाङ्गुलीभिः स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वापनयामि । नगरचत्वरवृषभ इव रोमन्थायमानस्तिष्ठामि, स इदानीमहं तस्य दरिद्रतया यत्र तत्र चरित्वा गृहपारावत इवावासनिमित्तमत्रागच्छामि । एष चार्यचारुदत्तस्य प्रियवयस्येन जूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवासितः प्रावारकोऽनुप्रेषितः सिद्धीकृतदेवकार्यस्यार्यचारुदत्तस्योपनेतव्य इति । तद्यावदार्यचारुदत्तं पश्यामि । एष आर्यचारुदत्तः सिद्धीकृतदेवकार्यो गृहदेवतानां बलिं हरन्नित एवागच्छति ।]
Summary AI "Now even I, Maitreya, must seek invitations from others. Alas, O destiny! In the days of Cārudatta’s prosperity, I feasted on fragrant delicacies; now I return here only for shelter like a house pigeon. I have brought a jasmine-scented cloak from Jūrṇavṛddha for Cārudatta. There he comes, having finished his devotions and offering oblations to the household deities."
सारांश AI विदूषक अपनी वर्तमान स्थिति पर दुखी है। वह याद करता है कि कैसे कभी चारुदत्त की संपन्नता में वह ठाठ से रहता था, परंतु अब दरिद्रता के कारण वह केवल रहने के लिए घर लौटता है। वह मित्र चूर्णवृद्ध द्वारा भेजी गई चमेली की सुगंध वाली ओढ़नी लेकर आया है ताकि वह इसे पूजा संपन्न कर चुके चारुदत्त को भेंट कर सके।
(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टश्चारुदत्तो रदनिका च)
Summary AI (Then enter Cārudatta, as described, and Radanikā.)
सारांश AI (इसके पश्चात पूर्व वर्णित चारुदत्त और रदनिका का प्रवेश होता है)
चारुदत्तः—(ऊर्ध्वमवलोक्य सनिर्वेदं निःश्वस्य च)
Summary AI (Looking up and sighing despondently.)
सारांश AI (आकाश की ओर देखकर और वैराग्यपूर्वक लंबी सांस लेकर)
१.९
यासां बलिः सपदि मद्गृहदेहलीनां
हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः ।
तास्वेव सम्प्रति विरूढतृणाङ्कुरासु
बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥
Summary AI Upon the thresholds of my house, where offerings were once swiftly consumed by swans and cranes, now—overgrown with blades of grass—falls a handful of seeds already chewed by insects.
सारांश AI मेरे घर की जिन देहलियों पर पहले हंस और सारस बलि का अन्न चुगते थे, आज उन्हीं पर घास उग आई है और कीड़ों द्वारा खाए गए बीजों की मुट्ठियाँ गिर रही हैं।
(इति मन्दं मन्दं परिक्रम्योपविशति)
Summary AI (He walks slowly and sits down.)
सारांश AI (धीरे-धीरे घूमकर बैठ जाते हैं)
विदूषकः—एसो अज्जचारुदत्तो । ता जाव संपदं उवसप्पामि । (उपसृत्य) सोत्थि भवदे । वडुदु भवं । [एष आर्यचारुदत्तः । तद्यावत्सांप्रतमुपसर्पामि । स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् ।]
Summary AI "Here is noble Cārudatta. I shall approach him. Blessings to you! May you prosper!"
सारांश AI ये रहे आर्य चारुदत्त। मैं अब उनके पास जाता हूँ। आपका कल्याण हो, आपकी उन्नति हो।
चारुदत्तः—अये! सर्वकालमित्रं मैत्रेयः प्राप्तः । सखे! स्वागतम् । आस्यताम् ।
Summary AI "Ah! My constant friend Maitreya has arrived. Welcome, friend! Please sit."
सारांश AI अरे! मेरे पुराने मित्र मैत्रेय आए हैं। मित्र, तुम्हारा स्वागत है। बैठो।
विदूषकः—जं भवं आणवेदि । (उपविश्य) भो वअस्स! एसो दे पिअवअस्सेण जुण्णवुड्ढेण जादीकुसुमवासिदो पावारओ अणुप्पेसिदो सिद्धीकिददेवकज्जस्स अज्जचारुदत्तस्स तुए उवणेदव्वो त्ति । (समर्पयति) [यद्भवानाज्ञापयति । भो वयस्य! एष ते प्रियवयस्येन जूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवासितः प्रावारकोऽनुप्रेषितः सिद्धीकृतदेवकार्यस्यार्यचारुदत्तस्य त्वयोपनेतव्य इति ।]
Summary AI "As you command. Friend, your dear companion Jūrṇavṛddha has sent this jasmine-scented cloak to be presented to you, noble Cārudatta, after your religious rites."
सारांश AI जैसी आपकी आज्ञा। मित्र, आपके प्रिय मित्र चूर्णवृद्ध ने चमेली के फूलों से सुवासित यह दुपट्टा भेजा है, जिसे पूजा समाप्त करने के बाद आपको ओढ़ना है।
(चारुदत्तो गृहीत्वा सचिन्तः स्थितः)
Summary AI (Cārudatta takes the cloak and remains lost in thought.)
सारांश AI (चारुदत्त ओढ़नी लेकर चिंतामग्न हो जाते हैं)
विदूषकः—भो! किं इदं चिंतीअदि? । [भोः, किमिदं चिन्त्यते? ।]
Summary AI "Oh, what are you thinking about?"
सारांश AI मित्र, आप किस विषय में सोच रहे हैं?
चारुदत्तः—वयस्य!
Summary AI "Friend!"
सारांश AI हे मित्र!
१.१०
सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते
घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् ।
सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रतां
धृतः शरीरेण मृतः स जीवति ॥
Summary AI Happiness shines brightly after experiencing sorrows, like the sight of a lamp in thick darkness. However, a man who falls into poverty after being wealthy lives as if dead, though still inhabiting a body.
सारांश AI दुखों के बाद सुख वैसे ही सुशोभित होता है जैसे घने अंधकार में दीपक। परंतु जो मनुष्य सुख भोगने के बाद दरिद्रता को प्राप्त होता है, वह जीवित होते हुए भी मृत समान है।
विदूषकः—भो वअस्स! मरणादो दालिद्दादो वा कदरं दे रोअदि । [भो वयस्य! मरणाद्दारिद्र्याद्वा कतरत्ते रोचते? ।]
Summary AI "Oh friend! Between death and poverty, which do you prefer?"
सारांश AI मित्र, मृत्यु और दरिद्रता में से आपको क्या अधिक पसंद है?
चारुदत्तः—वयस्य!
Summary AI "Friend!"
सारांश AI हे मित्र!
१.११
दारिद्र्यान्मरणाद्वा मरणं मम रोचते न दारिद्र्यम् ।
अल्पक्लेशं मरणं दारिद्र्यमनन्तकं दुःखम् ॥
Summary AI Between poverty and death, I prefer death over poverty. Death brings but a brief moment of pain, whereas poverty is an unending sorrow.
सारांश AI मुझे दरिद्रता और मृत्यु में से मृत्यु अधिक प्रिय है, क्योंकि मृत्यु का कष्ट अल्प और क्षणिक होता है, जबकि दरिद्रता अंतहीन दुःख देने वाली होती है।
विदूषकः—भो वअस्स! अलं संतप्पिदेण । पणइजणसंकामिदविहवस्स सुरजणपीदसेसस्स पडिवच्चंदस्स विअ परिक्खओ वि दे अहिअदरं रमणीओ । [भो वयस्य! अलं संतप्तेन । प्रणयिजनसंक्रामितविभवस्य सुरजनपीतशेषस्य प्रतिपच्चन्द्रस्येव परिक्षयोऽपितेऽधिकतरं रमणीयः ।]
Summary AI "Oh friend, do not grieve. The depletion of your wealth, shared with loved ones and resembling the sacred remnants of a divine offering, is more beautiful in its waning, like the crescent moon on the first day of the fortnight."
सारांश AI मित्र, शोक न करें। जिसका धन प्रियजनों पर व्यय हुआ हो, उसकी दरिद्रता भी वैसे ही शोभनीय है जैसे देवताओं द्वारा अमृत पी लेने के बाद प्रतिपदा का चंद्रमा सुंदर लगता है।
चारुदत्तः—वयस्य! न ममार्थान्प्रति दैन्यम् । पश्य—
Summary AI "Friend, I do not feel miserable about the loss of wealth. See—"
सारांश AI मित्र, मुझे धन के अभाव का दुख नहीं है। देखो—
१.१२
एतत्तु मां दहति यद्गृहमस्मदीयं
क्षीणार्थमित्यतिथयः परिवर्जयन्ति ।
संशुष्कसान्द्रमदलेखमिव भ्रमन्तः
कालात्यये मधुकराः करिणः कपोलम् ॥
Summary AI This burns me: that guests avoid our house because its wealth is exhausted, just as bees abandon the temples of an elephant when the flow of ichor has dried up at the end of the rutting season.
सारांश AI मुझे यह दुख जलाता है कि धन क्षीण होने पर अतिथि मेरे घर को वैसे ही छोड़ रहे हैं जैसे मद सूख जाने पर भौंरे हाथी के कपोलों का त्याग कर देते हैं।
विदूषकः—भो वअस्स! एदे क्खु दासीए पुत्ता अत्थकल्लवत्ता वरडाभीदा विअ गोवालदारआ अरण्ये जहिं जहिं ण खज्जंति तहिं तहिं गच्छंति । [भो वयस्य! एते खलु दास्याःपुत्रा अर्थकल्यवर्ता वरटाभीता इव गोपालदारका अरण्ये यत्र यत्र न खाद्यन्ते तत्र तत्र गच्छन्ति ।]
Summary AI "Oh friend! These sons of slaves, these parasites who seek wealth, flee everywhere like cowherd boys in a forest who are terrified of wasps."
सारांश AI मित्र! ये धन के पीछे भागने वाले नीच लोग उन ग्वाल-बालों की तरह हैं जो ततैया के डर से जंगल में केवल सुरक्षित स्थानों की ओर भागते हैं।
चारुदत्तः—वयस्य!
Summary AI My friend!
सारांश AI मित्र!
१.१३
सत्यं न मे विभवनाशकृतास्ति चिन्ता
भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति ।
एतत्तु मां दहति नष्टधनाश्रयस्य
यत्सौहृदादपि जनाः शिथिलीभवन्ति ॥
Summary AI Truly, I have no grief over the loss of wealth, for riches come and go with the turn of fate. What burns me, however, is that people distance themselves even from friendship when one's wealth is lost.
सारांश AI मुझे धन के नाश की चिंता नहीं है, क्योंकि धन तो भाग्य के अनुसार आता-जाता रहता है। दुख तो इस बात का है कि धन चले जाने पर मित्रों का स्नेह भी कम हो जाता है।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI And furthermore—
सारांश AI और भी—
१.१४
दारिद्र्याद्ध्रियमेति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो
निस्तेजाः परिभूयते परिभवान्निर्वेदमापद्यते ।
निर्विण्णः शुचमेति शोकपिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते
निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥
Summary AI From poverty comes shame; burdened by shame, one loses luster; without luster, one is insulted; from insult comes despondency; despondent, one grieves; consumed by grief, one loses reason; and without reason, one perishes. Alas, poverty is the abode of all calamities.
सारांश AI दरिद्रता से लज्जा, लज्जा से तेज का नाश, उससे अपमान और फिर निर्वेद पैदा होता है। निर्वेद से शोक और शोक से बुद्धि का नाश होता है। दरिद्रता ही समस्त आपदाओं की जड़ है।
विदूषकः—भो वअस्स! तं ज्जेव अत्थकल्लवत्तअं सुमरिअ अलं संतप्पिदेण । [भो वयस्य तमेवार्थकल्यवर्त स्मृत्वालं संतापितेन ।]
Summary AI O friend, enough of this grieving by dwelling on that breakfast of past prosperity.
सारांश AI हे मित्र! उस पुराने वैभव को याद करके संताप करना छोड़ दो।
चारुदत्तः—वयस्य! दारिद्र्यं हि पुरुषस्य—
Summary AI My friend, poverty is indeed for a man—
सारांश AI मित्र! दरिद्रता तो पुरुष के लिए—
१.१५
निवासश्चिन्तायाः परपरिभवो वैरमपरं ।
जुगुप्सा मित्राणां स्वजनजनविद्वेषकरणम् ।
वनं गन्तुं बुद्धिर्भवति च कलत्रात्परिभवो हृदिस्थः शोकाग्निर्न च दहति संतापयति च ॥
Summary AI Poverty is the dwelling of anxiety, the cause of insults from others and enmity from many. It brings the contempt of friends and the hatred of kinsmen; it creates the urge to flee to the forest and leads to humiliation from one's wife. The fire of grief in the heart does not consume but perpetually scorches.
सारांश AI दरिद्रता चिंता का घर, अपमान का कारण और स्वजनों में द्वेष पैदा करने वाली है। इससे मन में वैराग्य आता है और पत्नी भी तिरस्कार करती है; यह हृदय में स्थित शोक की वह अग्नि है जो बिना जलाए ही तपाती रहती है।
चारुदत्तः—तद्वयस्य! कृतो मया गृहदेवताभ्यो बलिः । गच्छ, त्वमपि चतुष्पथे मातृभ्यो बलिमुपहर ।
Summary AI Therefore, friend, I have completed the offering to the household deities. Go, and you too present an oblation to the Mothers at the crossroads.
सारांश AI तो मित्र! मैंने गृह-देवताओं के लिए बलि अर्पित कर दी है। तुम भी जाओ और चौराहे पर मातृकाओं को बलि प्रदान करो।
विदूषकः—ण गमिस्सं । [न गमिष्यामि ।]
Summary AI I will not go.
सारांश AI मैं नहीं जाऊँगा।
चारुदत्तः—किमर्थम्? ।
Summary AI Why?
सारांश AI किसलिए?
विदूषकः—जदो एव्वं पूइज्जंता वि देवणा ण दे पसीदंति, ता को गुणो देवेसु अच्चिदेसु? । [यत एवं पूज्यमाना अपि देवता न ते प्रसीदन्ति, तत्को गुणो देवेष्वर्चितेषु? ।]
Summary AI Since the gods are not pleased with you even when thus worshipped, what is the use of honoring them?
सारांश AI क्योंकि इस प्रकार पूजे जाने पर भी देवता आप पर प्रसन्न नहीं हो रहे हैं, तो फिर उनकी पूजा करने का क्या लाभ?
चारुदत्तः—वयस्य! मा मैवम्, गृहस्थस्य नित्योऽयं विधिः;
Summary AI Friend, do not speak so; this is a householder's mandatory daily ritual.
