॥ अथ अष्टमोऽङ्कः (वसन्तसेनामोटनः) ॥
(ततः प्रविशत्यार्द्रचीवरहस्तो भिक्षुः)
Summary AI Then a monk enters, carrying wet garments.
सारांश AI इसके बाद हाथ में गीला चीवर लिए हुए एक भिक्षु प्रवेश करता है।
भिक्षुः—अज्ञा! कलेध धम्मशंचअं— [अज्ञाः! कुरुत धर्मसंचयम्—]
Summary AI O ignorant ones! Accumulate a store of merit.
सारांश AI हे अज्ञानियों! धर्म का संचय करो।
८.१
संयच्छत निजोदरं नित्यं जाग्रत ध्यानपटहेन ।
विषमा इन्द्रियचौरा हरन्ति चिरसंचितं धर्मम् ॥
Summary AI Constantly restrain your own belly and stay awake with the drum of meditation. The treacherous thieves in the form of the senses steal away long-accumulated righteousness (dharma).
सारांश AI अपने पेट (इंद्रियों) को वश में रखो और ध्यान के नगाड़े के साथ सदा जागते रहो। ये विषम इंद्रिय-रूपी चोर चिरकाल से संचित किए हुए पुण्य को चुरा लेते हैं।
भिक्षुः—अवि अ, अणिच्चदाए पेक्खिअ णवलं दाव धम्माणं शलणम्हि । [अपि च, अनित्यतया प्रेक्ष्य केवलं तावद्धर्माणां शरणमस्मि ।]
Summary AI Moreover, observing the impermanence of things, I take refuge only in dharma.
सारांश AI संसार की अनित्यता को देखकर अब मैं केवल धर्म की शरण में हूँ।
८.२
पञ्चजना येन मारिता अविद्यां मारयित्वा ग्रामो रक्षितः । अबलः क्व चण्डालो मारितोऽवश्यमपि स नरः स्वर्ग गाइते ॥
Summary AI He who has slain the five people (senses), protected the village by killing ignorance, and subdued the inner outcast, surely enters heaven.
सारांश AI जिसने पाँच इंद्रिय-रूपी शत्रुओं को मार दिया है और अविद्या का नाश कर अपने शरीर-रूपी ग्राम की रक्षा की है, वह साधारण व्यक्ति होने पर भी निश्चित रूप से स्वर्ग प्राप्त करता है।
८.३
शिरो मुण्डितं तुण्डं मुण्डितं चितं न मुण्डितं किमर्थं भुण्डितम् । यस्य पुनश्च चित्ते मुण्डितं साधु सुष्टु शिरस्तस्य मुण्डितम् ॥
Summary AI The head is shaved and the face is shaved, but if the mind is not shaved (cleansed), then why the shaving? However, one whose mind is truly shaven has his head properly and effectively shaved.
सारांश AI सिर और मुख मुंडा लेने से क्या लाभ यदि मन को विकारों से मुक्त नहीं किया? जिसका मन शुद्ध हो गया है, वास्तव में उसी का मुंडन सफल और श्रेष्ठ है।
भिक्षुः—गिहिदकशाओदए एशे चीवले, जावं एदं लट्टिअशालकाहकेलके उजाणे पविशिअ पोक्खलिणीए पक्खालिअ लहुं लहुं अवक्कमिश्शं (परिकम्य, तथा करोति) [गृहीतकषायोदकमेतच्चीवरम्, यावदेतद्राष्ट्रियश्यालकस्योद्याने प्रविश्य पुष्करिण्यां प्रक्षाल्य लघु लघ्वपक्रमिष्यामि ।]
Summary AI These garments have been dipped in saffron water; I will enter the garden of the king's brother-in-law, wash them in the lotus pond, and quickly depart.
सारांश AI यह चीवर गेरुए रंग से रंगा है, अब राजा के साले के उद्यान में प्रवेश कर और वहाँ की पुष्करिणी में इसे धोकर शीघ्र ही यहाँ से निकल जाऊँगा।
(नेपथ्ये)
Summary AI A voice speaks from behind the scenes.
सारांश AI नेपथ्य से स्वर आता है।
शकारः—च्यिश्ट ले दुश्टशमणका! च्यिश्ट । [तिष्ठ रे दुष्टश्रमणक! तिष्ठ ।]
Summary AI Stop, you wicked monk! Stop!
सारांश AI ठहर रे दुष्ट भिक्षु! ठहर।
भिक्षुः—(दृष्ट्वा, सभयम्) ही अविद, माणहे एशे शे लाअशालशंठाणे आअदे । एक्केण भिक्खुणा अबलाहे कि दे, अण्णं पि जहिं जहिं भिक्खु पेक्खदि, तहिं तहि गोणं व्व णाशं विधिअ ओवाहेदि; ता कहिं अशलणे शलणं गमिश्शं । अथवा भट्टालके ज्जेव बुद्धे मे शलणे । [आश्चर्यम्, एष स राजश्यालसंस्थानक आगतः, एकेन भिक्षुणापराधे कृतेऽन्यमपि यत्र यत्र भिक्षुं पश्यति, तत्र तत्र गामिव नासां विद्वापवाहयति । तत्कुत्राशरणः शरणं गमिष्यामि? । अथवा भट्टारक एव बुद्धो मे शरणम् ।]
Summary AI How strange! The king's brother-in-law, Saṃsthānaka, has arrived. If one monk offends him, he treats every other monk like cattle, piercing their noses and driving them away. Where can I find refuge? The Lord Buddha is my only shelter.
सारांश AI आश्चर्य है, यह राजा का साला संस्थानक आ गया है। एक भिक्षु के अपराध के कारण यह जहाँ भी किसी भिक्षु को देखता है, उसे बैल की तरह नाक छेदकर भगा देता है। मुझ असहाय की शरण अब कौन है? अथवा भगवान बुद्ध ही मेरे रक्षक हैं।
(प्रविश्य, सखङ्गेन विटेन सह)
Summary AI Entering with the Viṭa, who carries a sword.
सारांश AI तलवार लिए हुए विट के साथ प्रवेश करके।
शकारः—च्यिश्ट ले दुश्टशमणका! च्यिश्ट; आवाणअमञ्झपविश्टश्श; विअ लत्तमूलअश्श शीदं दे मोडइश्शं । (इति ताडयति) [तिष्ठ रे दुष्टश्रमणक! तिष्ठ; अपानकमध्यप्रविष्टस्येव रक्तमूलकस्य शीर्ष ते भक्ष्यामि ।]
Summary AI Stop, you wicked monk! Stop! I will devour your head like a red radish dipped in a beverage.
सारांश AI ठहर रे दुष्ट भिक्षु! ठहर; मदिरा के पात्र में पड़ी लाल मूली की तरह मैं तेरा सिर चबा जाऊँगा।
विटः—काणेलीमातः । न युक्तं निर्वेदधृतकषायं भिक्षुं ताडयितुम् । तत्किमनेन? । इदं तावत्सुखोपगम्यमुद्यानं पश्यतु भवान् ।
Summary AI Son of a slave-girl! It is improper to strike a monk who has taken saffron robes out of world-weariness. What is the point of this? Look at this pleasant garden instead.
सारांश AI हे काणेलीपुत्र! वैराग्य धारण कर गेरुआ वस्त्र पहनने वाले इस भिक्षु को मारना उचित नहीं है। इसे छोड़िए और इस सुखद उद्यान को देखिए।
८.४
अशरणशरणप्रमोदभूतै-
र्वनतरुभिः क्रियमाणचारुकर्म ।
हृदयमिव दुरात्मनामगुप्तं
नवमिव राज्यमनिर्जितोपभोग्यम् ॥
Summary AI This garden, where beautiful deeds are performed by forest trees that provide joy and shelter to the helpless, appears like the unguarded heart of the wicked or like a newly acquired kingdom enjoyed without being fully conquered.
सारांश AI असहायों को शरण देने वाले इन वन-वृक्षों से यह स्थान अत्यंत सुंदर लग रहा है। यह दुष्टों के असुरक्षित हृदय की तरह और उस नए राज्य की तरह है जिसका अभी उपभोग नहीं किया गया है।
भिक्षुः—शाअद; पशीददु उवाशके! [स्वागतम् प्रसीदपासकः ।]
Summary AI Welcome. Be gracious, O upāsaka.
