दीनानां कल्पवृक्षः स्वगुणफलनतः सज्जनानां कुटुम्बी
आदर्शः शिक्षितानां सुचरितनिकषः शीलवेलासमुद्रः ।
सत्कर्ता नावमन्ता पुरुषगुणनिधिर्दक्षिणोदारसत्त्वो
ह्येकः श्लाघ्यः स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्वसन्तीव चान्ये ॥
दीनानां कल्पवृक्षः स्वगुणफलनतः सज्जनानां कुटुम्बी
आदर्शः शिक्षितानां सुचरितनिकषः शीलवेलासमुद्रः ।
सत्कर्ता नावमन्ता पुरुषगुणनिधिर्दक्षिणोदारसत्त्वो
ह्येकः श्लाघ्यः स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्वसन्तीव चान्ये ॥
आदर्शः शिक्षितानां सुचरितनिकषः शीलवेलासमुद्रः ।
सत्कर्ता नावमन्ता पुरुषगुणनिधिर्दक्षिणोदारसत्त्वो
ह्येकः श्लाघ्यः स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्वसन्तीव चान्ये ॥
अन्वयः
AI
(सः) दीनानाम् कल्प-वृक्षः, स्व-गुण-फल-नतः, सत्-जनानाम् कुटुम्बी, शिक्षितानाम् आदर्शः, सुचरित-निकषः, शील-वेला-समुद्रः, सत्-कर्ता, न अवमन्ता, पुरुष-गुण-निधिः, दक्षिण-उदार-सत्त्वः हि। सः एकः श्लाघ्यः जीवति, अन्ये च अधिक-गुणतया उच्छ्वसन्ति इव॥
Summary
AI
He is a wish-granting tree to the poor, bowed by the fruit of his virtues, a kinsman to the good, a mirror to the learned, and an ocean of character. A hospitable man who never despises others, a treasure of virtues—he alone truly lives, while others merely breathe.
सारांश
AI
वह दरिद्रों के लिए कल्पवृक्ष, सज्जनों के लिए आत्मीय, विद्वानों के लिए आदर्श, सदाचार की कसौटी और शील का सागर है। वह सबका सत्कार करने वाला गुणी और उदार व्यक्ति ही वास्तव में जीवित है, बाकी सब तो केवल सांस ले रहे हैं।
पदच्छेदः
AI
| दीनानाम् | दीन (६.३) | to the poor |
| कल्पवृक्षः | कल्प–वृक्ष (१.१) | a wish-granting tree |
| स्वगुणफलनतः | स्व–गुण–फल–नत (√नम्+क्त, १.१) | bowed by the fruit of his virtues |
| सज्जनानाम् | सज्जन (६.३) | to the good |
| कुटुम्बी | कुटुम्बिन् (१.१) | a kinsman |
| आदर्शः | आदर्श (१.१) | a mirror |
| शिक्षितानाम् | शिक्षित (√शिक्ष्+क्त, ६.३) | to the learned |
| सुचरितनिकषः | सु–चरित–निकष (१.१) | a touchstone of good conduct |
| शीलवेलासमुद्रः | शील–वेला–समुद्र (१.१) | an ocean of character |
| सत्कर्ता | सत्कर्तृ (१.१) | a hospitable man |
| न | न | not |
| अवमन्ता | अवमन्तृ (अव√मन्+तृच्, १.१) | one who despises |
| पुरुषगुणनिधिः | पुरुष–गुण–निधि (१.१) | a treasure of virtues |
| दक्षिणोदारसत्त्वः | दक्षिण–उदार–सत्त्व (१.१) | courteous, generous and noble |
| हि | हि | indeed |
| एकः | एक (१.१) | alone |
| श्लाघ्यः | श्लाघ्य (√श्लाघ्+ण्यत्, १.१) | praiseworthy |
| सः | तद् (१.१) | he |
| जीवति | जीवति (√जीव् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | lives |
| अधिकगुणतया | अधिक–गुण–ता (३.१) | due to excess of virtues |
| च | च | and |
| उच्छ्वसन्ति | उच्छ्वसन्ति (उद्√श्वस् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | breathe |
| इव | इव | as if |
| च | च | and |
| अन्ये | अन्य (१.३) | others |
छन्दः
स्रग्धरा [२१: मरभनययय]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ | २० | २१ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| दी | ना | नां | क | ल्प | वृ | क्षः | स्व | गु | ण | फ | ल | न | तः | स | ज्ज | ना | नां | कु | टु | म्बी |
| आ | द | र्शः | शि | क्षि | ता | नां | सु | च | रि | त | नि | क | षः | शी | ल | वे | ला | स | मु | द्रः |
| स | त्क | र्ता | ना | व | म | न्ता | पु | रु | ष | गु | ण | नि | धि | र्द | क्षि | णो | दा | र | स | त्त्वो |
| ह्ये | कः | श्ला | घ्यः | स | जी | व | त्य | धि | क | गु | ण | त | या | चो | च्छ्व | स | न्ती | व | चा | न्ये |
| म | र | भ | न | य | य | य | ||||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.