सारांश AI मित्र! ऐसा मत कहो, यह गृहस्थ का नित्य कर्तव्य है।
१.१६
तपसा मनसा वाग्भिः पूजिता बलिकर्मभिः ।
तुष्यन्ति शमिनां नित्यं देवताः किं विचारितैः ॥
Summary AI The deities, worshipped through penance, thought, word, and ritual offerings, are always pleased with those of peaceful minds. What need is there for further deliberation?
सारांश AI शांत स्वभाव वाले मनुष्यों द्वारा तप, मन, वाणी और बलि-कर्म से निरंतर पूजे जाने पर देवता अवश्य प्रसन्न होते हैं, इसमें संशय की कोई आवश्यकता नहीं है।
चारुदत्तः—तद्गच्छ, मातृभ्यो बलिमुपहर ।
Summary AI So go, and present the offering to the Mothers.
सारांश AI इसलिए जाओ और मातृकाओं को बलि अर्पित करो।
विदूषकः—भो! ण गमिस्सं; अण्णो को वि पउंजीअदु । मम उण बम्हणस्स सव्वं ज्जेव्व विपरीदं परिणमदि । आदंसगदा विअ छाआ वामादो दक्खिणा दक्खिणादो वामा । अण्णं च एदाए पदोसवेलाए इध राअमग्गे गणिआ विडा चेडा राअवल्लहा अ पुरिसा संचरंति । ता मंडूअलुद्धस्स कालसप्पस्स मूसिओ विअ अहिमुहावत्थिदो वज्झो दार्णि भविस्सं । तुम इध उवविठ्ठो किं करिस्ससि? । [भोः! न गमिष्यामि; अन्यः कोऽपि प्रयुज्यताम् । मम पुनर्ब्राह्मणस्य सर्वमेव विपरीतं परिणमति । आदर्शगतेव छाया वामतो दक्षिणो दक्षिणतो वामा । अन्यञ्चैतस्यां प्रदोषवेलायामिह राजमार्गे गणिका विटावेश्चेेटा राजवल्लभाश्च पुरुषाः संचरन्ति । तस्मान्मण्डूकलुब्धस्य कालसर्पस्य मूषिक इवाभिमुखापतितो वध्य इदानीं भविष्यामि । त्वमिह उपविष्टः किं करिष्यसि? ।]
Summary AI Oh, I will not go; let someone else be commissioned. For a Brāhmaṇa like me, everything turns out in reverse, like a reflection in a mirror where left is right and right is left. Moreover, at this evening hour, the main road is roamed by courtesans, Viṭas, Ceṭas, and men favored by the king. I will now be killed like a mouse falling right before a black serpent greedy for frogs. What will you do sitting here?
सारांश AI मैं नहीं जाऊँगा; किसी और को भेजिए। मुझ ब्राह्मण के लिए तो सब कुछ विपरीत हो रहा है, जैसे दर्पण में छाया उल्टी दिखती है। इस प्रदोष काल में राजमार्ग पर गणिकाएं, विट, दास और राजपुरुष घूम रहे हैं। मैं तो मेंढक के शिकारी काले सांप के सामने आए चूहे की तरह मारा जाऊँगा। आप यहाँ बैठे हुए क्या करेंगे?
चारुदत्तः—भवतु, तिष्ठ तावत्; अहं समाधिं निर्वर्तयामि ।
Summary AI Very well, stay then; I shall perform my meditation.
सारांश AI ठीक है, तुम यहीं ठहरो; मैं अपनी संध्या-वंदना पूरी कर लेता हूँ।
(नेपथ्ये)
Summary AI From offstage.
सारांश AI पर्दे के पीछे से।
चारुदत्तः—तिष्ठ वसन्तसेनें! तिष्ठ ।
Summary AI Stop, Vasantasenā! Stop!
सारांश AI वसंतसेना, ठहरो! ठहरो।
(ततः प्रविशति विटशकारचेटैरनुगम्यमाना वसन्तसेना)
Summary AI Then Vasantasenā enters, pursued by the Viṭa, Śakāra, and Ceṭa.
सारांश AI विट, शकार और चेट द्वारा पीछा की जाती हुई वसंतसेना का प्रवेश।
विटः—वसन्तसेने! तिष्ठ तिष्ठ—
Summary AI Vasantasenā! Stop, stop—
सारांश AI वसंतसेना! ठहरो, ठहरो—
१.१७
किं त्वं भयेन परिवर्तितसौकुमार्या
नृत्यप्रयोगविशदौ चरणौ क्षिपन्ती ।
उद्विग्नचञ्चलकटाक्षविसृष्टदृष्टि-
र्व्याधानुसारचकिता हरिणीव यासि ॥
Summary AI Why do you flee like a doe startled by a hunter’s pursuit, your natural grace altered by fear, casting your feet practiced in the art of dance, and throwing anxious, trembling glances around?
सारांश AI तुम भय के कारण व्याकुल होकर, नृत्य में निपुण अपने पैरों से इस प्रकार तेज क्यों भाग रही हो? व्याध से डरी हुई हिरणी की तरह तुम्हारी चंचल दृष्टि अत्यंत घबराई हुई लग रही है।
शकारः—च्यिश्ट वशंतशेणिए! च्यिश्ट— [तिष्ठ वसन्तसेनिके! तिष्ठ—]
Summary AI Stop, Vasantasenikā! Stop—
सारांश AI वसंतसेनिके! ठहरो, ठहरो—
१.१८
किं यासि धावसि पलायसे प्रस्खलन्ती वासु! प्रसीद न मरिष्यसि तिष्ठ तावत् । कामेन दह्यते खलु मे हदयं तपस्वि अङ्गारराशिपतितमिव मांसखण्डम् ॥
Summary AI O girl! Why do you flee, running and stumbling in flight? Be gracious, you shall not die; just stay! My poor heart is being scorched by desire like a piece of meat fallen upon a heap of burning coals.
सारांश AI तुम क्यों भाग रही हो? डरो मत, रुको, तुम्हें कोई नहीं मारेगा। कामदेव की अग्नि में मेरा बेचारा हृदय वैसे ही जल रहा है जैसे कोयलों के ढेर पर पड़ा मांस का टुकड़ा।
चेटः—अज्जुके! चिट्ठ, चिट्ठ— [आर्ये! तिष्ठ, तिष्ठ—]
Summary AI Noble lady! Stop, stop—
सारांश AI आर्या! ठहरो, ठहरो—
१.१९
उत्त्रासिता गच्छस्यन्तिकान्मम सम्पूर्णपक्षेव ग्रीष्ममयूरी । अववल्गति स्वामिभट्टारको मम वने गतः कुक्कुटशावक इव ॥
Summary AI You flee from me in terror like a peahen in summer with full plumage, while my lordly master scuttles along like a young cockerel in the forest.
सारांश AI तुम ग्रीष्म ऋतु की मयूरी की तरह डरी हुई मुझसे दूर भाग रही हो, और मेरे स्वामी वन में भागते हुए मुर्गे के चूजे की तरह तुम्हारे पीछे उछल-कूद कर रहे हैं।
विटः—वसन्तसेने! तिष्ठ तिष्ठ—
Summary AI Vasantasenā! Stop, stop—
सारांश AI वसंतसेना! ठहरो, ठहरो—
१.२०
किं यासि बालकदलीव विकम्पमाना
रक्तांशुकं पवनलोलदशं वहन्ती ।
रक्तोत्पलप्रकरकुड्मलमुत्सृजन्ती
टङ्कैर्मनःशिलगुहेव विदार्यमाणा ॥
Summary AI Why do you flee, trembling like a young banana plant, wearing a red garment with its hem fluttering in the breeze? You seem like a cave of red arsenic being split by chisels, scattering clusters of red lotus buds.
सारांश AI हवा में हिलते लाल वस्त्र के साथ तुम केले की कली की तरह कांपती हुई क्यों भाग रही हो? तुम तो ऐसी लग रही हो जैसे टांकियों से काटी जा रही गेरू की गुफा से लाल कमल के गुच्छे बिखर रहे हों।
शकारः—च्यिश्ट वशंतशेणिए! च्यिश्ट— [तिष्ठ वसन्तसेने! तिष्ठ—]
Summary AI Stop, Vasantasenā! Stop—
सारांश AI वसंतसेना! ठहरो, ठहरो—
१.२१
मम मदनमनङ्गं मन्मथं वर्धयन्ती
निशि च शयनके मम निद्रामाक्षिपन्ती ।
प्रसरसि भयभीता प्रस्खलन्ती स्खलन्ती
मम वशमनुयाता रावणस्येव कुन्ती ॥
Summary AI Increasing my bodiless passion and desire, and snatching away sleep from my bed at night, you move, terrified, stumbling and faltering, having come into my power just like Kuntī fell into the power of Rāvaṇa.
सारांश AI शकार वसंतसेना से कहता है कि तुम मेरी कामेच्छा को बढ़ाती हो और रातों की नींद उड़ाती हो। भयभीत होकर लड़खड़ाते हुए तुम मेरे वश में ऐसे आ रही हो जैसे कुन्ती रावण के वश में आई थी।
विटः—वसन्तसेने!
Summary AI Vasantasenā!
सारांश AI वसन्तसेना!
१.२२
किं त्वं पदैर्मम पदानि विशेषयन्ती
व्यालीव यासि पतगेन्द्रभयाभिभूता ।
वेगादहं प्रविसृतः पवनं न रुन्ध्यां
त्वन्निग्रहे तु वरगात्रि न मे प्रयत्नः ॥
Summary AI Why do you flee like a female serpent overcome by fear of the king of birds, matching your steps with mine? Having rushed with speed, could I not even stop the wind? However, O fair-limbed one, I have no intention of using force to restrain you.
सारांश AI तुम गरुड़ से डरी हुई सर्पिणी की तरह क्यों भाग रही हो? मैं पवन के वेग को भी रोक सकता हूँ, फिर तुम्हें पकड़ने के लिए मुझे अधिक प्रयास की आवश्यकता नहीं है।
शकारः—भावे भावे! [भाव भाव!]
Summary AI Friend, friend!
सारांश AI आर्य! आर्य!
१.२३
एषा नाणकमोषिकामकशिका मत्स्याशिका लासिका
निर्नासा कुलनाशिका अवशिका कामस्य मञ्जूषिका ।
एषा वेशवधूः सुवेशनिलया वेशाङ्गना वेशिका
एतान्यस्या दश नामकानि मया कृतान्यद्यापि मां नेच्छति ॥
Summary AI This stealer of coins, eater of fish, a dancer, snub-nosed, destroyer of families, uncontrollable, a casket of desire, a courtesan, a dweller in the red-light district, a common woman, a harlot—I have given her these ten names, yet she still does not desire me.
सारांश AI शकार वसंतसेना को धन-हारने वाली, कुल-नाशिनी और काम की पिटारी जैसे दस नामों से पुकारता है और कहता है कि मेरे द्वारा ये नाम दिए जाने पर भी वह मुझे नहीं चाहती।
१.२४
प्रसरसि भयविक्लवा किमर्थं
प्रचलितकुण्डलघृष्टगण्डपार्श्वा ।
विटजननखघट्टितेव वीणा
जलधरगर्जितभीतसारसीव ॥
Summary AI Why do you flee, distressed by fear, with your cheeks rubbed by dangling earrings, like a vīṇā struck by the nails of libertines, or like a female crane terrified by the rumbling of rain-clouds?
सारांश AI तुम भय से व्याकुल होकर बादलों के गर्जन से डरी हुई सारसी की तरह क्यों भाग रही हो? तुम्हारे हिलते हुए कुण्डल गालों को ऐसे रगड़ रहे हैं जैसे विट द्वारा वीणा बजाई जा रही हो।
१.२५
झणज्झणमिति बहुभूषणशब्दमिश्रं किं द्रौपदीव पलायसे रामभीता । एष हरामि सहसेति यथा हनूमान्विश्वावसोर्भगिनीमिव तां सुभद्राम् ॥
Summary AI Why do you flee like Draupadī afraid of Rāma, with the jingling sound of many ornaments? I shall seize you suddenly, just as Hanumān seized Subhadrā, the sister of Viśvāvasu.
सारांश AI तुम राम से डरी हुई द्रौपदी की तरह क्यों भाग रही हो? मैं तुम्हें वैसे ही बलपूर्वक पकड़ लूँगा जैसे हनुमान ने विश्वावसु की बहन सुभद्रा को पकड़ा था।
१.२६
रमय च राजवल्लभं ततः खादिष्यसि मत्स्यमांसकम् । एताभ्यां मत्स्यमांसाभ्यां श्वानो मृतकं न सेवन्ते ॥
Summary AI Please the king's favorite, and then you shall eat fish and meat. Even dogs do not frequent a corpse provided with such fish and meat.
सारांश AI तुम राजा के साले मुझको प्रसन्न करो, फिर मांस-मछली खाना। बिना मांस-मछली के तो कुत्ते भी मुर्दे के पास नहीं जाते।
विटः—भवति वसन्तसेने ।
Summary AI Lady Vasantasenā.
सारांश AI आदरणीया वसन्तसेना!
१.२७
किं त्वं कटीतटनिवेशितमुद्रहन्ती ।
ताराविचित्ररुचिरं रशनाकलापम् ।
वक्त्रेण निर्मथितचूर्णमनःशिलेन त्रस्ताद्भुतं नगरदैवतवत्प्रयासि ॥
Summary AI Carrying a girdle-string on your hips, beautiful and variegated like stars, with a face resembling crushed red arsenic powder, you move like a startled city deity, appearing both frightened and wonderful.
सारांश AI कमर में तारों जैसी सुंदर करधनी पहने और चेहरे पर लाल मनःशिला लगाए हुए तुम भयभीत होकर किसी नगर-देवी की तरह क्यों भाग रही हो?
१.२८
अस्माभिश्चण्डमभिसार्यमाणा शृगालीव कुकुरैः । पलायसे शीघ्रं त्वरितं सवेगं सवृन्तं मम हृदयं हरन्ती ॥
Summary AI Why do you flee so quickly and vehemently, pursued fiercely by us like a jackal by dogs, while carrying away my heart along with its stalk?
सारांश AI कुत्तों द्वारा खदेड़ी गई सियारिन की तरह तुम हमसे डरकर वेग से भाग रही हो और साथ ही मेरे हृदय को भी जड़ समेत हरकर लिए जा रही हो।
वसन्तसेना—पल्लवआ पल्लवआ! परहुदिए परहुदिये! । [पल्लवक पल्लवक! परभृतिके परभृतिके!]
Summary AI Pallavaka, Pallavaka! Parabhṛtikā, Parabhṛtikā!
सारांश AI पल्लवक! पल्लवक! परभृतिका! परभृतिका!