सारांश AI आपका स्वागत है, उपासक प्रसन्न हों।
शकारः—भावे! पेक्ख पेक्ख, आक्कोशदि मं । [भाव! पश्य पश्य, आक्रोशति माम् ।]
Summary AI Friend! Look, look, he is insulting me.
सारांश AI मित्र! देखो, यह मुझे अपशब्द कह रहा है।
विटः—किं ब्रवीति? ।
Summary AI What is he saying?
सारांश AI यह क्या कह रहा है?
शकारः—उवाशके त्ति मं भणादि, किं हग्गे णाविदे? । [उपासक इति मा भणति, किमहं नापितः? ।]
Summary AI He calls me an upāsaka; am I a barber?
सारांश AI यह मुझे उपासक कह रहा है, क्या मैं नाई हूँ?
विटः—बुद्धोपासक इति भवन्तं स्तौति ।
Summary AI He is praising you as a devotee of Buddha.
सारांश AI यह आपको 'बुद्ध का उपासक' कहकर आपकी प्रशंसा कर रहा है।
शकारः—थुणु शमणका! थुगु । [स्तुनु श्रमणक! स्तुनु ।]
Summary AI Praise me, monk! Praise me!
सारांश AI भिक्षु! स्तुति करो, मेरी स्तुति करो।
भिक्षुः—तुमं धण्णे, तुम पुण्णे । [वं धन्यः, त्वं पुण्यः ।]
Summary AI You are blessed; you are virtuous.
सारांश AI तुम धन्य हो, तुम पुण्यवान हो।
शकारः—भावे! धणे पुण्णे त्ति मं भणादि । किं हग्गे शलावके कोश्टके कोंभकाले वा । [भाव! धन्यः पुण्य इति मां भणति । किमहं शलावकः (चार्वाकः) कोष्टकं कुम्भकारो वा? ।]
Summary AI Friend! He calls me blessed and virtuous. Am I a scavenger, a granary-keeper, or a potter?
सारांश AI मित्र! यह मुझे धन्य और पुण्य कह रहा है। क्या मैं कोई भेड़िया, अनाज का गोदाम या कुम्हार हूँ?
विटः—काणेलीमातः । ननु धन्यस्त्वम्' 'पुण्यस्त्वम्' इति भवन्तं स्तौति ।
Summary AI Son of a slave-girl! He is indeed praising you, saying you are blessed and virtuous.
सारांश AI हे काणेलीपुत्र! यह वास्तव में आपकी प्रशंसा कर रहा है कि आप धन्य और पुण्यवान हैं।
शकारः—भावे! ता कीश एशे इध आगदे? । [भाव! तरिकमर्थमेष इहागतः?]
Summary AI Friend! Then for what purpose has he come here?
सारांश AI मित्र! तो यह यहाँ किसलिए आया है?
भिक्षुः—इदं चीवलं पक्खालिदुं । [इदं चीवरं प्रक्षालयितुम् ।]
Summary AI I have come to wash this monk's robe.
सारांश AI मैं यह भिक्षु वस्त्र धोने के लिए आया हूँ।
शकारः—अले दुश्टशमणका! एशे मम बहिणीवदिणी शव्वुज्जाणाणं पबले पुप्फकलंडुज्जाणे दिण्णे, जहिं दाव शुणहका शिआलापाणि पिअंति । हग्गे वि पबलपुलिशे मणुश्शके ण ण्हाआमि; तहिं तुमं पुक्खलिणीए पुलाणकुलत्थजूशशवण्णाइं उश्शगंधिआइं चीवलाइं पक्खालेशि । ता तुमं एक्कपहालिअं कलेमि । [अरे दुष्टश्रमणक! एतन्मम भगिनीपतिना सर्वोद्यानानां प्रवरं पुष्पकरण्डोद्यानं दत्तम्, यन्न तावच्छुनकाः शृगालाः पानीयं पिबन्ति । अहमपि प्रवरपुरुषो मनुष्यको न स्नामिः तत्र त्वं पुष्करिण्यां पुराणकुलित्थयूषसवर्णान्युग्रगन्धीनि चीवराणि प्रक्षालयसि? । ततेत्वामेकप्रहारिकं करोमि ।]
Summary AI You wicked monk! My brother-in-law gave me this Puṣpakaraṇḍa garden, the finest of all, where not even dogs or jackals drink. Even I, a noble man, do not bathe here; yet you wash your foul-smelling robes, colored like old kulittha soup, in this pond? I shall strike you down with a single blow!
सारांश AI अरे दुष्ट भिक्षु! मेरे बहनोई ने मुझे यह श्रेष्ठ पुष्पकरण्डक उद्यान दिया है, जहाँ कुत्ते और सियार भी पानी नहीं पीते और मैं जैसा श्रेष्ठ पुरुष भी यहाँ नहीं नहाता। तुम इस पोखर में पुराने कुलथी के सूप जैसे मटमैले और दुर्गंधयुक्त वस्त्र धो रहे हो? मैं तुम्हें एक ही प्रहार में समाप्त कर दूँगा।
विटः—काणेलीमातः! तथा तर्कयामि यथानेनाचिरप्रव्रजितेन भवितव्यम् ।
Summary AI Son of a slave-girl! I suspect that he must have been ordained as a monk only recently.
सारांश AI हे वेश्यापुत्र! मुझे ऐसा लगता है कि इसने अभी हाल ही में दीक्षा ली है।
शकारः—कधं भावे जाणादि? । [कथं भावो जानाति? ।]
Summary AI How does my lord know that?
सारांश AI आप यह कैसे जानते हैं?
विटः—किमत्र ज्ञेयम्? । पश्य
Summary AI What is there to know? Look!
सारांश AI इसमें क्या जानना है? देखो।
८.५
अद्याप्यस्य तथैव केशविरहाद्गौरी ललाटच्छविः
कालस्याल्पतया च चीवरकृतः स्कन्धे न जातः किणः ।
नाभ्यस्ता च कषायवस्त्ररचना दूरं निगूढान्तरं
वस्त्रान्तं च पटोच्छ्रयाप्रशिथिलं स्कन्धे न संतिष्ठते ॥
Summary AI Even now, his forehead remains fair due to the recent loss of hair. Because of the short time, no callus from the monk's robe has formed on his shoulder. He is unpracticed in arranging saffron garments, and the loose end of the cloth, hiding much within, does not stay firm on his shoulder.
सारांश AI हाल ही के मुंडन के कारण इसका माथा अब भी चमक रहा है। चीवर धारण किए कम समय हुआ है, इसलिए कंधे पर गट्टा नहीं पड़ा है। इसे भिक्षु वस्त्र पहनने का अभ्यास नहीं है, इसलिए वस्त्र का सिरा कंधे पर नहीं टिक रहा है।
भिक्षुः—उवाशके! एव्वं । अचिलपवजिदे हग्गे [उपासक! एवम् । अचिरप्रव्रजितोऽहम् ।]
Summary AI Layman, it is so. I have been recently ordained.
सारांश AI हे उपासक! आपकी बात सही है। मैं अभी नया-नया भिक्षु बना हूँ।
शकारः—ता कीशं तुमं जातमेत्तक ज्जेन ण पव्वजिदे । (इति ताडयति) [तस्किमर्थं त्वं जातमात्र एव न प्रवजितः? ।]
Summary AI Then why did you not renounce the world as soon as you were born?
सारांश AI तो फिर तुम पैदा होते ही भिक्षु क्यों नहीं बन गए?
भिक्षुः—णमो बुद्धश्श । [नमो बुद्धाय ।]
Summary AI Salutations to the Buddha.
सारांश AI बुद्ध को नमस्कार है।
विटः—किनेन ताडितेन तपस्विना? मुच्यताम्; गच्छतु ।
Summary AI What is the point of beating this poor ascetic? Let him go; let him depart.
सारांश AI इस बेचारे तपस्वी को पीटने से क्या लाभ? इसे जाने दो।
शकारः—अले! च्यिश्ट दाव जात्र शंपधालेमि । [अरे! तिष्ठ तावत्, याचत्संप्रधारयामि ।]
Summary AI Hey! Wait a moment while I deliberate.
सारांश AI अरे! अभी रुको, जब तक मैं सोच-विचार न कर लूँ।
विटः—केन सार्धम् ।
Summary AI With whom will you deliberate?
सारांश AI किसके साथ विचार करोगे?
