दारिद्र्याद्ध्रियमेति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो
निस्तेजाः परिभूयते परिभवान्निर्वेदमापद्यते ।
निर्विण्णः शुचमेति शोकपिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते
निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥
दारिद्र्याद्ध्रियमेति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो
निस्तेजाः परिभूयते परिभवान्निर्वेदमापद्यते ।
निर्विण्णः शुचमेति शोकपिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते
निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥
निस्तेजाः परिभूयते परिभवान्निर्वेदमापद्यते ।
निर्विण्णः शुचमेति शोकपिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते
निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥
अन्वयः
AI
दारिद्र्यात् ह्रियम् एति ह्री-परिगतः तेजसः प्रभ्रश्यते निस्तेजाः परिभूयते परिभवात् निर्वेदम् आपद्यते निर्विण्णः शुचम् एति शोक-पिहितः बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयम् एति अहो निधनता सर्व-आपदाम् आस्पदम्।
Summary
AI
From poverty comes shame; burdened by shame, one loses luster; without luster, one is insulted; from insult comes despondency; despondent, one grieves; consumed by grief, one loses reason; and without reason, one perishes. Alas, poverty is the abode of all calamities.
सारांश
AI
दरिद्रता से लज्जा, लज्जा से तेज का नाश, उससे अपमान और फिर निर्वेद पैदा होता है। निर्वेद से शोक और शोक से बुद्धि का नाश होता है। दरिद्रता ही समस्त आपदाओं की जड़ है।
पदच्छेदः
AI
| दारिद्र्यात् | दारिद्र्य (५.१) | From poverty |
| ह्रियम् | ह्री (२.१) | shame |
| एति | एति (√इ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | comes |
| ह्री-परिगतः | ह्री–परिगत (१.१) | burdened by shame |
| तेजसः | तेजस् (५.१) | luster |
| प्रभ्रश्यते | प्रभ्रश्यते (प्र√भ्रंश् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | one loses |
| निस्तेजाः | निस्तेजस् (१.१) | without luster |
| परिभूयते | परिभूयते (परि√भू भावकर्मणोः लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | one is insulted |
| परिभवात् | परिभव (५.१) | from insult |
| निर्वेदम् | निर्वेद (२.१) | despondency |
| आपद्यते | आपद्यते (आ√पद् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | comes |
| निर्विण्णः | निर्विण्ण (१.१) | despondent |
| शुचम् | शुच् (२.१) | grief |
| एति | एति (√इ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | one grieves |
| शोक-पिहितः | शोक–पिहित (१.१) | consumed by grief |
| बुद्ध्या | बुद्धि (३.१) | reason |
| परित्यज्यते | परित्यज्यते (परि√त्यज् भावकर्मणोः लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | one loses |
| निर्बुद्धिः | निर्बुद्धि (१.१) | without reason |
| क्षयम् | क्षय (२.१) | destruction |
| एति | एति (√इ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | one perishes |
| अहो | अहो | Alas |
| निधनता | निधनता (१.१) | poverty |
| सर्व-आपदाम् | सर्व–आपद् (६.३) | of all calamities |
| आस्पदम् | आस्पद (१.१) | is the abode |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| दा | रि | द्र्या | द्ध्रि | य | मे | ति | ह्री | प | रि | ग | तः | प्र | भ्र | श्य | ते | ते | ज | सो |
| नि | स्ते | जाः | प | रि | भू | य | ते | प | रि | भ | वा | न्नि | र्वे | द | मा | प | द्य | ते |
| नि | र्वि | ण्णः | शु | च | मे | ति | शो | क | पि | हि | तो | बु | द्ध्या | प | रि | त्य | ज्य | ते |
| नि | र्बु | द्धिः | क्ष | य | मे | त्य | हो | नि | ध | न | ता | स | र्वा | प | दा | मा | स्प | दम् |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.