शकारः—(सभयम्) भावे भावे! मणुश्शे मणुश्शे! । [भाव भाव! मनुष्या मनुष्याः!]
Summary AI Friend, friend! People, people!
सारांश AI मित्र! मित्र! मनुष्य! मनुष्य!
विटः—न भेतव्यं न भेतव्यम् ।
Summary AI Do not fear, do not fear.
सारांश AI डरो मत, डरो मत।
वसन्तसेना—माहविए माहविए! । [माधविके माधविके! ।]
Summary AI Mādhavikā, Mādhavikā!
सारांश AI माधविका! माधविका!
विटः—(सहासम्) मूर्ख! परिजनोऽन्विष्यते ।
Summary AI Fool! She is searching for her attendants.
सारांश AI हँसते हुए मूर्ख! वह अपने सेवकों को ढूँढ रही है।
शकारः—भावे भावे । इत्थिअं अण्णेशदि । [भाव भाव! स्त्रियमन्वेषयति ।]
Summary AI Friend, friend! Is she looking for a woman?
सारांश AI मित्र! मित्र! वह स्त्री को खोज रही है।
विटः—अथ किम् ।
Summary AI Indeed.
सारांश AI हाँ, और क्या।
शकारः—इश्यिआणं शदं मालेमि । शूले हगे । [स्त्रीणां शतं मारयामि । शूरोऽहम् ।]
Summary AI I can kill a hundred women. I am a hero!
सारांश AI मैं सौ स्त्रियों को मार सकता हूँ। मैं शूरवीर हूँ।
वसन्तसेना—(शून्यमवलोक्य) हद्धी हद्धी, कधं परिअणो वि परिब्भट्टो । एत्थ मए अप्पा शअं ज्जेव्व रक्खिदव्वो । [हा धिक् हा धिक्, कथं परिजनोऽपि परिभ्रष्टः । अत्र मयात्मा स्वयमेव रक्षितव्यः ।]
Summary AI Alas, alas! How is it that even my attendants have become separated from me? Now I must protect myself on my own.
सारांश AI धिक्कार है! मेरे सेवक भी बिछड़ गए हैं। अब मुझे स्वयं ही अपनी रक्षा करनी होगी।
विटः—अन्विष्यतामन्विष्यताम् ।
Summary AI Search, search for her!
सारांश AI उसे ढूँढो, ढूँढो।
शकारः—वशंतशेणिए । विलव विलव पलहुदिअं वा पल्लवअं वा शव्वं वा वशंतमाशं । मए अहिशालिअंतीं तुमं के पलित्ताइश्शदि? । [वसन्तसेनिके! विलप विलप परभृतिकां वा पल्लवकं वा सर्व वा वसन्तमासम् । मयाभिसार्यमाणां त्वां कः परित्रास्यते? ।]
Summary AI Little Vasantasenā! Cry out, cry out for Parabhṛtikā, or Pallavaka, or even for the entire month of Vasanta. Who will protect you while you are being pursued by me?
सारांश AI वसन्तसेना! चाहे तुम परभृतिका, पल्लवक या पूरे वसन्त मास को ही क्यों न पुकारो, मेरे द्वारा घेरी गई तुम्हारी रक्षा कोई नहीं कर सकता।
१.२९
किं भीमसेनो जमदग्निपुत्रः
कुन्तीसुतो वा दशकन्धरो वा ।
एषोऽहं गृहीत्वा केशहस्ते
दुःशासनस्यानुकृतिं करोमि ॥
Summary AI Are you Bhīmasena, or the son of Jamadagni, or the son of Kuntī, or the ten-headed Rāvaṇa? Grasping you by the mass of your hair, I shall act like Duḥśāsana.
सारांश AI मैं चाहे भीमसेन हूँ, परशुराम हूँ या रावण; मैं तुम्हें बालों के गुच्छे से पकड़कर दुःशासन की नकल करूँगा।
शकारः—णं पेक्ख णं पेक्ख— [ननु प्रेक्षस्व ननु प्रेक्षस्व—]
Summary AI Look, just look!
सारांश AI जरा देखो, जरा देखो—
१.३०
असिः सुतीक्ष्णो वलितं च मस्तकं
कल्पये शीर्षमुत मारयामि वा ।
अलं तवैतेन पलायितेन
मुमूर्षुर्यो भवति न स खलु जीवति ॥
Summary AI The sword is sharp and the head is turned. Shall I chop off your head or kill you? Enough of this fleeing! He who is destined to die certainly does not live.
सारांश AI मेरी तलवार पैनी है और तुम्हारा सिर झुका हुआ है, कहो तो मार डालूँ? इस तरह भागने से क्या लाभ, जो मरने वाला होता है वह जीवित नहीं बचता।
वसन्तसेना—अज्ज! अबला खु अहं । [आर्य! अबला खल्यहम् ।]
Summary AI Noble sir, I am truly a weak woman.
सारांश AI आर्य! मैं तो एक निर्बल स्त्री हूँ।
विटः—अत एव ध्रियसे ।
Summary AI That is precisely why you are allowed to live.
सारांश AI इसीलिए तो तुम अभी तक जीवित हो।
शकारः—अदो ज्जेव्व ण मालीहशि । [अत एव न मार्यसे ।]
Summary AI That is why you are not being killed.
सारांश AI इसीलिए तो तुम्हें मारा नहीं जा रहा है।
वसन्तसेना—(स्वगतम्) कधं अणुणओ वि से भअं उप्पादेदि? । भोदु एव्वं दाव । (प्रकाशम्) अज्ज! इमादो किंपि अलंकरणं तक्कीअदि । [कथमनुनयोऽप्यस्य भयमुत्पादयति । भवतु एवं तावत् । आर्य! अस्मात्किमप्यलंकरणं तर्क्य॑ते ।]
Summary AI How is it that even a plea for mercy produces fear in him? Let it be. Noble sir, are you seeking some jewelry from me?
सारांश AI इसकी प्रार्थना भी भय ही पैदा करती है। अच्छा, आर्य! क्या आप इन आभूषणों को लेने की सोच रहे हैं?
विटः—शान्तं पापं शान्तं पापम् । भवति वसन्तसेने! पुष्पमोषमर्हत्युद्यानलता । तत्कृतमलंकरणैः ।
Summary AI Heaven forbid! Heaven forbid! Lady Vasantasenā, a garden creeper deserves to have its flowers gathered; it should not be robbed of its beauty. Enough with the talk of ornaments.
सारांश AI ईश्वर क्षमा करें! हे वसन्तसेना! क्या उपवन की लता अपने फूलों के छीने जाने योग्य होती है? अतः इन आभूषणों की कोई आवश्यकता नहीं है।
वसन्तसेना—ता किं खु दाणिं । [तत्किं खल्विदानीम् ।]
Summary AI What else is there to say now?
सारांश AI तो अब क्या बात है?
शकारः—हग्गे वरपुलिशमणुश्शे वाशुदेवके कामइदव्वे । [अहं वरपुरुषमनुष्यो वासुदेवः कामयितव्यः ।]
Summary AI I, a supreme man and a human Vāsudeva, am the one to be loved.
सारांश AI मुझ जैसा श्रेष्ठ पुरुष, वासुदेव ही प्रेम किए जाने योग्य है।
वसन्तसेना—(सक्रोधम्) संतं पावं । अवेहि, अणज्जं मंतेशि । [शान्तं पापम् । अपेहि, अनर्ह मन्त्रयसि ।]
Summary AI Heaven forbid! Be gone, you speak words that are unworthy.
सारांश AI पाप शांत हो! दूर हो जाओ, तुम अयोग्य बात कह रहे हो।
शकारः—(सतालिकं विहस्य) भावे भावे । पेक्ख दाव । मं अंतलेण शुशिणिद्धा एशा गणिआदालिआ णं । जेण मं भणादि—'एहि । शंते शि । किलिंते शि' त्ति । हग्गे ण गामंतलं ण णगलंतलं वा गडे । अज्जुके! शवामि भावश्श शीशं अत्तणकेहिं पादेहिं । तब ज्जेव्व पश्चाणुपश्चिआए आहिंडंते शंते किलिंते म्हि शंवुत्ते । [भाव भाव! प्रेक्षस्व तावत् । मामन्तरेण सुस्निग्धैषा गणिकादारिका ननु । येन मां भणति—'एहि । श्रान्तोऽसि । क्लान्तोऽसि' इति । अहं न ग्रामान्तरं न नगरान्तरं वा गतः । भट्टालिके! शपे भवस्य शीर्षमात्मीयाभ्यां पादाभ्याम् । तवैव पृष्ठानुष्टिकयाहिण्डमानः श्रान्तः क्लान्तोऽस्मि संवृतः ।]
Summary AI Friend, look! This courtesan's daughter is indeed very affectionate toward me, for she says, "Come, you are tired, you are exhausted." I have not gone to another village or town. Lady, I swear by Śiva's head and my own feet, I have become tired and exhausted simply by roaming while following close behind you.
सारांश AI मित्र, देखो! यह गणिका-पुत्री निश्चय ही मुझ पर बहुत अनुरक्त है, तभी तो मुझसे कह रही है—'आओ, तुम थक गए हो, तुम क्लांत हो'। मैं कहीं और नहीं गया, बस स्वामिनी तुम्हारे पीछे-पीछे घूमते हुए ही थक गया हूँ। मैं शिव के सिर और अपने पैरों की शपथ खाता हूँ।
विटः—(स्वगतम्) अये, कथं शान्तमित्यभिहिते श्रान्त इत्यगच्छति मूर्खः । (प्रकाशम्) वसन्तसेने! वेशवासविरुद्धमभिहितं भवत्या । पश्य—
Summary AI (To himself) Ah, how does this fool mistake the word "heaven forbid" for "tired"? (Aloud) Vasantasenā, what you have said is contrary to the practice of the courtesans' quarter. Look—
सारांश AI अरे, 'शान्तं' (पाप शांत हो) कहने पर यह मूर्ख उसे 'श्रान्त' (थका हुआ) समझ रहा है। वसन्तसेना, आपने वेश्याओं के निवास की मर्यादा के विरुद्ध बात कही है। देखो—
१.३१
तरुणजनसहायश्चिन्त्यतां वेशवासो
विगणय गणिका त्वं मार्गजाता लतेव ।
वहसि हि धनहार्यं पण्यभूतं शरीरं
सममुपचर भद्रे सुप्रियं वाप्रियं वा ॥
Summary AI Consider the life of a courtesan's dwelling, supported by young men. Realize that you are a courtesan like a creeper growing by the wayside. You carry a body that is a commodity to be bought with wealth. O lady, serve both the liked and the disliked equally.
सारांश AI विट कहता है कि तुम मार्ग की लता के समान गणिका हो और तुम्हारा शरीर धन से खरीदा जा सकता है। इसलिए तुम्हें प्रिय और अप्रिय दोनों के साथ समान व्यवहार करना चाहिए।
विटः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और यह भी—
१.३२
वाप्यां स्नाति विचक्षणो द्विजवरो मूर्खोऽपि वर्णाधमः
फुल्लां नाम्यति वायसोऽपि हि लतां या नामिता बर्हिणा ।
ब्रह्मक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नावा तयैवेतरे
त्वं वापीव लतेव नौरिव जनं वेश्यासि सर्वं भज ॥
Summary AI In a lake, the wise Brāhmaṇa bathes, and so does the foolish low-caste man. Even a crow bends a flowering creeper that was bent by a peacock. By the same boat that carries Brāhmaṇas, Kṣatriyas, and Vaiśyas, others also cross. Like a lake, a creeper, or a boat, you are a courtesan; serve everyone.
सारांश AI जैसे कुएं में विद्वान और मूर्ख दोनों स्नान करते हैं, लता को मोर और कौआ दोनों झुकाते हैं और नाव से सभी पार उतरते हैं, वैसे ही वेश्या होने के नाते तुम्हें सबका सत्कार करना चाहिए।
वसन्तसेना—गुणो खु अणुराअस्स कारणं, ण उण बलक्कारो । [गुणः खल्वनुरागस्य कारणम्, न पुनर्बलात्कारः ।]
Summary AI Truly, virtue is the cause of love, not force.
सारांश AI प्रेम का आधार गुण होते हैं, न कि ज़बर्दस्ती।
शकारः—भावे भावे! एशा गब्भदाशी कामदेवाअदणुज्जाणादॊ पहुदि ताह दलिद्दचालुहत्ताह अणुलत्ता ण मं कामेदि । वामदो तश्श धलं । जधा तव मम अ हश्तादो ण एशा पलिब्भंशदि तध । कलेदु भावे । [भाव भाव! एषा गर्भदासी कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति तस्य दरिद्रचारुदत्तस्यानुरक्ता न मां कामयते । वामतस्तस्य गृहम् । यथा तव मम च हस्तान्नैषा परिभ्रश्यति तथा करोतु भावः ।]
Summary AI Friend, friend! This slave-girl has been in love with that poor Cārudatta ever since she saw him in the garden of the temple of Kāmadeva, and she does not love me. His house is to the left. Friend, act in such a way that she does not slip away from our hands.
सारांश AI मित्र, यह दासी कामदेव के मंदिर के उपवन से ही उस दरिद्र चारुदत्त के प्रेम में है और मुझे नहीं चाहती। बाईं ओर उसका घर है। मित्र, ऐसा कुछ करो कि यह हमारे हाथ से न निकले।
विटः—(स्वगतम्) यदेव परिहर्तव्यं तदेवोदाहरति मूर्खः । कथं वसन्तसेनार्यचारुदत्तमनुरक्ता? । सुष्ठु खल्विदमुच्यते—रत्नं रत्नेन संगच्छते' इति । तद्गच्छतु, किमनेन मूर्खेण । (प्रकाशम्) काणेलीमातः! वामतस्तस्य सार्थवाहस्य गृहम् ।
Summary AI (To himself) This fool mentions the very thing that should be avoided. Is Vasantasenā really in love with the noble Cārudatta? It is rightly said that a jewel unites with a jewel. Let her go then, what use is this fool? (Aloud) Son of a slave, that merchant's house is to the left.
सारांश AI यह मूर्ख वही कह रहा है जिसे छिपाना चाहिए था। क्या वसन्तसेना आर्य चारुदत्त से प्रेम करती है? ठीक ही कहा गया है कि रत्न रत्न से ही मिलता है। तो वह चली जाए, इस मूर्ख से क्या काम। ओ दासीपुत्र, बाईं ओर उस व्यापारी का घर है।
शकारः—अध इं । वामदो तश्श घलं । [अथ किम् । वामतस्तस्य गृहम् ।]
Summary AI Yes, his house is to the left.