शकारः—अत्तणो हडक्केण । [आत्मनो हृदयेन ।]
Summary AI With my own heart.
सारांश AI अपने स्वयं के हृदय के साथ।
विटः—हन्त, न गतः ।
Summary AI Alas, he has not left.
सारांश AI खेद है, यह अब तक गया नहीं।
शकारः—पुत्तका हडक्का! भटके पुत्तके! एशे शमणके अवि णाम किं गच्छदु, किं च्यिश्टदु । (स्वगतम्) णावि गच्छदु, णावि च्यिश्टदु? । (प्रकाशम्) भावे शंपधालिदं मए हडक्केण शह । एशे मह हडक्के भणादि । [पुत्रक हृदय! भट्टारक पुत्रक! एष श्रमणकोऽपि नाम किं गच्छतु, किं तिष्ठतु? । नापि गच्छतु, नापि तिष्ठतु । भाव! संप्रधारितं मया हृदयेन सह । एतन्मम हृदयं भणति ।]
Summary AI My dear heart! Noble little heart! Should this monk go, or should he stay? Neither let him go, nor let him stay. Master, I have deliberated with my heart, and this is what it says.
सारांश AI हे प्यारे हृदय! क्या इस भिक्षु को जाना चाहिए या रुकना चाहिए? न यह जाए, न रुके। हे मित्र! मैंने अपने हृदय के साथ विचार-विमर्श कर लिया है। मेरा हृदय यह कहता है।
विटः—किं ब्रवीति? ।
Summary AI What does it say?
सारांश AI वह क्या कहता है?
शकारः—मावि गच्छदु, मावि च्यिश्टदु । मावि ऊशशदु, मावि णीशशदु; इध ज्जेव झत्ति पडिअ मलेदु । किणः संघर्षजो व्रणाकारः । वस्नकषायीकरणं न शीलितम् । वस्त्रान्तः स्कन्धे न तिष्ठते । नपुंसकत्वं चिन्त्यम् (?) । निगूढमवकाशो यस्य तत् । संकोचितप्रदेश— [मापि गच्छतु, मापि तिष्ठतु । माप्युच्छ्वसितु, मापि निःश्वसितु । इहैव झटिति पतित्वा म्रियताम् ।]
Summary AI Let him not go, and let him not stay. Let him neither breathe in nor breathe out. Let him drop down right here and die instantly!
सारांश AI न यह जाए, न रुके। न यह श्वास ले और न ही छोड़े। यह यहीं तुरंत गिरकर मर जाए।
भिक्षुः—णमो बुद्धश्श; शलणागदम्हि । [नमो बुद्धाय; शरणागतोऽस्मि ।]
Summary AI Salutations to the Buddha; I seek refuge in you.
सारांश AI बुद्ध को नमस्कार है; मैं आपकी शरण में आया हूँ।
विटः—गच्छतु ।
Summary AI Let him go.
सारांश AI इसे जाने दो।
शकारः—णं शमएण । [ननु समयेन!]
Summary AI But only on one condition!
सारांश AI हाँ, लेकिन एक शर्त पर!
विटः—कीदृशः समयः ।
Summary AI What sort of condition?
सारांश AI कैसी शर्त?
शकारः—तधा कद्दमं फेलदु, जधा पाणिअं पंकाइलं ण होदि । अधवा पाणिअं पुंजीकदुअ कद्दमे फेलदु । [तथा कर्दमं प्रक्षिपतु, यथा पानीयं पङ्काविलं न भवति । अथवा पानीयं पुञ्जीकृत्य कर्दमे क्षिपतु ।]
Summary AI Throw the mud in such a way that the water does not become turbid; or rather, gather the water together and throw it into the mud.
सारांश AI कीचड़ को इस प्रकार डालो कि पानी गंदा न हो, या फिर पानी को इकट्ठा करके कीचड़ में डाल दो।
विटः—अहो मूर्खता—
Summary AI Oh, what utter foolishness!
सारांश AI अहो, कैसी मूर्खता है!
८.६
विपर्यस्तमनश्चेष्टैः शिलाशकलवर्ष्मभिः ।
मांसवृक्षैरियं मूर्खैर्भाराक्रान्ता वसुंधरा ॥
Summary AI The earth is burdened by these fools, who are like trees of flesh with bodies as hard as blocks of stone and whose mental activities are perverse.
सारांश AI विपरीत बुद्धि और चेष्टाओं वाले, पत्थर की शिलाओं के समान शरीर वाले इन मांस-रूपी वृक्षों जैसे मूर्खों के कारण यह पृथ्वी भार से दबी हुई है।
(भिक्षुर्नाट्येनाक्रोशति)
Summary AI The bhikṣu gestures as if reviling him.
सारांश AI भिक्षु अभिनय करते हुए आक्रोश व्यक्त करता है।
शकारः—किं भणादि? । [किं भणति? ।]
Summary AI What is he saying?
सारांश AI यह क्या कह रहा है?
विटः—स्तौति भवन्तम् ।
Summary AI He is singing your praises.
सारांश AI यह आपकी प्रशंसा कर रहा है।
शकारः—थुणु थुणु, पुणो वि थुणु । [स्तुनु स्तुनु, पुनरपि स्तुनु ।]
Summary AI Praise me, praise me! Praise me once again!
सारांश AI स्तुति करो, स्तुति करो, दोबारा स्तुति करो।
(तथा कृत्वा निष्क्रान्तो भिक्षुः)
Summary AI Having done so, the bhikṣu makes his exit.
सारांश AI वैसा ही करके भिक्षु वहाँ से चला जाता है।
विटः—काणेलीमातः! पश्योद्यानस्य शोभाम्
Summary AI O son of a slave-girl! Behold the splendor of the garden.
सारांश AI हे काणेलीपुत्र! इस बगीचे की सुंदरता तो देखिए।
८.७
अमी हि वृक्षाः फलपुष्पशोभिताः
कठोरनिष्पन्दलतोपवेष्टिताः ।
नृपाज्ञया रक्षिजनेन पालिता
नराः सदारा इव यान्ति निर्वृतिम् ॥
Summary AI These trees, adorned with fruits and flowers and entwined by firm, motionless creepers, protected by guards under the king's command, attain peace like men accompanied by their wives.
सारांश AI फलों और फूलों से लदे ये वृक्ष, जो लताओं से लिपटे हुए हैं और राजा के रक्षकों द्वारा सुरक्षित हैं, अपनी पत्नियों के साथ मनुष्यों की भाँति सुख का अनुभव कर रहे हैं।
शकारः—शुश्टु भावे भणादि [सुष्टु भावो भणति]
Summary AI The Bhāva speaks quite rightly.
सारांश AI आप बिल्कुल ठीक कह रहे हैं।
८.८
बहुकुसुमविचित्रिता च भूमिः कुसुमभरेण विनामिताश्च वृक्षाः । द्रुमशिखरलतावलम्बमानाः पनसफलानीव वानरा ललन्ति ॥
Summary AI The ground is variegated with many flowers, and the trees are bent low by the weight of blossoms. Monkeys, hanging from the creepers at the treetops, dangle like jackfruits.
सारांश AI अनेक फूलों से धरती सजी है और वृक्ष फूलों के भार से झुक गए हैं। वृक्षों की चोटियों और लताओं पर लटकते हुए बंदर कटहल के फलों की तरह क्रीड़ा कर रहे हैं।
विटः—काणेलीमातः! इदं शिलातलमध्यस्यताम् ।
Summary AI O son of a slave-girl! Be seated upon this stone slab.
सारांश AI हे काणेलीपुत्र! इस शिलाखंड पर विराजिये।
शकारः—एशे म्हि आशिदे । (इति विटेन सहोपविशति) भावे! अज्ज वि तं वशंतशेणिअं शुमलामि । दुज्जणवअणं विअ हेडक्कादो ण ओशलदि । [एषोऽस्म्यासितः । भाव! अथापि तां वसन्तसेना स्मरामि । दुर्जनवचनमिव हृदयान्नापसरति ।]
Summary AI Here I am, seated. Bhāva, I still find myself thinking of Vasantasenā; like the words of a villain, she does not depart from my heart.
सारांश AI मैं बैठ गया हूँ। मित्र, फिर भी मैं उस वसंतसेना को याद कर रहा हूँ; वह किसी दुर्जन की बातों की तरह मेरे हृदय से नहीं निकल रही है।
विटः—(स्वगतम्) तथा निरस्तोऽपि स्मरति ताम् । अथवा
Summary AI (To himself) Even after being rejected, he still remembers her. Or perhaps...
सारांश AI तिरस्कृत होने पर भी वह उसे याद कर रहा है, अथवा...
८.९
स्त्रीभिर्विमानितानां कापुरुषाणां विवर्धते मदनः ।
सत्पुरुषस्य स एव तु भवति मृदुर्नैव वा भवति ॥
Summary AI Passion increases in cowardly men when they are insulted by women. However, for a virtuous man, that same passion either becomes mild or ceases to exist altogether.
सारांश AI स्त्रियों द्वारा तिरस्कृत होने पर अधम पुरुषों की काम-वासना बढ़ जाती है, किंतु सज्जन व्यक्ति का वही भाव या तो कोमल हो जाता है या पूर्णतः लुप्त हो जाता है।
शकारः—भावे! का वि वेला थाक्लकचेडश्श भणिदश्श ‘पवहणं गेण्हिअ लहुं लहुं आअच्छे ति । अज्ज वि ण आअच्छदि त्ति । चिलम्हि बुभुक्खिदे । मज्झण्हे या शक्कीअदि पादेहिं । गंतुं । ता पेक्ख पेक्ख [भाव! कापि वेला स्थावरकचेटस्य भणितस्थ ‘प्रवहण गृहीत्वा लघु लघ्वागच्छ इति । अद्यापि नागच्छतीति । चिरमस्मि बुभुक्षितः । मध्याह्न न शक्यते पादाभ्यां गन्तुम् । तत्पश्य पश्य]
Summary AI Bhāva, it has been a long time since I told the servant Sthāvaraka to bring the carriage and return quickly. He has yet to arrive. I have been hungry for a while, and at midday, walking is impossible. Look, look!
सारांश AI मित्र, सेवक स्थावरक को गाड़ी लेकर शीघ्र आने के लिए कहे बहुत समय हो गया, पर वह अब तक नहीं आया। मुझे भूख लगी है और दोपहर में पैदल चलना कठिन है, सो देखिए।
८.१०
नभोभध्यगतः सूर्यो दुःप्रेक्ष्यः कुपितवानरसदृक्षः । भूमिर्दढसंतप्ता हतपुत्रशतेव गान्धारी ॥
Summary AI The sun, positioned in the middle of the sky, is as difficult to look at as an angry monkey. The earth is intensely scorched, like Gāndhārī who lost her hundred sons.
सारांश AI आकाश के मध्य में स्थित सूर्य क्रोधित बंदर की तरह देखने में कठिन है। यह धरती अपने सौ पुत्रों के मारे जाने पर शोक संतप्त गांधारी की तरह अत्यधिक तप रही है।
विटः—एवमेतत् ।
Summary AI Indeed, it is so.
सारांश AI यह बात ऐसी ही है।
८.११
छायासु प्रतिमुक्तशष्पकवलं निद्रायते गोकुलं तृष्णार्तैश्च निपीयते वनमृगैरुष्णं पयः सारसम् ।
संतापादतिशङ्कितैर्न नगरीमार्गो नरैः सेव्यते ।
तप्तां भूमिमपास्य च प्रवहणं मन्ये क्वचित्संस्थितम् ॥
Summary AI In the shade, the cattle sleep having dropped their mouthfuls of grass. Thirsty forest deer drink the warm water of the pond. People, fearing the intense heat, do not frequent the city roads. I believe the carriage has stopped somewhere to avoid the scorched earth.
सारांश AI गौएँ छाया में सो रही हैं, मृग गर्म पानी पी रहे हैं और लोग गर्मी के कारण नगर के मार्गों पर नहीं निकल रहे हैं। तपती भूमि को देखकर लगता है कि बैलगाड़ी भी कहीं रुक गई है।
शकारः—भावे! [भाव!]
Summary AI Bhāva!
सारांश AI मित्र!
८.१२
शिरसि मम निलीनो भाव! सूर्यस्य पादः शकुनिखगविहङ्गा वृक्षशाखासु लीनाः ।
नरपुरुषमनुष्या उष्णदीर्घं श्वसन्तो ।
गृहशरणनिषण्णा आतपं निर्वहन्ति ॥
Summary AI Master! The sun’s rays are resting on my head. Birds of all kinds are hidden in the tree branches. Men, breathing long and hot sighs, endure the heat while sitting in the shelter of their homes.
सारांश AI सूर्य की किरणें मेरे सिर पर हैं, पक्षी वृक्षों की शाखाओं में दुबके हैं और मनुष्य लंबी गर्म साँसें लेते हुए घरों में शरण लेकर इस धूप से बच रहे हैं।
शकारः—भावे । अज्ज वि शे चेडे णाअच्छदि । अत्तणो विणोदणणिमित्त किं पि गाइश्शं (इति गायति) भावे । भावे! शुदं तुए जे मए गाइदं । [भाव! अद्यापि स चेट नागच्छति । आत्मनो विनोदननिमित्तं किमपि गास्यामि । भाव भाव! श्रुतं त्वया यन्मया गीतम्? ।]
Summary AI Bhāva, the servant has still not come. I shall sing something to entertain myself. Bhāva, Bhāva, did you hear my song?
सारांश AI मित्र, वह सेवक अभी तक नहीं आया। मैं अपने मनोरंजन के लिए कुछ गाता हूँ। क्या आपने मेरा गाना सुना?
विटः—किमुच्यते । गन्धर्वो भवान् ।
Summary AI What is there to say? You are a Gandharva himself.
सारांश AI क्या कहना, आप तो गंधर्व के समान गायक हैं।
शकारः—कधं गंधव्वे ण भविश्शं? । [कथं गन्धर्वो न भविष्यामि?]
Summary AI Why would I not be a Gandharva?
सारांश AI मैं गंधर्व क्यों नहीं होऊँगा?
८.१३
हिङ्गूज्वला जीरकभद्रमुस्ता
वचाथा ग्रन्थिः सगुडा च शुण्ठी ।
एषा मया सेविता गन्धयुक्तिः
कथं नाहं मधुर स्वर इति ॥
Summary AI I have consumed this fragrant mixture consisting of bright asafoetida, cumin, nut-grass, orris root, long pepper, and ginger with jaggery. Why then is my voice not sweet?
सारांश AI मैंने हींग, जीरा, मुस्त, वच, गुड़ और सोंठ जैसे सुगंधित द्रव्यों का सेवन किया है, फिर भी मेरी आवाज़ मधुर क्यों नहीं हो रही है?
शकारः—भावे! पुणो वि दाव गाइश्शं । (तथा करोति) भावे भावे । शुदं तुए जं मए गाइदं? । [भाव! पुनरपि तावद्गास्यामि । भाव भाव! श्रुतं त्वया यन्मया गीतम्? ।]
Summary AI Bhāva, I shall sing once more. Bhāva, Bhāva, did you hear what I sang?
सारांश AI मित्र, मैं फिर से गाता हूँ। मित्र, क्या आपने मेरा गीत सुना?
विटः—किमुच्यते-गन्धर्वो भवान्? ।
Summary AI What can be said—you are truly a Gandharva.
सारांश AI क्या कहना, आप तो साक्षात गंधर्व हैं।
शकारः—कधं गंधव्वे ण भवामि? । [कथं गन्धर्वो न भवामि? ।]
Summary AI How am I not a Gandharva?
सारांश AI मैं गंधर्व क्यों नहीं हूँ?
८.१४
हिज्वलं दत्तमरीचचूर्ण व्याघारितं तैलधृतेन मिश्रम् । भुक्तं मया पारभृतीयमसिं कथं नार्ह मधुरस्वर इति ॥
Summary AI I have eaten the meat of a cuckoo, seasoned with pepper powder and fried in a mixture of oil and ghee. Why then am I not sweet-voiced?
सारांश AI मैंने मिर्च के चूर्ण और तेल-घी के बघार से बना हुआ पुलाव जैसा व्यंजन खाया है, फिर भी मेरी आवाज़ मधुर क्यों नहीं हो रही है?
शकारः—घि भावे! अज वि चेडे णाअच्छदि । [भाव! अद्यापि चेदो नागच्छति ।]
Summary AI Friend, the servant has not arrived even now.