सारांश AI तो क्या हुआ? बाईं ओर ही उसका घर है।
वसन्तसेना—(स्वगतम्) अम्महे, वामदो तस्स गेहं त्ति जं सच्चं, अवरज्झंतेण वि दुज्जणेण उवकिदं, जेण पिअसंगमं पाविदं । [आश्चर्यम्, वामतस्तस्य गृहमिति यत्सत्यम्, अपराध्यतापि दुर्जनेनोपकृतम्, येन प्रियसंगमः प्रापितः ।]
Summary AI Amazing! Truly, his house being on the left means that even while doing wrong, this wicked man has done me a favor by bringing about a meeting with my beloved.
सारांश AI आश्चर्य है! क्या सच में बाईं ओर उनका घर है? अपराध करते हुए भी इस दुर्जन ने मेरा उपकार ही किया है, जिसने मुझे प्रियतम से मिलवा दिया।
शकारः—भावे भावे! बलिए खु अंधआले माशलाशिपविश्टा विअ मशिगुडिआ दीशंती ज्जेव्व पणश्टा वशंतशेणिआ । [भाव भाव! बलीयसि खल्वन्धकारे माषराशिप्रविष्टेव मसीगुटिका दृश्यमानैव प्रनष्टा वसन्तसेना ।]
Summary AI Friend, friend! In this thick darkness, Vasantasenā has vanished just as she was being seen, like a pill of ink dropped into a pile of black beans.
सारांश AI मित्र, इस घोर अंधकार में, उड़द के ढेर में पड़ी स्याही की गोली की तरह, वसन्तसेना देखते-देखते ही ओझल हो गई है।
विटः—अहो, बलवानन्धकारः । तथा हि—
Summary AI Oh, the darkness is powerful. For indeed—
सारांश AI अहो, अंधकार अत्यंत घना है। जैसे—
१.३३
आलोकविशाला मे सहसा तिमिरप्रवेशविच्छिन्ना ।
उन्मीलितापि दृष्टिर्निमीलितेवान्धकारेण ॥
Summary AI My sight, though wide in the light, is suddenly cut off by entering the darkness. Even though my eyes are open, they seem closed due to the gloom.
सारांश AI चारुदत्त कहता है कि प्रकाश में फैली मेरी दृष्टि अंधकार में अचानक बाधित हो गई है। आँखें खुली होने पर भी इस अंधेरे के कारण वे बंद सी महसूस हो रही हैं।
विटः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और यह भी—
१.३४
लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ।
असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता ॥
Summary AI Darkness seems to smear my limbs; the sky seems to rain lampblack. My sight has become useless, like service rendered to a wicked man.
सारांश AI अंधकार अंगों को जैसे लेप रहा है और आकाश अंजन की वर्षा कर रहा है। किसी दुष्ट पुरुष की सेवा की भांति मेरी दृष्टि भी निष्फल हो गई है।
शकारः—भावे भावे! अण्णेशामि वशंतशेणिअं । [भाव भाव! अन्विष्यामि वसन्तसेनिकाम् ।]
Summary AI Friend, friend! I shall search for little Vasantasenā.
सारांश AI मित्र, मैं वसन्तसेना को ढूँढता हूँ।
विटः—काणेलीमातः । अस्ति किंचिच्चिह्नं यदुपलक्षयसि ।
Summary AI Son of a slave, is there any sign by which you might recognize her?
सारांश AI ओ दासीपुत्र! क्या उसे पहचानने के लिए कोई संकेत या लक्षण है?
शकारः—भावे भावे! किं विअ? [भाव भाव! किमिव? ।]
Summary AI Friend, friend! Like what?
सारांश AI मित्र, कैसा लक्षण?
विटः—भूषणशब्दं सौरभ्यानुविद्धं माल्यगन्धं वा ।
Summary AI The sound of ornaments or the fragrance of garlands mingled with perfume.
सारांश AI गहनों की झंकार या सुगंधित मालाओं की महक।
शकारः—शुणामि मल्लगंधं, अंधआलपुलिदाए उण णाशिआए ण शुव्वत्तं पेक्खामि भूशणशद्दं । [शृणोमि माल्यगन्धम्, अन्धकारपूरितया पुनर्नासिकया न सुव्यक्तं पश्यामि भूषणशब्दम् ।]
Summary AI I smell the fragrance of garlands, but with my nose filled with darkness, I do not clearly see the sound of the ornaments.
सारांश AI मैं मालाओं की गंध सुन रहा हूँ, किन्तु अंधकार से भरी अपनी नाक से गहनों की आवाज़ को स्पष्ट रूप से देख नहीं पा रहा हूँ।
विटः—(जनान्तिकम्) वसन्तसेने ।
Summary AI (Aside) Vasantasenā!
सारांश AI वसन्तसेना!
१.३५
कामं प्रदोषतिमिरेण न दृश्यसे त्वं
सौदामिनीव जलदोदरसंधिलीना ।
त्वां सूचयिष्यति तु माल्यसमुद्भवोऽयं
गन्धश्च भीरु मुखराणि च नूपुराणि ॥
Summary AI It is true that you are not seen in the evening gloom, like lightning hidden in the folds of a cloud. However, O timid one, the fragrance arising from your flower-garlands and your tinkling anklets will betray you.
सारांश AI शकार कहता है कि तुम बादलों में छिपी बिजली की तरह इस अंधेरे में भले ही न दिखो, पर तुम्हारी माला की महक और नूपुरों की झंकार तुम्हारा पता बता देगी।
विटः—श्रुतं वसन्तसेने! ।
Summary AI Did you hear, Vasantasenā?
सारांश AI वसन्तसेना, क्या तुमने सुना?
वसन्तसेना—(स्वगतम्) सुदं गहिदं च । (नाट्येन नूपुराण्युत्सार्य माल्यानि चापनीय किंचित्परिक्रम्य हस्तेन परामृश्य) अम्मो, भित्तिपरामरिससूचिदं पक्खदुआरअं खु एदं । जाणामि अ संजोएण गेहस्स संवुदं पक्खदुआरअं । [श्रुतं गृहीतं च । अहो, भित्तिपरामर्शसूचितं पक्षद्वारकं खल्वेतत् । जानामि च संयोगेन गेहस्य संवृत्तं पक्षद्वारकम् ।]
Summary AI I heard and understood. Ah, this side-door is indeed revealed by feeling along the wall. I realize that by chance the side-door of the house is closed.
सारांश AI मैंने सुना और समझ भी लिया। दीवार को स्पर्श करने से इस बगल के छोटे दरवाजे का पता चला है। मुझे ज्ञात है कि यह घर का गुप्त द्वार है।
चारुदत्तः—वयस्य! समाप्तजपोऽस्मि । तत्सांप्रतं गच्छ । मातृभ्यो बलिमुपहर ।
Summary AI Friend, I have finished my prayers. Go now and offer the oblation to the Divine Mothers.
सारांश AI मित्र! मैंने अपना जप पूरा कर लिया है। अब तुम जाओ और गृह-देवियों को बलि अर्पित करो।
विदूषकः—भो, ण गमिस्सं । [भोः, न गमिष्यामि ।]
Summary AI Oh, I will not go.
सारांश AI अरे, मैं नहीं जाऊँगा।
चारुदत्तः—धिक्कष्टम्—
Summary AI Alas, how painful!
सारांश AI धिक्कार है, यह बड़े कष्ट की बात है।
१.३६
दारिद्र्यात्पुरुषस्य बान्धवजनो वाक्ये न संतिष्ठते
सुस्निग्धा विमुखीभवन्ति सुहृदः स्फारीभवन्त्यापदः ।
सत्वं ह्रासमुपैति शीलशशिनः कान्तिः परिम्लायते
पापं कर्म च यत्परैरपि कृतं तत्तस्य संभाव्यते ॥
Summary AI Due to poverty, a man's kinsmen do not abide by his words. Very affectionate friends turn away. Calamities expand. Strength declines. The luster of the moon of character fades. Even the sinful deeds committed by others are attributed to him.
सारांश AI निर्धनता के कारण सगे-संबंधी बात नहीं मानते, मित्र मुख मोड़ लेते हैं और विपत्तियाँ बढ़ जाती हैं। मनुष्य का तेज कम हो जाता है और दूसरों के पाप भी उसी के मत्थे मढ़ दिए जाते हैं।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI And moreover—
सारांश AI और भी...
१.३७
सङ्गं नैव हि कश्चिदस्य कुरुते संभाषते नादरात्
संप्राप्तो गृहमुत्सवेषु धनिनां सावज्ञमालोक्यते ।
दूरादेव महाजनस्य विहरत्यल्पच्छदो लज्जया
मन्ये निर्धनता प्रकाममपरं षष्ठं महापातकम् ॥
Summary AI No one keeps his company, nor speaks to him with respect. When he arrives at the houses of the wealthy during festivals, he is looked upon with contempt. Wearing scanty clothes, he stays far from great men out of shame. I consider poverty to be a distinct sixth Great Sin.
सारांश AI निर्धन से कोई सम्मान से बात नहीं करता, उत्सवों में उसे नीचा देखा जाता है और वह स्वयं भी लज्जावश दूर ही रहता है। दरिद्रता वास्तव में छठा महापातक है।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI And moreover—
सारांश AI और भी...
१.३८
दारिद्य शोचामि भवन्तमेव-
मस्मच्छरीरे सुहृदित्युषित्वा ।
विपन्नदेहे मयि मन्दभाग्ये
ममेति चिन्ता क्व गमिष्यसि त्वम् ॥
Summary AI O Poverty! Having lived in my body as a friend, I grieve for you thus. When I, the unfortunate one, am dead, where will you go, worrying about your future?
सारांश AI चारुदत्त दरिद्रता से कहता है कि तुम मित्र बनकर मेरे शरीर में रहे, अब मेरे मरने के बाद तुम कहाँ जाओगे? मुझे तुम्हारी ही चिंता है।
विदूषकः—(सवैलक्ष्यम्) भो वअस्स! जइ मए गंतव्वं, ता एसा वि में सहाइणी रदणिआ भोदु । [भो वयस्य! यदि मया गन्तव्यम्, तदेषापि मम सहायिनी रदनिका भवतु ।]
Summary AI O friend, if I must go, then let Radanikā be my companion.
सारांश AI हे मित्र! यदि मुझे जाना ही है, तो यह रदनिका भी मेरी सहायता के लिए साथ चले।
चारुदत्तः—रदनिके! मैत्रेयमनुगच्छ ।
Summary AI Radanikā, follow Maitreya.
सारांश AI रदनिका! मैत्रेय के पीछे जाओ।
चेटी—जं अज्जो आणवेदि । [यदार्य आज्ञापयति ।]
Summary AI As the noble one commands.
सारांश AI जैसी आर्य की आज्ञा।
विदूषकः—भोदि रदणिए! गेण्ह बलिं पदीवं च । अहं अवावुदं पक्खदुआरअं करेमि । (तथा करोति) [भवति रदनिके! गृहाण बलिं प्रदीपं च । अहमपावृतं पक्षद्वारकं करोमि ।]
Summary AI Lady Radanikā, take the oblation and the lamp. I shall open the side-door.
सारांश AI आदरणीया रदनिका! यह बलि और दीपक लो। मैं बगल का दरवाजा खोलता हूँ।
वसन्तसेना—मम अब्भुत्रवत्तिणिमित्तं विअ अवावुदं पक्खदुआरअं । ता जाव पविसामि । (दृष्ट्वा) हद्धी इद्धी, कधं पदीवो । (पटान्तेन निर्वाप्य प्रविष्टा) [ममाभ्युपपत्तिनिमित्तमिवापावृतं पक्षद्वारकम् । तद्यावत्प्रविशामि । हा धिक् हा धिक्, कथं प्रदीपः ।]
Summary AI The side-door has opened as if for my rescue. I shall enter now. Oh no, what about the lamp?
सारांश AI मानो यह गुप्त द्वार मेरी सहायता के लिए ही खुला है, इसलिए मैं प्रवेश करती हूँ। हाय, यहाँ दीपक कैसा!
चारुदत्तः—मैत्रेय! किमेतत्? ।
Summary AI Maitreya, what is this?
सारांश AI मैत्रेय! यह क्या है?
विदूषकः—अवावुदपक्खदुआरएण पिंडीभूदेण वादेण णिव्वाविदो पदीवो । भोदि रदणिए! णिक्कम तुमं पक्खदुआरएण । अहंपि अब्भंतरचदुस्सालादो पदीवं पज्जालिअ आअच्छामि । (इति निष्क्रान्तः) [अपावृतपक्षद्वारेण पिण्डीभूतेन वातेन निर्वापितः प्रदीपः भवति रदनिके! निष्काम त्वं पक्षद्वारकेण । अहमप्यभ्यन्तरचतुःशालाः प्रदीपं प्रज्वाल्यागछामि ।]
Summary AI The lamp was extinguished by a gust of wind rushing through the open side-door. Lady Radanikā, go out through the side-door. I shall return after relighting the lamp from the inner courtyard.
सारांश AI खुले हुए द्वार से आए हवा के झोंके ने दीपक बुझा दिया है। रदनिका, तुम इसी द्वार से बाहर जाओ। मैं भी भीतर से दीपक जलाकर आता हूँ।
शकारः—भावे भावे! अण्णेशामि वशंतशेणिशं । [भाव भाव! अन्वेषयामि वसन्तसेनिकाम् ।]
Summary AI Friend, friend! I am searching for Vasantasenikā.
सारांश AI मित्र! मैं वसन्तसेना को ढूँढ रहा हूँ।
चेटः—अन्विष्यतामन्विष्यताम् ।
Summary AI Search on, search on!
सारांश AI ढूँढो, खूब ढूँढो।
शकारः—(तथा कृत्वा) भावे भावे । गहिदा गहिदा । [भाव भाव! गृहीता गृहीता ।]
Summary AI Friend, friend! I have caught her, I have caught her!
सारांश AI मित्र! पकड़ लिया, पकड़ लिया।
विटः—मूर्ख । नन्वहम् ।
Summary AI Fool! It is I.
सारांश AI मूर्ख! यह तो मैं हूँ।
शकारः—इदो दाव भविअ एअंते भावे च्यिश्टदु । (पुनरन्विष्य चेटं गृहीत्वा) भावे भावे! गहिदा गहिदा । [इतस्तावहूत्या एकान्ते भावस्तिष्ठतु । भाव भाव! गृहीता गृहीता ।]
Summary AI Let the friend stand aside in a corner for a moment. Friend, friend! I have caught her, I have caught her!
सारांश AI मित्र, आप ज़रा एक तरफ हो जाइये। मित्र! पकड़ लिया, पकड़ लिया।
चेटः—भश्टके, चेडे हग्गे । [भट्टारक! चेटोऽहम् ।]
Summary AI Master! I am the servant.
सारांश AI स्वामी! मैं तो सेवक हूँ।
शकारः—इदो भावे, इदो चेडे । भावे चेडे, चेडे भावे । तुम्हे दाव एअंते च्यिश्ट । (पुनरन्विष्य रदनिका केशेषु गृहीत्वा ।) भावे भावे । शपदं गहिदी गहिदा वशंतशेणिआ । [इतो भावः, इतश्वेटः । भावश्चेटः, चेटो भावः । युवां तावदेकान्ते तिष्ठतम् । भाव भाव! सांप्रतं गृहीता गृहीता वसन्तसेनिका ।]
Summary AI Master and servant, come here! Both of you stand aside for a moment. Master, now Vasantasenā is finally caught.
सारांश AI इधर विट, इधर चेट! तुम दोनों एक ओर हो जाओ। मित्र! अब वसन्तसेना पकड़ ली गई है।
१.३९
अन्धकारे पलायमाना माल्यगन्धेन सूचिता । केशवृन्दे परामृष्ट चाणक्येनेव द्रौपदी ॥
Summary AI Fleeing in the darkness, indicated by the fragrance of your flowers, you have been seized by the mass of your hair, just like Draupadī by Cāṇakya.
सारांश AI शकार वसंतसेना को पकड़कर कहता है कि अंधेरे में भागती हुई तुम फूलों की गंध से पहचानी गई और बालों से पकड़ ली गई, जैसे चाणक्य ने द्रौपदी को पकड़ा था।
१.४०
एषासि वयसो दर्पात्कुलपुत्रानुसारिणी ।
केशेषु कुसुमाढ्येषु सेवितव्येषु कर्षिता ॥
Summary AI Out of the pride of your youth, you are following a high-born son. Now you are dragged by your hair, which is rich with flowers and worthy of being cherished.
सारांश AI तुम अपनी युवावस्था के गर्व में किसी कुलपुत्र के पीछे भाग रही थी, अब देखो, उन्हीं फूलों से लदे बालों से पकड़कर तुम घसीटी जा रही हो।
१.४१
एषासि वासु शिरसि गृहीता
केशेषु बालेषु शिरोरुहेषु ।
आक्रोश विक्रोश लपाधिचण्डं
शंभुं शिवं शंकरमीश्वरं वा ॥
Summary AI O girl! You have been seized by the hair on your head. Cry out, scream, or wail fiercely to Śambhu, Śiva, Śaṅkara, or Īśvara.
सारांश AI अरे ओ! तू सिर के बालों से पकड़ी गई है। अब तू चाहे शंभु, शिव, शंकर या ईश्वर को चिल्ला-चिल्लाकर पुकारे, कोई लाभ नहीं।
रदनिका—(सभयम्) किं अज्जमिस्सेहिं ववसिदं? । [किमार्यैमिश्रैव्र्यवसितम्? ।]
Summary AI What is it that the noble gentlemen have intended to do?
सारांश AI आप लोगों ने यह क्या करने का निश्चय किया है?
विटः—काणेलीमातः । अन्य एवैष स्वरसंयोगः ।
Summary AI O son of a slave-girl, this voice sounds entirely different.
सारांश AI अरे दासीपुत्र! यह स्वर तो किसी और का है।
शकारः—भावे भावे! जधा दहिभत्तलुद्धाए मज्जालीए शलपलिवत्ते होदि, तधा दाशीए धीए शलपलिवत्ते कडे । [भाव भाव! यथा दधिभक्तलुब्धाया मार्जारिकायाः स्वरपरिवृत्तिर्भवति, तथा दास्याः पुत्र्या स्वरपरिवृत्तिः कृता ।]
Summary AI Master, just as a cat's voice changes when she is greedy for curdled milk, so has this daughter of a slave changed her voice.
सारांश AI मित्र! जैसे दही-चावल की लोभी बिल्ली आवाज बदल लेती है, वैसे ही इस दासीपुत्री ने अपनी आवाज बदल ली है।
विटः—कथं स्वरपरिवर्तः कृतः? । अहो चित्रम्, अथवा किमत्र चित्रम्? ।
Summary AI How could her voice be changed? This is indeed strange, or perhaps there is nothing strange about it at all.
सारांश AI आवाज बदल ली? यह तो अद्भुत है, अथवा इसमें आश्चर्य की बात ही क्या है?
१.४२
इयं रङ्गप्रवेशेन कलानां चोपशिक्षया ।
वञ्चनापण्डितत्वेन स्वरनैपुण्यमाश्रिता ॥
Summary AI Through her experience on the stage, the study of the arts, and her skill in deception, she has mastered the art of voice modulation.
सारांश AI यह रंगमंच के अभ्यास, कलाओं की शिक्षा और छल-कपट में निपुणता के कारण अपनी आवाज़ बदलने की कला का आश्रय ले रही है।
(प्रविश्य)
Summary AI Entering the scene.
सारांश AI (मंच पर प्रवेश करके)
विदूषकः—ही ही भोः, पदोसमंदमारुदेण पशुबंधोवणीदस्स विअ छागलस्स हिअअं, फुरफुराअदि पदीवो । (उपसृत्य रदनिकां दृष्ट्वा) भो रदणिए! [आश्चर्य भोः, प्रदोषमन्दमारुतेन पशुबन्धोपनीतस्येव छागलस्य हृदयम्, फुरफुरायते प्रदीपः । भो रदनिके!]
Summary AI How strange! The lamp flickers in the gentle evening breeze like the heart of a goat led to sacrifice. Radanikā!
सारांश AI आश्चर्य है! शाम की मंद हवा से दीपक वैसे ही फड़फड़ा रहा है जैसे बलि के लिए लाया गया बकरा। हे रदनिका!
शकारः—भावे भावे! मणुश्शे मणुश्शे । [भाव भाव! मनुष्यो मनुष्यः ।]
Summary AI Master, Master! It is a man!
सारांश AI मित्र! देखो, यहाँ तो कोई मनुष्य आ गया है।
विदूषकः—जुत्तं पणेदं, सरिसं ण्णेदं, जं अज्जचारुदत्तस्स दलिद्ददाए संपदं परपुरिसा गेहूं पवेसिअंति । [युक्तं नेदम्, सदृशं नेदम्, यदार्यचारुदत्तस्य दरिद्रतया सांप्रतं परपुरुषा गेहं प्रविशन्ति ।]
Summary AI This is neither right nor proper that strangers should now enter the house of the noble Cārudatta simply because he has become poor.
सारांश AI यह सर्वथा अनुचित है कि आर्य चारुदत्त की निर्धनता का लाभ उठाकर अब पराए मर्द उनके घर में घुस रहे हैं।
रदनिका—अज्ज मित्तेअ! पेक्ख में परिहवं । [आर्य मैत्रेय! प्रेक्षस्व मे परिभवम् ।]
Summary AI Noble Maitreya, witness the insult that is being offered to me.
सारांश AI आर्य मैत्रेय! देखिए, मेरा किस प्रकार अपमान किया जा रहा है।
विदूषकः—किं तव परिहवो आदु अम्हाणं । [किं तव परिभवः अथवाऽस्माकम्? ।]
Summary AI Is this an insult to you, or is it rather an insult to us?
सारांश AI क्या यह तुम्हारा अपमान है या हमारा?
रदनिका—णं तुम्हाणं ज्जेव्व । [ननु युष्माकमेव ।]
Summary AI Indeed, it is an insult to you alone.
सारांश AI निश्चय ही यह आप लोगों का ही अपमान है।
विदूषकः—किं एसो बलक्कारो? । [किमेष बलात्कारः? ।]
Summary AI Is this an act of violence being committed?
सारांश AI क्या यहाँ बल प्रयोग और जबरदस्ती की जा रही है?
रदनिका—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Yes, it is.
सारांश AI हाँ, और क्या!
विदूषकः—सच्चं । [सत्यम् ।]
Summary AI Is this truly the case?
सारांश AI क्या यह सच कह रही हो?
रदनिका—सच्चं । [सत्यम् ।]
Summary AI It is true.
सारांश AI हाँ, यह पूर्णतः सत्य है।
विदूषकः—(सक्रोधं दण्डकाष्ठमुद्यम्य) मा दाव । भो, सके गेहे कुक्कुरो वि दाव चंडो भोदि, किं उण अहं बम्हणॊ । ता एदिणा अम्हारिसजणभाअधेअकुडिलेण दंडकट्ठेण दुट्ठस्य विअ सुक्खाणवेणुअस्स मत्थअं दे पहारेहिं कुट्टइस्सं । [मा तावत् । भोः, स्वके गेहे कुक्कुरोऽपि तावच्चण्डो भवति, किं पुनरहं ब्राह्मणः । तदेतेनास्मादृशजनभागधेयकुटिलेन दण्डकाष्ठॆन दुष्टस्येव शुष्कवेणुकस्य मस्तकं ते प्रहारैः कुट्टयिष्यामि ।)]
Summary AI Stop right there! Even a dog becomes fierce in his own home, let alone me, a Brāhmaṇa. With this wooden staff, which is as crooked as my fate, I shall smash your head like a piece of dry bamboo.
सारांश AI ऐसी बात है! अपने घर में तो कुत्ता भी निडर होता है, फिर मैं तो ब्राह्मण हूँ। मैं अपने भाग्य की तरह टेढ़ी इस लकड़ी से तुम्हारे सिर को सूखे बाँस की तरह मार-मारकर चूर कर दूँगा।
विटः—महाब्राह्मण! मर्षय मर्षय ।
Summary AI O great Brāhmaṇa, please forgive us, please forgive us.
सारांश AI हे श्रेष्ठ ब्राह्मण! हमें क्षमा करें, क्रोध शान्त करें।
विदूषकः—(विटं दृष्ट्वा) ण एत्थ एसो अवरज्झदि । (शकारं दृष्ट्वा) एसो खु एत्थ अवरज्झदि । अरे रे राअसालअ संठाणअ दुज्जण दुम्मणुस्स! जुत्तं ण्णेदं । जई वि णाम तत्तभवं अज्ज चारुदत्तो दलिद्दो संवुत्तो, ता किं तस्स गुणेहिं ण अलंकिदा उज्जइणी? । जेण तस्स गेहं पविसिअ परिअणस्स ईरिसो उवमद्दो करीअदि । [नात्र एषोऽपराध्यति । एष खल्वत्रापराध्यति । अरे रे राजश्यालक संस्थानक दुर्जन दुर्मनुष्य! युक्तमं नेदम् । यद्यपि नाम तत्रभवानार्यचारुदत्तो दरिद्रः संवृत्तः । तत्किं तस्य गुणैर्नालंकृतोज्जयिनी? । येन तस्य गृहं प्रविश्य परिजनस्येदृश उपमर्दः क्रियते ।]
Summary AI He is not the offender; this man is. You wicked Saṃsthānaka, the King's brother-in-law, this is not right. Even if the noble Cārudatta has become poor, does his virtue not still adorn Ujjayinī? Why then have you entered his house to ill-treat his staff?
सारांश AI असली अपराधी तो यह राजश्यालक संस्थानक है। अरे ओ दुष्ट! यह उचित नहीं है। भले ही चारुदत्त निर्धन हों, पर उनके गुणों से पूरी उज्जयिनी सुशोभित है। उनके घर में घुसकर सेवकों का ऐसा तिरस्कार करना सर्वथा अनुचित है।
१.४३
मा दुर्गत इति परिभवो नास्ति कृतान्तस्य दुर्गतो नाम । चारित्र्येण विहीन आढ्यॊऽपि च दुर्गतो भवति ॥
Summary AI Do not despise someone for being poor. In the eyes of Fate, there is no one who is truly poor by birth; even a wealthy man becomes destitute if he lacks character.
सारांश AI 'दरिद्र' कहकर तिरस्कार मत करो, क्योंकि भाग्य के मारे को ही दरिद्र नहीं कहते; जो चरित्रहीन है, वह धनवान होकर भी वास्तव में दरिद्र ही है।
विटः—(सवैलक्ष्यम्) महाब्राह्मण! मर्षय मर्षय । अन्यजनशङ्कया खल्विदमनुष्ठितम्, न दर्पात् । पश्य—
Summary AI Great Brāhmaṇa, pray forgive us. This was done because of a mistaken identity, not out of arrogance. Look—
सारांश AI (लज्जित होकर) हे महाब्राह्मण! क्षमा करें। यह सब किसी अन्य व्यक्ति के भ्रम में हुआ है, अहंकारवश नहीं। देखिए—
विटः—सकामान्विष्यतेऽस्माभिः ॥
Summary AI We are searching for her with longing.
सारांश AI हम उसे अभिलाषा के साथ ढूंढ रहे हैं।
विदूषकः—किं इअं? । [किमियम्? ।]
Summary AI What is this?
सारांश AI क्या यह वही है?
विटः—शान्तं पापम् ।
Summary AI Heaven forbid!
सारांश AI ईश्वर रक्षा करे, ऐसा अनिष्ट न हो।
१.४४
काचित्स्वाधीनयौवना ।
सा नेष्टा शङ्कया तस्याः प्राप्तेयं शीलवञ्चना ॥
Summary AI There is a woman whose youth is at her own disposal. She was not desired due to suspicion; thus, this deception regarding her character occurred.
सारांश AI कोई युवती अपने यौवन पर स्वतंत्र अधिकार रखती है, किंतु आशंका के कारण वह प्रिय नहीं लगती; यहाँ उसके शील के प्रति यह धोखा प्राप्त हुआ है।
विटः—सर्वथेदमनुनयसर्वस्वं गृह्यताम् । (इति खङ्गमुत्सृज्य कृताञ्जलिः पादयोः पतति) ।
Summary AI Please accept this total and humble entreaty.
सारांश AI कृपया मेरे इस पूर्ण अनुनय और क्षमा याचना को स्वीकार करें।
विदूषकः—सप्पुरिस? उट्ठॆहि उट्ठॆहि । अआणंतेण मए तुमं उवालद्धे । संपदं उण जाणंतो अणुणेमि । [सत्पुरुष! उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ । अजानता मया त्वमुपालब्धः । सांप्रतं पुनर्जानन्ननुनयामि ।]
Summary AI Noble man, arise, arise! I reproached you out of ignorance, but now that I know better, I seek your pardon.
सारांश AI हे सज्जन! उठिए, उठिए। अनजाने में मैंने आपके प्रति अपशब्द कहे। अब वास्तविकता जानकर मैं आपसे क्षमा चाहता हूँ।
विटः—ननु भवानेवात्रानुनेयः । तदुत्तिष्ठामि समयतः ।
Summary AI Indeed, you are the one who deserves to be conciliated. I shall rise, but only on one condition.
सारांश AI वास्तव में यहाँ आप ही क्षमा के पात्र हैं। मैं इस शर्त पर उठता हूँ।
विदूषकः—भणादु भवं । [भणतु भवान् ।]
Summary AI Please, tell me.