सारांश AI मित्र! अभी तक सेवक नहीं आया।
विटः—स्वस्थो भवतु भवान्, संप्रत्येवागमिष्यति ।
Summary AI Be at ease; he will arrive this very moment.
सारांश AI आप शांत रहें, वह अभी आ जाएगा।
(ततः प्रविशति प्रवहणाधिरूढा वसन्तसेना चेटश्च)
Summary AI Then enter Vasantasenā riding in a carriage, accompanied by the servant.
सारांश AI बैलगाड़ी पर बैठी वसन्तसेना और सेवक का प्रवेश होता है।
चेटः—भीदे खु हग्गे, मज्झण्हिके शुज्जे । मा दाणि कुविदे लाअशालशंठाणे हुविश्शदि । ता तुलिदं वहामि । जाध गोणा! जाध । [भीतः खल्वहम्, माध्याह्निकः सूर्यः । नेदानीं कुपितो राजश्यालसंस्थानको भविष्यति । तत्वरितं वहामि । यातं गावौ! यातम् ।]
Summary AI I am truly afraid; the sun is at its midday peak. Now the king’s brother-in-law Saṃsthānaka will surely be angry. I must drive quickly. Go, bullocks, go!
सारांश AI मुझे डर लग रहा है, दोपहर का समय है। कहीं राजा का साला संस्थानक नाराज न हो जाए, इसलिए मैं जल्दी गाड़ी हाँकता हूँ। चलो बैलों, चलो!
वसन्तसेना—हद्धी हद्धी, ण हु वड्ढमाणअस्स अअं सरसंजोओ । किं णेदं? । किं णु खु अज्ज चारुदत्तेण वाहणपडिस्सम परिहरंतेण अण्णो मणुस्सो अण्णं पवहणं पेसिदं भविस्सदि? । फुरदि दाहिणं लोअणं, वेवदि में हिअअं, सुण्णाओ दिसाओ, सव्वं ज्जेव विसंठुलं पेक्खामि । [हा धिक् हा धिक्, न खलु वर्धमानकस्यायं स्वरसंयोगः । किं न्विदम्? किं नु खल्वार्यचारुदत्तेन वाहनपरिश्रमं परिहरतान्यो मनुष्योऽन्यत्प्रवहणं प्रेषितं भविष्यति? । स्फुरति दक्षिणं लोचनम्, वेपते मे हृदयम्, शून्या दिशः, सर्वमेव विसंष्ठुलं पश्यामि ।]
Summary AI Alas! This is certainly not the sound of Vardhamānaka’s voice. What is this? Could the noble Cārudatta, wanting to avoid overworking the team, have sent another man and a different carriage? My right eye throbs, my heart trembles, the directions seem empty, and I see everything as ominous.
सारांश AI धिक्कार है, यह वर्धमानक की आवाज़ नहीं है। क्या आर्य चारुदत्त ने थकान से बचाने के लिए दूसरी गाड़ी भेजी है? मेरी दाईं आँख फड़क रही है, हृदय कांप रहा है और सब अमंगलकारी लग रहा है।
शकारः—(नेमिधोषमाकर्त्य) भावे भावे अगदे पवहणे । [भाव भाव! आगतं प्रवहणम् ।]
Summary AI Friend, friend! The carriage has arrived.
सारांश AI मित्र! देखो, गाड़ी आ गई।
विटः—कथं जानासि? ।
Summary AI How do you know?
सारांश AI तुम्हें कैसे पता चला?
शकारः—किं ण पेक्खदि भावे? बुङ्ढशुअले विअ घुलघुलाअमाणे लक्खीअदि । [किं न पश्यति भावः? वृद्ध शूकर इव घुरघुरायमाणं लक्ष्यते ।]
Summary AI Does my friend not see? It is heard rumbling and grunting like an old boar.
सारांश AI क्या आप देख नहीं रहे? यह किसी बूढ़े सूअर की तरह घुरघुरा रही है।
विटः—(दृष्ट्वा) साधु लक्षितम् अयमागतः ।
Summary AI Well observed; it has arrived.
सारांश AI बिल्कुल सही पहचाना, वह आ गया है।
शकारः—पुत्तका थावलका चेडा! अगदे शि? [पुत्रक स्थावरक घेट! आगतोऽसि ।]
Summary AI My dear Sthāvaraka, my servant! You have arrived.
सारांश AI पुत्र स्थावरक! तुम आ गए?
चेटः—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Yes, indeed.
सारांश AI जी हाँ।
शकारः—पवहणे वि अगदे । [प्रवहणमप्यागतम्?]
Summary AI Has the carriage also arrived?
सारांश AI क्या गाड़ी भी आ गई है?
चेटः—अध ई । [अथ किम् ।]
Summary AI Yes, indeed.
सारांश AI जी हाँ।
शकारः—गोणा वि आगदे? । [गावावप्यागतौ ।]
Summary AI Have the two bulls also arrived?
सारांश AI क्या दोनों बैल भी आ गए?
चेटः—अध ई । [अथ किम् ।]
Summary AI Yes, indeed.
सारांश AI जी हाँ।
शकारः—तुमं पि आगदे । [त्वमप्यागतः? ।]
Summary AI Have you also arrived?
सारांश AI क्या तुम भी आ गए?
चेटः—(सहासम्) भट्टके! अहं पि आगदे । [भट्टारक! अहमप्यागतः ।]
Summary AI Master, I too have arrived.
सारांश AI स्वामी! मैं भी आ गया।
शकारः—ता पवेशेहि पवहणं । [तत्प्रवेशय प्रवहणम् ।]
Summary AI Then bring the carriage in.
सारांश AI तो फिर गाड़ी को अंदर ले आओ।
चेटः—कदलेण मग्गेण? । [कतरेण मार्गेण? ।]
Summary AI By which path?
सारांश AI किस मार्ग से लाऊं?
शकारः—एदेण ज्जेव पगालखंडेण । [एतेनैव प्राकारखण्डेन ।]
Summary AI Drive it through this very breach in the wall.
सारांश AI इसी दीवार के टूटे हुए हिस्से से।
चेटः—भट्टके! गोणा मलेंति । पवहणे वि भज्जेदि । हग्गे वि चेडे मलामि । [भट्टारक! वृषभौ न्नियेते । प्रवहणमपि भज्यते । अहमपि चेटो म्रिये ।]
Summary AI Master, the oxen will perish, the carriage will be wrecked, and I, your servant, will also die.
सारांश AI स्वामी! बैल मर जाएँगे, गाड़ी भी टूट जाएगी और मैं सेवक भी मर जाऊँगा।
शकारः—अले! लाअशालके हग्गे; गोणी मले, अवले कीणिइशं; पवहणे भग्गे, अवलं घडाइश्शं; तुमं मले, अण्णे पवहणवाहके हुविश्शदि । [अरे! राजश्यालकोऽहम्; बृषभौ मृतौ, अपरौ क्रेष्यामि । प्रवहणं भग्नम्, अपरे कारयिष्यामि । त्वं मृतः अन्यः प्रवहणवादहको भविष्यति ।]
Summary AI Hey! I am the King's brother-in-law. If the oxen die, I will buy others. If the carriage is broken, I will have another built. If you die, there will be another driver.
सारांश AI अरे! मैं राजा का साला हूँ; यदि बैल मर गए तो दूसरे खरीद लूँगा, गाड़ी टूटी तो दूसरी बनवा लूँगा और यदि तुम मर गए तो दूसरा चालक मिल जाएगा।
चेटः—शव्वं उववण्णं हुविश्शदि, हग्गे अत्तणकेलके ण डुविश्शं । [सर्वमुपपन्नं भविष्यति, अहमात्मीयो न भविष्यामि ।]
Summary AI Everything will be replaced, but I shall no longer exist.
सारांश AI सब कुछ तो ठीक हो जाएगा, किंतु मैं स्वयं अपने लिए जीवित नहीं बचूँगा।
शकारः—अले! शव्वं पि णश्शदु; पगालखंडेण पवेशेहि पवहणं । [अरे! सर्वमपि नश्यतु; प्राकारखण्डेन प्रवेशय प्रवहणम् ।]
Summary AI Listen! Let everything perish, but drive the carriage through that opening in the wall.
सारांश AI अरे! सब कुछ नष्ट हो जाने दो; दीवार के इसी टूटे भाग से गाड़ी को अंदर ले चलो।
चेटः—विभज्ज ले पवहण! शमं शामिणा विभज्ज । अण्णे पवहणे भोदु । भट्टके गदुअ णिवेदेमि । (प्रवेश्य) कधं ण भग्गे । भट्टके! एशे उवत्थिदे पवहणे । [विभञ्ज रे प्रवहण! समं स्वामिना विभञ्ज । अन्यत्प्रवहणं भवतु । भट्टारकं गत्वा निवेदयामि । कथं न भग्नम् । भट्टारक! एतदुपस्थितं प्रवहणम् ।]
Summary AI Break, O carriage! Break along with your master. Let there be another carriage. I shall go and inform the master. How is it not broken? Master, the carriage has arrived.
सारांश AI अरे गाड़ी, टूट जा! अपने स्वामी के साथ ही टूट जा। दूसरी गाड़ी आ जाएगी। स्वामी के पास जाकर बताता हूँ। अरे, यह तो टूटी ही नहीं! स्वामी, यह गाड़ी आ गई है।
शकारः—ण छिण्णा गोणा? । ण मला लज्ज । तुमं पि ण मले । [न छिन्नौ वृषभौ? । न मृता रजवः? । स्वमपि न मृतः? ।]
Summary AI Are the oxen not injured? Are the ropes not snapped? Have you yourself not died?
सारांश AI क्या बैल घायल नहीं हुए? क्या रस्सियाँ नहीं टूटीं? और क्या तुम भी नहीं मरे?
चेटः—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Certainly not.
सारांश AI जी हाँ, बिल्कुल।
शकारः—भावे! आअच्छ; पवहणं पेक्खामो । भावे! तुमं पि मे गुलु पलमगुलु । पेक्खीअशि शादलके अब्भंतलकेत्ति पुलक्कलण्णीएत्ति तुमं दाव पवहणं अग्गदो अहिलुह । [भाव! आगच्छ; प्रवहणं पश्यावः । भाव! त्वमपि मम गुरुः परमगुरुः । प्रेक्ष्यसे सादरकोऽभ्यन्तरक इति पुरस्करणीय इति त्वं तावत्प्रवहणामग्रतोऽधिरोह ।]
Summary AI Friend, come; let us inspect the carriage. Friend, you are my teacher, my supreme teacher. Since you are respected and close to me, and thus should be honored, you climb into the carriage first.
सारांश AI मित्र! आओ, हम गाड़ी देखते हैं। तुम मेरे परम आदरणीय गुरु हो। तुम सम्मानित और आत्मीय होने के कारण प्रथम पूज्य हो, इसलिए पहले तुम ही गाड़ी पर चढ़ो।
विटः—एवं भवतु । (इत्यारोहति)
Summary AI Very well.
सारांश AI ठीक है, ऐसा ही हो।
शकारः—अधवा च्यिश्ट तुमं । तुह बप्पकेलके पवहणे, जेण तुमं अग्गदो अहिलुहशि । हग्गे पवहणशामी; अग्गदो पवहणं अहिलुहामि । [अथवा तिष्ठ त्वम् । तव पितृसंबन्धि प्रवहणम्, येन त्वमग्रतोऽधिरोहसि । अहं प्रवहणस्वामी; अग्रतः प्रवहणमधिरोहामि ।]
Summary AI Wait! Does this carriage belong to your father that you should climb in first? I am the owner; I shall enter the carriage first.
सारांश AI या फिर तुम ठहरो। क्या यह तुम्हारे पिता की गाड़ी है जो तुम पहले चढ़ रहे हो? मैं इस गाड़ी का स्वामी हूँ, इसलिए मैं पहले गाड़ी पर चढ़ूँगा।
विटः—भवानेवं ब्रवीति ।
Summary AI Since you say so.
सारांश AI आप जैसा कहें, वैसा ही सही।
शकारः—जइ वि हग्गे एवं भणामि, तधा वि तुह एशे आदले अहिलुह भश्टके' त्ति भणिदुं । [यद्यप्यहमेवं भणामि, तथापि तवैष आचारः ‘अधिरोह भट्टारक! इति भणितुम् ।]
Summary AI Even if I say so, it is proper etiquette for you to say, 'Please climb in, Master!'
सारांश AI भले ही मैं ऐसा कह रहा हूँ, फिर भी तुम्हारा यह शिष्टाचार होना चाहिए कि तुम मुझसे कहो—'स्वामी, आप चढ़िए'।
विटः—आरोहतु भवान् ।
Summary AI Please, climb in.
सारांश AI आप ही गाड़ी पर चढ़ें।
शकारः—एशे शंपदं अहिलुहामि । पुत्तका थावलका चेडा! पलिवत्तावेहि पवहणं । [एष सांप्रतमधरोहामि । पुत्रक स्थावरक चेट! परिवर्तय प्रवहणम् ।]
Summary AI I am climbing in now. Dear boy Sthāvaraka, servant, turn the carriage around.
सारांश AI अब मैं इस पर चढ़ता हूँ। पुत्र स्थावरक! गाड़ी को घुमाओ।
चेटः—(परावर्य) अहिलुहदु भट्टालके । [अधिरोहतु भट्टारकः ।]
Summary AI May the master climb in.
सारांश AI स्वामी, आप गाड़ी पर चढ़ें।
शकारः—(अधिरुत्यावलोक्य च शङ्कां नाटयित्वा, त्वरितमवतीर्य, विटंकण्ठेऽवलम्ब्य) भावे भावे! मलेशि मलेशि । पवणाधिलूढा लक्खशी चोले व पडिवशदि । ता जइ लक्खशी, तदो उमे वि मूशे । अध चोले, तदो उमे वि खज्जे । [भाव भाव! मृतोऽसि मृतोऽसि । प्रवहणाधिरूढा राक्षसी चौरो वा प्रतिवसति । तद्यदि राक्षसी, सदोभावपि मुषितौ । अथ चौरः तदोभावपि खादितौ ।]
Summary AI Friend, friend! You are dead, you are dead! Either a demoness or a thief resides inside the carriage. If it is a demoness, we are both robbed; if it is a thief, we are both devoured.
सारांश AI मित्र! मित्र! तुम तो मारे गए! गाड़ी में कोई राक्षसी या चोर बैठा है। यदि वह राक्षसी है तो हम दोनों लुट गए, और यदि चोर है तो हमें खा जाएगा।
विटः—न भेतव्यम्; कुतोऽत्र वृषभयाने राक्षस्याः संचारः । मा नाम ते मध्याह्नार्कतापच्छिन्नदृष्टेः स्थावरकस्य सकञ्चुकां छायां दृष्ट्वा भ्रान्तिरुत्पन्ना ।
Summary AI Do not be afraid. Why would a demoness be in an ox-cart? Perhaps your sight is blurred by the midday sun, and seeing Sthāvaraka's shadow in his tunic, you have become deluded.
सारांश AI डरो मत; बैलगाड़ी में राक्षसी कहाँ से आएगी? शायद दोपहर की तेज धूप के कारण तुम्हें स्थावरक की कुर्ते वाली छाया देखकर भ्रम हो गया है।
शकारः—पुत्तका थावलका चेडा जीवेशि? । [पुत्रक स्थावरक चेट! जीवसि? ।]
Summary AI My boy Sthāvaraka, servant! Are you alive?
सारांश AI पुत्र स्थावरक! क्या तुम जीवित हो?
चेटः—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Of course.
सारांश AI जी हाँ, बिल्कुल।
शकारः—भावे! पवहणाहिं इत्थिआ पडिवशदि; ती अवलोएहि । [भाव! प्रवहणान्तः स्त्री प्रतिवसति; तदवलोकय ।]
Summary AI Friend! A woman is staying inside the carriage; look at her.
सारांश AI हे भाव! गाड़ी के भीतर कोई स्त्री है; उसे देखिए।
विटः—कथं स्त्री ।
Summary AI What? A woman?
सारांश AI क्या, वहाँ कोई स्त्री है?
८.१५
अवनतशिरसः प्रयाम शीघ्रं
पथि वृषभा इव वर्षताडिताक्षाः ।
मम हि सदसि गौरवप्रियस्य
कुलजनदर्शनकातरं हि चक्षुः ॥
Summary AI Let us go quickly with lowered heads, like bulls whose eyes are struck by rain. For my eyes, though I love dignity, are timid when it comes to facing people of noble families in public.