सारांश AI आप अपनी बात कहें।
विटः—यदीमं वृत्तान्तमार्यचारुदत्तस्य नाख्यास्यसि ।
Summary AI If you do not relate this incident to the noble Cārudatta.
सारांश AI यदि आप इस वृत्तांत को आर्य चारुदत्त से नहीं कहेंगे।
विदूषकः—ण कधइस्सं । [न कथयिष्यामि ।]
Summary AI I shall not tell him.
सारांश AI मैं नहीं कहूँगा।
१.४५
एष ते प्रणयो विप्र शिरसा धार्यते मया ।
गुणशस्त्रैर्वयं येन शस्त्रवन्तोऽपि निर्जिताः ॥
Summary AI O Brāhmaṇa! I accept your request with the highest respect. Although we are armed with weapons, we have been conquered by the weapons of your virtues.
सारांश AI हे ब्राह्मण! आपका यह प्रेम मैं सिर आँखों पर रखता हूँ, क्योंकि आपने अपने सद्गुण रूपी शस्त्रों से हम शस्त्रधारियों को भी जीत लिया है।
शकारः—(सासूयम्) किंणिमित्तं उण भावे! एदश्श दुश्टवडुअश्श किविणं अंजलिं कदुअ पाएशु णिवडिदे? । [किंनिमित्तं पुनर्भाव! एतस्य दुष्टबटुकस्य कृपणाञ्जलिं कृत्वा पादयोर्निपतितः? ।]
Summary AI For what reason, Sir, did you fall at the feet of this wicked fellow with such piteous folded hands?
सारांश AI हे भाव! किस कारण से आप इस दुष्ट ब्राह्मण बालक के चरणों में गिरकर इतनी दीनता से प्रार्थना कर रहे हैं?
विटः—भीतोऽस्मि ।
Summary AI I am afraid.
सारांश AI मैं डरा हुआ हूँ।
शकारः—कश्श तुम भीदे? । [कस्मात्त्वं भीतः? ।]
Summary AI What are you afraid of?
सारांश AI आप किससे डरे हुए हैं?
विटः—तस्य चारुदत्तस्य गुणेभ्यः ।
Summary AI I am afraid of the virtues of that Cārudatta.
सारांश AI उस चारुदत्त के सद्गुणों से।
शकारः—के विअ तश्श गुणा जश्श गेहं पविशिअ अशिदव्वं पिणत्थि । [के इव तस्य गुणा यस्य गृहं प्रविश्याशितव्यमपि नास्ति ।]
Summary AI What kind of virtues does he have, whose house contains nothing even to eat?
सारांश AI उसके कैसे गुण, जिसके घर में प्रवेश करने पर खाने के लिए कुछ भी नहीं मिलता?
विटः—मा मैवम्—
Summary AI No, do not say such things.
सारांश AI नहीं, ऐसा मत कहिए।
१.४६
सोऽस्मद्विधानां प्रणयैः कृशीकृतो
न तेन कश्चिद्विभवैर्विमानितः ।
निदाघकालेष्विव सोदको ह्रदो
नृणां स तृष्णामपनीय शुष्कवान् ॥
Summary AI He has been impoverished by the requests of people like us, yet he never insulted anyone with his wealth. Like a lake full of water in summer, he has dried up after quenching the thirst of men.
सारांश AI वह हम जैसों की प्रार्थनाओं को पूरा करते हुए निर्धन हुआ है, उसने कभी धन के मद में किसी का अपमान नहीं किया। वह ग्रीष्म ऋतु के उस जलाशय के समान है जो लोगों की प्यास बुझाते-बुझाते स्वयं सूख गया है।
शकारः—(सामर्षम्) के शे गब्भदाशीअ पुत्ते? । [कः स गर्भदास्याः पुत्रः?]
Summary AI Who is he, that son of a slave-girl?
सारांश AI वह दासी का पुत्र कौन है?
१.४७
शूरो विक्रान्तः पाण्डवः श्वेतके-
तुः पुत्रो राधाया रावण इन्द्रदत्तः ।
आहो कुन्त्यास्तेन रामेण जातः
अश्वत्थामा धर्मपुत्रो जटायुः ॥
Summary AI Is he the brave and heroic Pāṇḍava, Śvetaketu, the son of Rādhā, Rāvaṇa, or Indradatta? Or is he Aśvatthāmā born to Kuntī and Rāma, or the son of Dharma, or Jaṭāyu?
सारांश AI शूरवीर पराक्रमी पांडव, श्वेतकेतु, राधा का पुत्र, इंद्रदत्त रावण, अथवा कुंती से उत्पन्न राम, अश्वत्थामा, धर्मपुत्र और जटायु—(शकार यहाँ पौराणिक पात्रों का हास्यास्पद मिश्रण कर रहा है)।
विटः—मूर्ख! आर्यचारुदत्तः खल्वसौ—
Summary AI You fool! He is the noble Cārudatta.
सारांश AI मूर्ख! वह वास्तव में आर्य चारुदत्त हैं।
१.४८
दीनानां कल्पवृक्षः स्वगुणफलनतः सज्जनानां कुटुम्बी
आदर्शः शिक्षितानां सुचरितनिकषः शीलवेलासमुद्रः ।
सत्कर्ता नावमन्ता पुरुषगुणनिधिर्दक्षिणोदारसत्त्वो
ह्येकः श्लाघ्यः स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्वसन्तीव चान्ये ॥
Summary AI He is a wish-granting tree to the poor, bowed by the fruit of his virtues, a kinsman to the good, a mirror to the learned, and an ocean of character. A hospitable man who never despises others, a treasure of virtues—he alone truly lives, while others merely breathe.
सारांश AI वह दरिद्रों के लिए कल्पवृक्ष, सज्जनों के लिए आत्मीय, विद्वानों के लिए आदर्श, सदाचार की कसौटी और शील का सागर है। वह सबका सत्कार करने वाला गुणी और उदार व्यक्ति ही वास्तव में जीवित है, बाकी सब तो केवल सांस ले रहे हैं।
विटः—तदितो गच्छामः ।
Summary AI Therefore, let us leave this place.
सारांश AI तो अब हम यहाँ से चलते हैं।
शकारः—अगेण्हिअ वशंतशेणिअं? । [अगृहीत्वा वसन्तसेनाम्?]
Summary AI Without capturing Vasantasenā?
सारांश AI क्या वसंतसेना को लिए बिना ही चलें?
विटः—नष्टा वसन्तसेना ।
Summary AI Vasantasenā has vanished.
सारांश AI वसंतसेना ओझल हो गई है।
शकारः—कधं विअ? । [कथमिव? ।]
Summary AI How is that?
सारांश AI वह किस प्रकार?
१.४९
अन्धस्य दृष्टिरिव पुष्टिरिवातुरस्य
मूर्खस्य बुद्धिरिव सिद्धिरिवालसस्य ।
स्वल्पस्मृतेर्व्यसनिनः परमेव विद्या
त्वां प्राप्य सा रतिरिवारिजने प्रनष्टा ॥
Summary AI Like sight to the blind, health to the sick, wisdom to the fool, success to the lazy, or knowledge to an addict with poor memory—she, having reached you, has vanished like Rati among enemies.
सारांश AI जैसे अंधे के लिए दृष्टि, रोगी के लिए पुष्टि, मूर्ख के लिए बुद्धि, आलसी के लिए सिद्धि और विस्मृति वाले व्यसनी के लिए विद्या श्रेष्ठ है, वैसे ही तुम्हें पाकर वह शत्रुओं के बीच नष्ट हुई रति के समान है।
शकारः—अगेण्हिअ वशंतशेणिअं ण गमिश्शं । [अगृहीत्वा वसन्तसेनां न गमिष्यामि ।]
Summary AI I will not leave without capturing Vasantasenā.
सारांश AI वसन्तसेना को पकड़े बिना मैं यहाँ से नहीं जाऊँगा।
विटः—एतदपि न श्रुतं त्वया!
Summary AI Have you not even heard this?
सारांश AI क्या तुमने यह भी नहीं सुना!
१.५०
आलाने गृह्यते हस्ती वाजी वल्गासु गृह्यते ।
हृदये गृह्यते नारी यदीदं नास्ति गम्यताम् ॥
Summary AI An elephant is held by a post, a horse by the reins; a woman is held by the heart. If this heart is not won, then let her depart.
सारांश AI हाथी खंभे से बँधता है और घोड़ा लगाम से वश में आता है, किंतु नारी तो केवल हृदय से ही जीती जाती है। यदि हृदय में स्थान नहीं है, तो उसे जाने दो।
शकारः—यदि गच्छशि, गच्छ तुमं । इग्गे ण गमिश्शं । [यदि गच्छसि, गच्छ त्वम् । अहं न गमिष्यामि ।]
Summary AI If you are going, then go; I shall not leave.
सारांश AI यदि तुम जाना चाहते हो, तो जाओ। मैं नहीं जाऊँगा।
विटः—एवम्; गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः)
Summary AI Very well, I am going.
सारांश AI ठीक है, मैं जाता हूँ।
शकारः—गडे खु भावे अभावं । (विदूषकमुद्दिश्य ।) अले काकपदशीशमश्तका दुश्टवडुअका! उवविश उवविश । [गतः खलु भावोऽभावम् । अरे काकपदशीर्षमस्तक दुष्टबटुक! उपविशोपविश ।]
Summary AI The Bhāva has truly disappeared. Hey, you wicked boy with a head like a crow’s foot, sit down, sit down!
सारांश AI विट तो वास्तव में चला गया। ओ कौवे के पैर जैसे सिर वाले दुष्ट बालक! बैठो, बैठो।
विदूषकः—उववेसिदा जेव्त्र अम्हे । [उपवेशिता एव वयम् ।]
Summary AI I have already been made to sit.
सारांश AI हम तो बैठा ही दिए गए हैं।
शकारः—केण? । [केन? ।]
Summary AI By whom?
सारांश AI किसके द्वारा?
विदूषकः—कअंतेण । [कृतान्तेन ।]
Summary AI By Kṛtānta.
सारांश AI भाग्य अथवा यमराज के द्वारा।
शकारः—उठ्ठॆहि उठ्ठॆहि । [उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ ।]
Summary AI Stand up, stand up!
सारांश AI उठो, उठो।
विदूषकः—उठ्ठिस्सामो । [उत्थास्यामः ।]
Summary AI I shall stand up.
सारांश AI हम उठेंगे।
शकारः—कदा? । [कदा? ।]
Summary AI When?
सारांश AI कब?
विदूषकः—जदा पुणो वि देव्वं अणुऊलं भविस्सदि । [यदा पुनरपि दैवमनुकूलं भविष्यति ।]
Summary AI When fate becomes favorable once again.
सारांश AI जब पुनः भाग्य अनुकूल होगा।
शकारः—अले, लोद लोद । [अरे, रुदिहि रुदिहि ।]
Summary AI Hey, weep, weep!
सारांश AI अरे, रोओ, रोओ।
विदूषकः—रोदाविदा जेव्व अम्हे । [रोदिता एव वयम् ।]
Summary AI I have already wept.
सारांश AI हम तो रो ही चुके हैं।
शकारः—केण? । [केन? ।]
Summary AI Because of what?
सारांश AI किसके द्वारा?
विदूषकः—दुग्गदीए । [दुर्गत्या ।]
Summary AI Because of my misfortune.
सारांश AI अपनी दरिद्रता के द्वारा।
शकारः—अले, हश हश । [अरे, हस हस ।]
Summary AI Hey, laugh, laugh!
सारांश AI अरे, हँसो, हँसो।
विदूषकः—हसिस्सामो । [हसिष्यामः ।]
Summary AI I shall laugh.
सारांश AI हम हँसेंगे।
शकारः—कदा? । [कदा? ।]
Summary AI When?
सारांश AI कब?
विदूषकः—पुणो वि रिद्धीए अज्जचारुदत्तस्स । [पुनरपि ऋद्ध्यार्यचारुदत्तस्य ।]
Summary AI Once again, by the prosperity of the noble Cārudatta.
सारांश AI आर्य चारुदत्त की समृद्धि फिर से लौट आए।
शकारः—अले दुश्टवडुअका! भणेशि मम वअणेण तं दलिद्दचालुदत्तक—’एशा शशुवण्णा शहिलण्णा णवणाडअदंशणुद्विदा शुत्तधालिव्व वशंतशेणिआ णाम गणिआदालिआ कामदेवाअदणुज्जाणादो पहुदि तुमं अणुलत्ता अम्हेहिं बलक्कालाणुणीअमाणा तुह गेहं पविश्टा । ता जइ मम हस्ते शअं ज्जेव्व पट्टाविअ एणं शमप्पेशि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहुं णिज्जादमाणाह तव मए अणुबद्धा पीदी हुविश्शदि । आदु अणिज्जादमाणाह आमलणंतिके वेले हुविश्शदि । अवि अ पेक्ख पेक्ख— [अरे दुष्टबटुक! भणिष्यसि मम वचनेन तं दरिद्रचारुदत्तकम्—‘एषा ससुवर्णा सहिरण्या नवनाटकदर्शनोस्थिता सूत्रधारीव वसन्तसेनानाम्नी गणिकादारिका कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति स्वामनुरक्तास्माभिर्बलात्कारानुनीयमाना तव गेहं प्रविष्टा । तद्यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्यैनां समर्पयसि, ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना लघु निर्यातयतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविशष्यति । अथवाऽनिर्यातयतो मरणान्तिकं वैरं भविष्यति । अपि च प्रेक्षस्व—]
Summary AI You wicked brat! Tell that poor Cārudatta my words: 'The courtesan Vasantasenā, laden with gold and jewelry, fresh from a new play like a stage manager's wife, has been enamored of you since the Kāmadeva temple garden. She entered your house while being pursued by us. If you hand her over yourself, I shall remain your friend without a legal dispute; otherwise, it will be a feud unto death. Look here—'
सारांश AI अरे दुष्ट ब्राह्मण! मेरी ओर से उस दरिद्र चारुदत्त से कहना कि वसन्तसेना नामक गणिका, जो कामदेव मंदिर से ही उस पर अनुरक्त है, हमारे पकड़ने के डर से उसके घर में घुसी है। यदि वह उसे स्वयं सौंप देता है तो बिना किसी कानूनी विवाद के हमारी मित्रता बनी रहेगी, अन्यथा प्राणान्तक शत्रुता होगी। और देखो—
१.५१
कूष्माण्डी गोमयलिप्तवृन्ता शाकं च शुष्कं तलितं खलु मांसम् । भक्तं च हैमन्तिकरात्रिसिद्धं लीनायां च वेलायां न खलु भवति पूति ॥
Summary AI A pumpkin with its stalk smeared in cow dung, dried vegetables, fried meat, and rice cooked on a winter night do not turn foul even after time has passed.