सारांश AI वर्षा से पीड़ित बैलों की तरह सिर झुकाकर हमें जल्दी चलना चाहिए। समाज में प्रतिष्ठित मुझ जैसे व्यक्ति की आँखें कुलवधुओं को देखने में संकोच का अनुभव कर रही हैं।
वसन्तसेना—(सविस्मयमात्मगतम्) कधं मम णअणाणं आआसअरो ज्जेव्व राअसालओ! । ती संसइदम्हि मंदभाआ । एसो दाणिं मम मंदभाइणीए ऊसरक्खेत्तपडिदो विअ बीअमुट्टी णिप्फलो इध आगमणो संवुत्तो । ता किं एत्थे करइस्सं? । [कथं मम नयनयोरायासकर एव राजश्यालः? । तत्संशयितास्मि मन्दभाग्या । एतदिदानीं मम मन्दाभागिन्या ऊषरक्षेत्रपतित इव बीजमुष्टिर्निष्फलमिहागमनं संवृत्तम् । तत्किमत्र करिष्यामि? ।]
Summary AI How is it that the King's brother-in-law, who pains my eyes, is here? I am unfortunate and filled with doubt. My arrival has become as fruitless as a handful of seeds scattered on barren soil. What shall I do now?
सारांश AI क्या मेरी आँखों को कष्ट देने वाला यह राजश्याल ही है? मैं अभागिन अब संकट में हूँ। मेरा यहाँ आना ऊसर भूमि में बीज डालने के समान निष्फल हो गया है। अब मैं क्या करूँ?
शकारः—कादले खु एशे वुड्ढचेडे पवहणं णावलोएदि । भावे । आलोएहि पवहणं । [कातरः खल्वेष वृद्धचेटः प्रवहणं नावलोकयति । भाव! आलोकय प्रवहणम् ।]
Summary AI This timid old servant will not look into the carriage. Friend, look inside!
सारांश AI यह बूढ़ा सेवक डरपोक है जो गाड़ी में नहीं देख रहा। हे भाव! आप गाड़ी के भीतर देखिए।
विटः—को दोषः? । भवत्वेवं तावत् ।
Summary AI What is the harm? Let it be so.
सारांश AI इसमें क्या हर्ज है? ठीक है, देखता हूँ।
शकारः—कधं शिआला उड्डेंति, वाअशा वच्चेंति? । ता जाव भावे अक्खीहिं भक्खीअदि, दंतेहिं पेक्खीअदि, ताव हग्गे पलाइश्शं । [कथं शृगाला उड्डीयन्ते, वायसा व्रजन्ति? । तद्यावद्भावोऽक्षिभ्यां भक्ष्यते दन्तैः प्रेक्ष्यते, तावदहं पलायिष्ये ।]
Summary AI Why are jackals flying and crows walking? While my friend is 'devoured' by eyes and 'seen' by teeth, I shall run away.
सारांश AI कैसे सियार उड़ रहे हैं और कौवे चल रहे हैं? जब तक भाव आँखों से खा रहे और दाँतों से देख रहे हैं, तब तक मैं भाग जाऊँगा।
विटः—(वसन्तसेनां दृष्ट्वा, सविषादमात्मगतम्) कथमये, मृगी व्याघ्रमनुसरति? । भोः! कष्टम्;
Summary AI How can this be? Does the doe follow the tiger? Oh, what a tragedy!
सारांश AI क्या, हिरणी बाघ के पीछे जा रही है? ओह! यह तो बड़े कष्ट की बात है।
८.१६
शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पुलिनान्तरशायिनम् ।
हंसी हंस परित्यज्य वायसं समुपस्थिता ॥
Summary AI The female swan, having abandoned the male swan who is as bright as the autumn moon and resting on the riverbank, has approached a crow.
सारांश AI शरद कालीन चंद्रमा के समान उज्ज्वल हंस को छोड़कर यह हंसी अब मुझ जैसे कौए के पास चली आई है।
विटः—(जनान्तिकम्) वसन्तसेने । न युक्तमिदम्, नापि सदृशमिदम्;
Summary AI Vasantasenā, this is neither proper nor worthy of you.
सारांश AI वसन्तसेने! यह न तो उचित है और न ही तुम्हारे योग्य है।
विटः—पूर्वं मानादवज्ञाय द्रव्यार्थे जननीवशात् ॥
Summary AI Previously, you disregarded him out of pride and for the sake of wealth, under your mother's influence.
सारांश AI पहले मान के कारण तिरस्कार करके अब धन के लिए माता के वश में होकर यहाँ आई हो?
वसन्तसेना—ण । (इति शिरच्चालयति ।) [न ।]
Summary AI No.
सारांश AI नहीं।
८.१७
अशौण्डीर्यस्वभावेन वेशभावेन मन्यते ॥
Summary AI She judges according to a lack of nobility and the nature of a courtesan's lifestyle.
सारांश AI वीरता के अभाव और वेश्यावृत्ति के स्वभाव के कारण ही वह ऐसा मानती है।
विटः—ननूक्तमेव मया भवतीं प्रति—‘सममुपचर भद्रे! सुप्रियं चाप्रियं च ।
Summary AI Indeed, I told you before—fair lady, you should treat the pleasant and the unpleasant with equal regard.
सारांश AI मैंने तो आपसे कहा था कि प्रिय और अप्रिय दोनों के साथ समान व्यवहार करें।
वसन्तसेना—पवहणविपज्जासेण आगदा । सरणागदम्हि । [प्रवहणविपर्यसेनागता । शरणागतास्मि ।]
Summary AI I have come here due to a mix-up of carriages. I seek your protection.
सारांश AI गाड़ी बदल जाने के कारण मैं यहाँ आ गई हूँ। मैं आपकी शरण में हूँ।
विटः—न भेतव्यं न भेतव्यम्; भवतु । एनं वञ्चयामि । (शकारमुपगम्य ।) काणेलीमातः! सत्यं राक्षस्येवात्र प्रतिवसति ।
Summary AI Do not fear, do not fear. I shall deceive him. Son of a slave! Truly, a demoness dwells within.
सारांश AI डरो मत। मैं इसे धोखा देता हूँ। काणेलीपुत्र! सचमुच इसके भीतर तो कोई राक्षसी रहती है।
शकारः—भावे भावे! जइ लक्खशी पडिवशदि, ता कीश ण तुमं मूशेदि? अध चोले, ता कि तुमं ण भक्खिदे? । [भाव भाव! यदि राक्षसी प्रतिवसति; तत्कथं न त्वां मुष्णाति? । अथ चौरः, तदा किं त्वं न भक्षितः ।]
Summary AI Friend, if a demoness lives there, why has she not robbed you? Or if it is a thief, why have you not been devoured?
सारांश AI भाव! यदि राक्षसी है तो उसने आपको लूटा क्यों नहीं? और चोर है तो आपको खाया क्यों नहीं?
विटः—किमनेन निरूपितेन? । यदि पुनरुद्यानपरम्परया पद्भयामेव नगरीमुज्जयिनीं प्रविशावः, तदा को दोषः स्यात् ।
Summary AI What is the use of investigating this? What harm would there be if we enter the city of Ujjayinī on foot, passing through the gardens?
सारांश AI इस जाँच से क्या लाभ? यदि हम उद्यानों के रास्ते पैदल ही उज्जयिनी चलें तो क्या दोष है?
शकारः—एवं किदे किं भोदि?) [एवं कृते किं भवति? ।]
Summary AI What happens if we do that?
सारांश AI ऐसा करने से क्या होगा?
विटः—एवं कृते व्यायामः सेवितो धुर्याणां च परिश्रमः परिहृतो भवति ।
Summary AI By doing so, we shall get exercise, and the exhaustion of the draft animals will be avoided.
सारांश AI इससे हमारा व्यायाम होगा और बैलों की थकान भी कम हो जाएगी।
शकारः—एवं भोदु । थावलआ चेडा! णेह पवहणं । अधवा च्यिश्ट । च्यिश्ट; देवदाणं बम्हणाणं च अग्गदो चलणेण गच्छामि । णहि णहि, पवहाणं अहिलुहिअ गच्छामि, जेण दूलदो मं पेक्खिअ भणिश्शंति—‘एशे शे लश्टिअशाले भश्टालके गच्छदि' । [एवं भवतु । स्थावरक चेट! नय प्रवहणम् । अथवा तिष्ठ तिष्ठ; देवतानां ब्राह्मणानां चाग्रतश्चरणेन गच्छामि । नहि नहि, प्रवहणमधिरुह्य गच्छामि, येन दूरतो मां प्रेक्ष्य भणिष्यन्ति—'एष स राष्ट्रियश्यालो भट्टारको गच्छति' ।]
Summary AI Let it be so. Sthāvaraka, take the carriage away! Or wait, I shall walk on foot before gods and Brāhmaṇas. No, I will go by carriage so people will see me from afar and say: 'There goes the King's brother-in-law, the noble master.'