सारांश AI गोबर से लिपे डंठल वाली कुष्माण्डी, सूखी सब्जी, तला हुआ मांस और हेमंत की रात में पका हुआ भात समय बीत जाने पर भी दुर्गंधयुक्त नहीं होता।
शकारः—शोश्तकं भणेशि, लश्तकं भणेशि । तधा भणेशि जधा हग्गे अत्तणकेलिकाए पाशादबालग्गकवोदवालिआए उवविश्टे शुणामि तधा जदि ण भणेशि, त कवालतलप्प विश्टं कवित्थं विअ मश्तअं दे मडमडाइश्शं । [शोभनं भणिष्यसि, सकपटं भणिष्यसि । तथा भणियसि यथाहमात्मकीयायां प्रासादबालाग्रप्रकपोतपालिकायामुपविष्टः शृणोमि । अन्यथा यदि भणसि, तदा कपाटतलप्रविष्टं कपित्थगुलिकमिव मस्तकं ते मडमडायिष्यामि ।’]
Summary AI Speak well and with guile. Speak so that I can hear you while sitting on the balcony of my palace. If you speak otherwise, I will crush your head like a wood-apple caught in a door, making a crunching sound.
सारांश AI अच्छी तरह और चालाकी से कहना। इस तरह बोलना कि मैं अपने महल की अटारी पर बैठा सुन सकूँ। अन्यथा यदि तुमने कुछ और कहा, तो किवाड़ के पल्ले में दबे हुए कैथे के फल की तरह मैं तुम्हारा सिर कुचल दूँगा।
विदूषकः—भणिस्सं । [भणिष्यामि ।]
Summary AI I shall tell him.
सारांश AI मैं कह दूँगा।
शकारः—(अपवार्य) चेडे! गडे शच्चकं जेव्व भावे । [चेटः गतः सत्यमेव भावः ।]
Summary AI Slave, has the gentleman truly departed?
सारांश AI सेवक, क्या विट सचमुच चले गए?
चेटः—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Yes, indeed.
सारांश AI जी हाँ।
शकारः—ता शिग्धं अवक्कमम्ह । [तच्छीघ्रमपक्रमावः ।]
Summary AI Then let us leave quickly.
सारांश AI तो हम भी जल्दी यहाँ से निकलते हैं।
चेटः—ता गेण्हदु भश्टके अशिं । [तद्गृह्णातु भट्टारकोऽसिम् ।]
Summary AI Then let the master take his sword.
सारांश AI स्वामी, अपनी तलवार ले लीजिए।
शकारः—तव ज्जेव्व हत्थे च्यिश्टदु । [तवैव हस्ते तिष्ठतु ।]
Summary AI Let it remain in your hand.
सारांश AI वह तुम्हारे ही पास रहे।
चेटः—एशे भश्टालके । गेण्हदु णं भश्टके अशिं । [एष भट्टारकः । गृह्णात्वेनं भट्टारकोऽसिम् ।]
Summary AI Here, master. Let the master take the sword.
सारांश AI यह रही, स्वामी अपनी तलवार लीजिए।
(विपरीतं गृहीत्वा)
Summary AI (Taking it the wrong way)
सारांश AI तलवार को उल्टा पकड़कर।
१.५२
निर्वल्कलं मूलकपेशिवर्णं
स्कन्धेन गृहीत्वा च कोशसुप्तम् ।
कुक्कुरैः कुक्कुरीभिश्च बुक्क्यमानो
यथा शृगालः शरणं प्रयामि ॥
Summary AI Carrying on my shoulder a barkless garment, white as a radish slice, which lay in its case, and being barked at by dogs and bitches, I seek refuge like a jackal.
सारांश AI छाल रहित, मूली के समान रंग वाले और कंधे पर म्यान को रखे हुए, कुत्तों और कुतियाओं द्वारा भौंके जाते हुए मैं सियार की भाँति शरण में जा रहा हूँ।
(परिक्रम्य निष्क्रान्तौ)
Summary AI (The two walk around and exit)
सारांश AI घूमकर दोनों निकल जाते हैं।
विदूषकः—भोदि रदणिए! ण हु दे अअं अवमाणो तत्थभवदो चारुदत्तस्स णिवेदइदव्वो । दोग्गच्चपीडिअस्स मण्णे दिउणदरा पीडा हुविस्सदि । [भवति रदनिके! न खलु तेऽयमपमानस्तत्रभवतश्चारुदत्तस्य निवेदयितव्यः । दौर्गत्यपीडितस्य मन्ये द्विगुणतरा पीडा भविष्यति ।]
Summary AI Lady Radanikā, this insult must not be reported to the noble Cārudatta. I think his suffering, already burdened by poverty, would only double.
सारांश AI देवी रदनिका, तुम्हें अपने इस अपमान के बारे में आदरणीय चारुदत्त को नहीं बताना चाहिए। दरिद्रता से पीड़ित उन्हें इससे और भी अधिक कष्ट होगा।
रदनिका—अज्ज मित्तेअ! रदणिआ खु अहं संजदमुही । [आर्य मैत्रेय! रदनिका खल्वहं संयतमुखी ।]
Summary AI Noble Maitreya, I am Radanikā, and I know how to keep my mouth shut.
सारांश AI आर्य मैत्रेय, मैं रदनिका हूँ और अपनी वाणी पर नियंत्रण रखना जानती हूँ।
विदूषकः—एवं राणेदं । [एवमिदम् ।]
Summary AI So it is.
सारांश AI ऐसा ही है।
चारुदत्तः—(वसन्तसेनामुद्दिश्य) रदनिके! मारुताभिलाषी प्रदोषसमयशीतार्तो रोहसेनः । ततः प्रवेश्यतामभ्यन्तरमयम् । अनेन प्रावारकेण छादयैनम् । (इति प्रावारकं प्रयच्छति)
Summary AI Radanikā, Rohasena is cold from the evening breeze and wishes to come in. Let him be brought inside and cover him with this cloak.
सारांश AI रदनिका, रोहसेन बाहर की हवा चाहता है और शाम की ठंड से व्याकुल है। इसे अंदर ले जाओ और इस दुपट्टे से ढँक दो।
वसन्तसेना—(स्वगतम्) कधं परिअणो त्ति मं अवगच्छदि । (प्रावारकं गृहीत्वा समाघ्राय च स्वगतं सस्पृहम्) अम्महे, जादीकुसुमवासिदो पावारओ । अणुदासीणं से ज्जोव्वणं पडिभासेदि । [कथं परिजन इति मामवगच्छति । आश्चर्यम्, जातीकुसुमवासितः प्रावारकः । अनुदासीनमस्य यौवनं प्रतिभासते ।]
Summary AI How he mistakes me for a servant! Remarkable, the cloak is scented with jasmine flowers; his youth seems far from indifferent to pleasure.
सारांश AI इन्होंने मुझे अपनी दासी समझ लिया! आश्चर्य है, यह दुपट्टा चमेली की खुशबू से महक रहा है। इनका यौवन विलासिता से विमुख नहीं लगता।
(अपवारितकेन प्रावृणोति)
Summary AI (She wraps herself in the cloak secretly)
सारांश AI ओट में होकर उसे ओढ़ लेती है।
चारुदत्तः—ननु रदनिके! रोहसेनं गृहीत्वाभ्यन्तरं प्रविश ।
Summary AI Now, Radanikā, take Rohasena and go inside.
सारांश AI रदनिका, रोहसेन को लेकर अंदर जाओ।
वसन्तसेना—(स्वगतम्) मंदभाइणी खु अहं तुह अब्भंतरस्स । [मन्दभागिनी खल्वहं तवाभ्यन्तरस्य ।]
Summary AI I am indeed unfortunate to enter your inner chambers in this manner.
सारांश AI मैं अभागिनी भला तुम्हारे घर के भीतर जाने के योग्य कहाँ हूँ।
चारुदत्तः—ननु रूदिनिके! प्रतिवचनमपि नास्ति । कष्टम्—
Summary AI Radanikā! There is not even a reply. How distressing!
सारांश AI हे रदनिका! तुम कोई उत्तर क्यों नहीं दे रही हो? यह तो बहुत कष्टदायक है।
१.५३
यदा तु भाग्यक्षयपीडितां दशां
नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते ।
तदास्य मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां
चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जनः ॥
Summary AI When a man enters a state of misfortune brought by Fate and the loss of luck, then even his friends become enemies, and those long attached to him become indifferent.
सारांश AI जब मनुष्य भाग्य के क्षीण होने पर विपत्ति में पड़ता है, तब उसके मित्र भी शत्रु बन जाते हैं और लंबे समय से स्नेह करने वाले लोग भी विरक्त हो जाते हैं।
(रदनिकामुपसृत्य)
Summary AI Approaching Radanikā.
सारांश AI रदनिका समझकर उस स्त्री के समीप जाकर।
विदूषकः—भो, इअं सो रअणिआ । [भोः, इयं सा रदनिका ।]
Summary AI Look, this is Radanikā.
सारांश AI हे मित्र, यह रही रदनिका।
चारुदत्तः—इयं सा रदनिका । इयमपरा का? ।
Summary AI This is Radanikā. But then, who is this other woman?
सारांश AI यदि यह रदनिका है, तो फिर यह दूसरी स्त्री कौन है?
वसन्तसेना—(स्वगतम्) णं भूसिदा । [ननु भूषिता ।]
Summary AI Indeed, she is adorned with ornaments.
सारांश AI निश्चय ही, मैं आभूषणों से अलंकृत हूँ।
१.५४
छादिता शरदभ्रेण चन्द्रलेखेव दृश्यते ॥
Summary AI She appears like the crescent of the moon partially hidden by an autumnal cloud.
सारांश AI शरद ऋतु के बादलों से ढकी हुई चंद्रमा की कला के समान वह दिखाई दे रही है।
चारुदत्तः—अथवा, न युक्तं परकलत्रदर्शनम् ।
Summary AI Or rather, it is not proper to gaze upon another's wife.
सारांश AI अथवा, पराई स्त्री को देखना उचित नहीं है।
विदूषकः—भो, अलं परकलत्तदंसणसंकाए । एसा वसंतसेणा कामदेवाअदणुज्जाणादो पहुदि भवंतमणुरत्ता । [भोः, अलं परकलत्रदर्शनशङ्कया । एषा वसन्तसेना कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति त्वामनुरक्ता ।]
Summary AI Cease your apprehension about looking at another's wife. This is Vasantasenā, who has been enamored with you since your meeting in the garden of the temple of Kāmadeva.
सारांश AI पराई स्त्री को देखने की शंका छोड़िए। यह वसन्तसेना है जो कामदेव मंदिर के उद्यान के समय से ही आप पर मोहित है।
चारुदत्तः—अये, इयं वसन्तसेना । (स्वगतम्)
Summary AI Oh, so this is Vasantasenā!
सारांश AI अरे, क्या यह वसन्तसेना है!
१.५५
यया मे जनितः कामः क्षीणे विभवविस्तरे ।
क्रोधः कुपुरुषस्येव स्वगात्रेष्वेव सीदति ॥
Summary AI The passion she aroused in me now that my wealth has vanished, like the anger of a base man, merely consumes itself within my own limbs.
सारांश AI वैभव नष्ट हो जाने पर जिसने मुझमें कामेच्छा जाग्रत की है, वह काम वासना किसी नीच पुरुष के क्रोध की भाँति मेरे अपने ही शरीर में घुटकर रह गई है।
विदूषकः—भो वअस्स! एसो खु राअसालो भणादि । [भो वयस्य! एष खलु राजश्यालो भणति ।]
Summary AI Friend, the King's brother-in-law is speaking.
सारांश AI हे मित्र! यह राजा का साला कह रहा है।
चारुदत्तः—किम्? ।
Summary AI What does he say?
सारांश AI वह क्या कह रहा है?
विदूषकः—एसा ससुवण्णा सहिलण्णा णवणाडअदंसणुट्ठिदा सुत्तधालि व्व बसंतसेणा णाम गणिआदालिआ कामदेवाअदणुज्जाणादो पहुदि तुमं अणुलत्ता अम्हेहिं बलक्काराणुणीअमाणा तुह गेहं एविट्ठा । [एषा ससुवर्णा सहिरण्या नवनाटकदर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्तसेनानाम्नी गणिकादारिका कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति त्वामनुरक्तास्माभिर्बलात्कारानुनीयमाना तव गेहं प्रविष्टा ।]
Summary AI He claims that Vasantasenā, a courtesan's daughter adorned with gold and jewels like a sūtradhārī after a new play, has loved you since the Kāmadeva temple garden incident and entered your house while being pursued and coerced by them.
सारांश AI आभूषणों से युक्त और नाटक की सूत्रधारी जैसी वसन्तसेना नाम की यह गणिका पुत्री, जो आप पर अनुरक्त है, हमारे द्वारा पीछा किए जाने पर आपके घर में घुस गई है।
वसन्तसेना—(स्वगतम्) बलक्कारागुणीअमाणेत्ति जं सच्चं, अलंकिदम्हि एदेहिं अक्खरेहिं । [बलात्कारानुनीयमानेति यत्सत्यम्, अलंकृतास्येतैरक्षरैः ।]
Summary AI That I was 'pursued and coerced' is indeed the truth; I am honored by such words.
सारांश AI यह सत्य है कि मेरा बलपूर्वक पीछा किया गया, इन शब्दों ने मेरा सम्मान बढ़ा दिया है।
विदूषकः—ता जइ मम हत्थे सअं ज्जेव्व पट्ठाविअ एणं समप्पेसि, ता अधिअरणे ववहारं विणा लहुं णिज्जादमाणाह तव मए अणुबद्धा पीदी हुविस्सदि । अण्णधा आमरणं वैरं हुविस्सदि । [तद्यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्यैनां समर्पयसि, ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना लघु निर्यातयतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति । अन्यथाऽऽमरणं वैरं भविष्यति ।]
Summary AI He says if you hand her over to him personally, he will remain your friend without any legal trouble. Otherwise, there will be lifelong enmity.
सारांश AI यदि आप इसे स्वयं मुझे सौंप देते हैं, तो बिना किसी कानूनी विवाद के इसे लौटाने पर हमारी मित्रता बनी रहेगी, अन्यथा जीवनभर की शत्रुता होगी।
चारुदत्तः—(सावज्ञम्) अज्ञोऽसौ । (स्वगतम्) अये, कथं देवतोपस्थानयोग्या युवतिरियम्? । तेन खलु तस्यां वेलायाम्—
Summary AI He is a fool. To himself, he wonders how such a young woman is worthy of divine worship, recalling a previous moment.
सारांश AI वह मूर्ख है। यह युवती तो देवताओं की उपासना के योग्य है, तभी उस समय—
१.५६
प्रविश गृहमिति प्रतोद्यमाना न चलति भाग्यकृतां दशामवेक्ष्य ।
पुरुषपरिचयेन च प्रगल्भं ।
न वदति यद्यपि भाषते बहूनि ॥
Summary AI Though urged to enter the house, she does not move, observing the state brought by fate. Despite her familiarity with men, she does not speak boldly, even though she says much.
सारांश AI 'घर में प्रवेश करो' ऐसा कहे जाने पर भी वह अपनी दयनीय स्थिति को देखकर नहीं चल रही है और पुरुष के परिचय के कारण बहुत कुछ कहना चाहने पर भी वह निर्भीकता से नहीं बोल पा रही है।
चारुदत्तः—(प्रकाशम्) भवति वसन्तसेने । अनेनाविज्ञानादपरिज्ञातपरिजनोपचारेणापराद्धोऽस्मि । शिरसा भवतीमनुनयामि ।
Summary AI Noble Vasantasenā, I have offended you by failing to recognize you and treating you as a servant. I bow my head to seek your pardon.
सारांश AI आदरणीया वसन्तसेना, अनजाने में आपको सेविका समझकर मैंने जो अपराध किया है, उसके लिए मैं सिर झुकाकर आपसे क्षमा माँगता हूँ।
वसन्तसेना—एदिणा अणुचिदभूमिआरोहणेण अवरद्धा अज्जं सीसेण पणमिअ पसादेमि । [एतेनानुचितभूमिकारोहणेनापराद्धाऽऽर्यं शीर्षेण प्रणम्य प्रसादयामि ।]
Summary AI I have offended you, Noble Sir, by assuming an inappropriate role. I bow my head to seek your grace.
सारांश AI अनुचित रीति से यहाँ आने के अपने अपराध के लिए मैं भी आपको सिर झुकाकर प्रणाम करती हूँ और प्रसन्न होने की प्रार्थना करती हूँ।
विदूषकः—भो, दुवे वि तुम्हे सुखं पणमिअ कलमकेदारा अण्णोण्णं सीसेण सीसं समाअदा । अहं पि इमिणा करहजाणुसरिसेण सीसेण दुवेवि तुम्हे पसादेमि । [भोः, द्वावपि युवां सुखं प्रणम्य कलमकेदारावन्योन्यं शीर्षेण शीर्षं समागतौ । अहमप्यमुना करभजानुसदृशेन शीर्षेण द्वावपि युवां प्रसादयामि ।]
Summary AI The two of you have brought your heads together like two rice fields. I too, with this head resembling a camel’s knee, seek the grace of you both.
सारांश AI आप दोनों धान के पौधों की तरह एक-दूसरे से सिर मिलाकर प्रणाम कर रहे हैं। मैं भी अपने इस सिर से आप दोनों को प्रसन्न करता हूँ।
(इत्युत्तिष्ठति)
Summary AI He stands up.
सारांश AI ऐसा कहकर वह खड़ा हो जाता है।
चारुदत्तः—भवतु, तिष्ठतु प्रणयः ।
Summary AI Let it be; let this affection remain.
सारांश AI ठीक है, अब यह विनयपूर्ण व्यवहार रहने दें।
वसन्तसेना—स्वगतम्) चदुरो मधुरो अ अअं उवण्णासो । ण जुत्तं अज्ज एरिसेण इध आअदाए मए पडिवासिदुं । भोदु, एव्वं दाव भणिस्सं । (प्रकाशम् अज्ज! जइ एव्वं अहं अज्जस्स अणुग्गेज्झा ता इच्छे अहं इमं अलंकारअं अज्जस्स गेहे णिक्खिविदुं । अलंकारस्स णिमित्तं एदे पावा अणुसरंति । [चतुरो मधुरयायमुपन्यासः । न युक्तमद्येदृशेनेहागतया मया प्रतिवस्तुम् । भवतु, एवं तावद्भणिष्यामि । आर्य! यद्येवमहमार्यस्यानुग्राह्या तदिच्छाम्यहमिममलंकारकमार्यस्य गेहे निक्षेप्तुम् । अलंकारस्य निमित्तमेते पापा अनुसरन्ति ।]
Summary AI This proposal is clever and sweet. It is not fitting for me to stay here tonight, having arrived in this manner. Noble Sir, if I am to be favored, I wish to deposit my ornaments in your house, as those wicked men are pursuing me for them.
सारांश AI यह प्रस्ताव बहुत मधुर है। मेरा यहाँ रुकना उचित नहीं है। आर्य, यदि मुझ पर आपकी कृपा है तो मैं अपने आभूषण आपके यहाँ धरोहर के रूप में रखना चाहती हूँ क्योंकि इन्हीं के कारण वे दुष्ट मेरा पीछा कर रहे हैं।
चारुदत्तः—अयोग्यमिदं न्यासस्य गृहम् ।
Summary AI This house is unfit for a deposit.
सारांश AI यह घर धरोहर रखने के लिए उपयुक्त स्थान नहीं है।
वसन्तसेना—अज्ज । अलिअं । पुरिसेसु णासा णिक्खिविअंति, ण उण गेहेसु । [आर्य! अलीकम् । पुरुषेषु न्यासा निक्षिप्यन्ते, न पुनर्गेहेषु ।]
Summary AI Noble Ārya, that is untrue. Deposits are entrusted to people, not to houses.
सारांश AI हे आर्य! यह बात सही नहीं है। धरोहर तो व्यक्तियों के पास रखी जाती है, न कि घरों में।
चारुदत्तः—मैत्रेय! गृह्यतामयमलंकारः ।
Summary AI Maitreya, take this ornament.
सारांश AI मैत्रेय! इस आभूषण को संभालकर रख लो।
वसन्तसेना—अणुग्गहीद म्हि । [अनुगृहीतास्मि ।]
Summary AI I am much obliged.
सारांश AI मैं आपकी इस कृपा के लिए बहुत आभारी हूँ।
(इत्यलंकारमर्पयति)
Summary AI She hands over the jewelry.
सारांश AI ऐसा कहकर वह आभूषण सौंप देती है।
विदूषकः—(गृहीत्वा) सोत्थि भोदीए । [स्वस्ति भवत्यै ।]
Summary AI Blessings to you, lady.
सारांश AI आपका कल्याण और मंगल हो।
चारुदत्तः—धिङ् मूर्ख! न्यासः खल्वयम् ।
Summary AI Shame on you, fool! This is indeed a deposit.
सारांश AI अरे मूर्ख! तुझे धिक्कार है, यह तो एक धरोहर है।
विदूषकः—(अपवार्य) जइ एव्वं ता चोरेहिं अवहरीअदु । [यद्येवं तदा चॊरैरपह्र्रियताम् ।]
Summary AI If that is so, then let the thieves take it away.
सारांश AI यदि यह धरोहर है, तो इसे चोर चुराकर ले जाएँ।
चारुदत्तः—अचिरेणैव कालेन ।
Summary AI In a very short time.
सारांश AI वह तो बहुत जल्द ही हो जाएगा।
विदूषकः—एसो से अम्हाणं विण्णासो । [एषोऽस्या अस्माकं विन्यासः ।]
Summary AI This is her deposit for us.
सारांश AI यह हमारे लिए इनकी सौंपी गई एक अमानत है।
चारुदत्तः—निर्यातयिष्ये ।
Summary AI I shall return it.
सारांश AI मैं इस अमानत को यथासमय वापस लौटा दूँगा।
वसन्तसेना—अज्ज! इच्छे अहं, इमिणा अज्जॆण अणुगच्छिज्जंती सकं गेहं गंतुं । [आर्य! इच्छाम्यहमनेनार्य़ॆणानुगम्यमाना । स्वकं गेहं गन्तुम् ।]
Summary AI Noble Ārya, I wish to return to my own home, escorted by you.
सारांश AI आर्य! मैं चाहती हूँ कि आप मेरे साथ मेरे घर तक चलें।
चारुदत्तः—मैत्रेय! अनुगच्छ तत्रभवतीम् ।
Summary AI Maitreya, escort the lady.
सारांश AI मैत्रेय! तुम देवी के साथ उनके घर तक जाओ।
विदूषकः—तुमं ज्जॆव्व एदं कलहंसगामिणीं अणुगच्छंतो राअहंसॊ विअ सोहसि । अहं उण बम्हणो तहिं जणेहिं चउप्पहोवणीदो उवहारो कुकुरेहिं विअ खज्जमाणो विवज्जिस्सं । [त्वमेवैतां कलहंसगामिनीमनुगच्छन् राजहंस इव शोभसे । अहं पुनर्ब्राह्मणो यत्र तत्र जनैश्चतुष्पथोपनीत उपहारः कुकरैरिव खाद्यमानो विपत्स्ये ।]
Summary AI Following this woman who walks like a swan, you look like a royal swan. But I, a Brāhmaṇa, like an offering placed at a crossroads, will perish as I am devoured by dogs.
सारांश AI हंस जैसी सुंदर चाल वाली इन देवी के साथ चलते हुए आप राजहंस की तरह शोभा पाएंगे। मैं ब्राह्मण तो चौराहे पर रखी बलि के समान कुत्तों द्वारा खाकर नष्ट कर दिया जाऊँगा।
चारुदत्तः—एवं भवतु । स्वयमेवानुगच्छामि तत्रभवतीम् । तद्राजमार्गविश्वासयोग्याः प्रज्वाल्यन्तां प्रदीपिकाः ।
Summary AI So be it. I shall escort the lady myself. Let the torches be lit to ensure the highway is safe.
सारांश AI ठीक है, मैं स्वयं ही देवी के साथ चलता हूँ। राजमार्ग पर प्रकाश के लिए मशालें जला ली जाएँ।
विदूषकः—वढ्ढमाणआ! पज्जालेहि पदीविआओ । [वर्धमानक! प्रज्वालय प्रदीपिकान् ।]
Summary AI Vardhamānaka, light the torches!
सारांश AI वर्धमानक! जल्दी से मशालें जलाओ।
चेटी—(जनान्तिकम्) अले, तेल्लेण विणा पदीविआओ पज्जालीअंति । [अरे, तैलेन विना प्रदीपिकाः प्रज्वाल्यन्ते ।]
Summary AI Hey, are torches to be lit without oil?
सारांश AI अरे, क्या मशालें बिना तेल के भी जल सकती हैं?
विदूषकः—(जनान्तिकम्) ही, ताओ खु अम्हाणं पदीविआओ अवमाणिदनिद्धणकामुआ विअ गणिआ णिस्सिणेहाओ दाणिं संवुत्ता । [आश्चर्यम्, ताः खल्वस्माकं प्रदीपिका अपमानितनिर्धनकामुका इव गणिका निःस्नेहा इदानीं संवृत्ताः ।]
Summary AI How strange! Our torches have now become like courtesans—devoid of oil, just as they lack affection for an insulted, impoverished lover.
सारांश AI बड़ा आश्चर्य है! हमारी ये मशालें भी अपमानित निर्धन प्रेमी के प्रति वेश्या की तरह स्नेह और तेल से रहित हो गई हैं।
चारुदत्तः—मैत्रेय! भवतु, कृतं प्रदीपिकाभिः । पश्य—
Summary AI Maitreya, let it be; no need for torches. Look—
सारांश AI मैत्रेय! रहने दो, मशालों की कोई आवश्यकता नहीं है। ज़रा देखो—
१.५७
उदयति हि शशाङ्कः कामिनीगण्डपाण्डु
र्ग्रहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः ।
तिमिरनिकरमध्ये रश्मयो यस्य गौराः
स्रुतजल इव पङ्के क्षीरधाराः पतन्ति ॥
Summary AI The moon rises, pale as the cheek of a lovelorn woman, surrounded by stars, acting as a lamp for the highway. Its pale rays fall into the darkness like streams of milk falling into mud from which water has drained.
सारांश AI कामिनी के कपोलों के समान पाण्डु वर्ण वाला, नक्षत्रों से घिरा और राजमार्ग का दीपक बना चंद्रमा उदय हो रहा है। इसकी गोरी किरणें अंधकार के बीच ऐसे गिर रही हैं जैसे कीचड़ पर दूध की धाराएँ गिर रही हों।
चारुदत्तः—(सानुरागम्) भवति वसन्तसेने! इदं भवत्या गृहम् । प्रविशतु भवती ।
Summary AI Lady Vasantasenā, this is your home. Please enter.
सारांश AI देवी वसन्तसेना! यह आपका अपना घर है। कृपया आप भीतर पधारें।
(वसन्तसेना सानुरागमवलोकयन्ती निष्क्रान्ता) ।
Summary AI Vasantasenā exits, looking back with affection.
सारांश AI वसन्तसेना अनुरागपूर्वक देखती हुई निकल गई।
चारुदत्तः—वयस्य! गता वसन्तसेना, तदेहि । गृहमेव गच्छावः ।
Summary AI Friend, Vasantasenā has departed; come, let us return home.
सारांश AI मित्र! वसन्तसेना चली गई है, इसलिए आओ, हम घर ही चलते हैं।
१.५८
राजमार्गो हि शून्योऽयं रक्षिणः संचरन्ति च ।
वञ्चना परिहर्तव्या बहुदोषा हि शर्वरी ॥
Summary AI This highway is deserted, and the guards are patrolling. Deception must be avoided, for the night is full of many dangers.
सारांश AI यह राजमार्ग सूना है और रक्षक घूम रहे हैं, अतः छल-कपट से बचना चाहिए क्योंकि रात अनेक दोषों और खतरों से भरी होती है।
चारुदत्तः—(परिक्रम्य) इदं च सुवर्णभाण्डं रक्षितव्यं त्वया रात्रौ, वर्धमानकेनापि दिवा ।
Summary AI Walking about, he instructs that this gold casket must be guarded by his friend at night and by Vardhamānaka during the day.
सारांश AI इस स्वर्ण-पात्र की रक्षा रात में तुम्हें और दिन में वर्धमानक को करनी चाहिए।
विदूषकः—जधा भवं आणवेदि । [यथा भवानाज्नापयति ।]
Summary AI As you command.
सारांश AI जैसा आप आदेश देते हैं।
(इति निष्क्रान्तौ)
Summary AI Both of them exit.
सारांश AI दोनों वहाँ से प्रस्थान करते हैं।
इति मृच्छकटिकेऽलंकारन्यासो नाम प्रथमोऽङ्कः ।
Summary AI Thus ends the first act of Mṛcchakaṭikam, titled 'The Deposit of the Ornaments' (Alaṃkāranyāsa).
सारांश AI इस प्रकार मृच्छकटिक का 'अलंकारन्यास' नामक प्रथम अंक पूर्ण होता है।
॥ इति प्रथमोऽङ्कः (अलङ्कारन्यासः) ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.