सारांश AI ठीक है। स्थावरक! गाड़ी ले चलो। नहीं, मैं पैदल चलूँगा। नहीं, गाड़ी में ही जाऊँगा ताकि लोग कहें कि राजा के साले साहब जा रहे हैं।
विटः—(स्वगतम्) दुष्करं विषमौषधीकर्तुम् । भवतु । एवं तावत् । (प्रकाशम्) काणेलीमातः! एषा वसन्तसेना भवन्तुमभिसारयितुमागता ।
Summary AI It is difficult to turn poison into medicine. Very well. Son of a slave! Vasantasenā has come here to seek you as her lover.
सारांश AI विष को औषधि बनाना कठिन है। काणेलीपुत्र! यह वसन्तसेना तुमसे ही मिलने यहाँ आई है।
वसन्तसेना—संत पावं संत पावं । [शान्तं पापम्, शान्त पापम् ।]
Summary AI Heaven forbid! Heaven forbid!
सारांश AI ईश्वर रक्षा करे! ऐसा न हो!
शकारः—(सहर्षम्) भावे भावे, मं पबलपुलिशं मणुश्शं वाशुदेवकं । [भावे भाव! मां प्रवरपुरुषं मनुष्यं वासुदेवकम् ।]
Summary AI Friend! Look at me, a most distinguished man, a human being, a veritable Vāsudeva.
सारांश AI हे भाव! मैं श्रेष्ठ पुरुष और मनुष्य वासुदेव हूँ।
विटः—अथ किम् ।
Summary AI Indeed.
सारांश AI और क्या!
शकारः—तेण हि अपुव्वा शिली शमशादिदा । तश्शिं काले मए लोशाविदा, शंपदं पादेशुं पडिअ पशादेमि । [तेन ह्यपूर्वा श्रीः समासादिता । तस्मिन्काले मया रोषिता, सांप्रतं पादयोः पतिता प्रसादयामि ।]
Summary AI Since an unprecedented beauty has been attained, I shall now appease her by falling at her feet, for I had angered her previously.
सारांश AI इसीलिए यह अपूर्व शोभा प्राप्त हुई है। उस समय मैंने उसे क्रोधित किया था, अब चरणों में गिरकर उसे प्रसन्न करता हूँ।
विटः—साध्वभिहितम् ।
Summary AI Well said.
सारांश AI यह उचित ही कहा।
शकारः—एशे पादेशुं पडेमि । (इति वसन्तसेनामुपसृत्य) अत्तिके, अम्बिके । शुणु मम विण्णत्तिं । [एष पादयोः पतामि । मातः, अम्बिके! शृणु मम विज्ञप्तिम् ।]
Summary AI Here I fall at your feet. Mother, Ambikā! Hear my petition.
सारांश AI यह मैं चरणों में गिरता हूँ। हे माता, हे अंबिका! मेरी प्रार्थना सुनो।
८.१८
एष पतामि चरणयोर्विशालनेत्रे
हस्ताञ्जलिं दशनखे तव शुद्धदन्ति ।
यत्तव मयापकृतं मदनातुरेण
तत्क्षामितासि वरगात्रि तवास्मि दासः ॥
Summary AI O large-eyed one! O pure-toothed beauty! Here I fall at your feet and place my folded hands upon your ten toenails. O fair-limbed one, forgive what I, afflicted by passion, have done to offend you; I am your slave.
सारांश AI हे विशाल नेत्रों वाली! मैं तुम्हारे चरणों में गिरता हूँ और प्रार्थना करता हूँ। कामातुर होकर मैंने जो अपराध किया है, उसे क्षमा कर दो; मैं तुम्हारा दास हूँ।
वसन्तसेना—(सक्रोधम्) अवेहि, अण्णज्जं मंतेसि । (इति पादेन ताडयति) [अपेहि, अनार्यं मन्त्रयसि ।]
Summary AI Begone! You speak ignobly.
सारांश AI दूर हटो, तुम बहुत नीच बात कर रहे हो।
(सक्रोधम्)
Summary AI She is filled with anger.
सारांश AI क्रोध के साथ।
८.१९
यच्चुम्बितमम्बिकामातृकाभि-
र्गतं न देवानामपि यत्प्रणामम् ।
तत्पातितं पादतलेन मुण्डे
वने शृगालेन यथा मृताङ्गम् ॥
Summary AI That head, which was kissed by motherly goddesses and never bowed even to the gods, has been struck by a foot, just as a jackal strikes a corpse in the forest.
सारांश AI जिस सिर को माताओं ने चूमा और जो देवताओं के आगे भी नहीं झुका, उसे तुमने वन में पड़े शव की तरह अपने पैरों से ठुकरा दिया है।
शकारः—अले थावलआ चेडा! कहिं तुए एशा शमाशादिदा । [अरे स्थावरक चेट! कुत्र त्वयैषा समासादिता? ।]
Summary AI You, slave Sthāvaraka! Where did you find her?
सारांश AI अरे स्थावरक सेवक! यह तुम्हें कहाँ मिली?
चेटः—भश्टके! गामशअलेहिं लुद्धे लाअमग्गे । तदो चालुदत्तश्श लुक्खवाड़िआए पवहणं थाविअ तर्हि ओदलिअ जाव चक्कपलिवट्टियं कलेमि, ताव एशा पावणविपज्जाशेण इह आलुढे त्ति तक्केमि । [भट्टक! ग्रामशकटै रूद्धो राजमार्गः । तदा चारुदत्तस्य वृक्षवाटिकायां प्रवहणं स्थापयित्वा तत्रावतीर्य यावच्चक्रपरिवृत्तिं करोमि, तावदेषा प्रवहणविपर्यासेनेहारूढेति तर्कयामि ।]
Summary AI Master, the highway was blocked by village carts. While I stopped the carriage in Cārudatta’s grove and stepped down to turn the wheels, I suspect she climbed in by mistake due to a confusion of carriages.
सारांश AI स्वामी! गाँव की गाड़ियों से राजमार्ग अवरुद्ध था। तब चारुदत्त की बगिया में गाड़ी रोककर जब मैं पहिया ठीक कर रहा था, तब मुझे लगता है कि यह गाड़ी की अदला-बदली के कारण यहाँ चढ़ गई।
शकारः—कधं पवहणविपज्जाशेण आगदा, ण मं अहिशालिदुं? । ता ओदल ओदल ममकेलकादो पवहणादो । तुमं तं दलिद्दशत्थवाहपुत्तकं अहिशालेशि । ममकेलकाई गोणाइं वाहेशि । ता ओदल ओदल गब्भदाशि! ओदल ओदल । [कथं प्रवहणविपर्यासेनागता, ने मामभिसारयितुम्? तदवतरावतर मदीयात्प्रवहणात् । त्वं तं दरिद्रसार्थवाहपुत्रकमभिसरसि । मदीयौ गावौ वायसयसि । तदवतरावतर गर्भदासि! अवतरावतार ।]
Summary AI What? She arrived by a carriage mix-up and not to visit me? Get down from my carriage! You seek that wretched son of a poor merchant while wearing out my bullocks. Get down, you slave-born girl! Alight at once!
सारांश AI क्या यह गाड़ी की अदला-बदली से आई है, मुझसे मिलने नहीं? तो मेरी गाड़ी से नीचे उतरो। तुम उस दरिद्र व्यापारी के पुत्र के पास जा रही हो और मेरे बैलों को थका रही हो। नीचे उतरो दासी, नीचे उतरो।
वसन्तसेना—तं अज्जचारुदत्तं अहिसारेसि त्ति जं सच्चं, अलंकिदम्हि इमिणा वअणेण । संपदं जे भोदु तं भोदु । [तमार्यचारुदत्तमभिसरसीसीति यत्सत्यम्, अलंकृताऽस्म्यमुना वचनेन । सांप्रतं यद्भवति तद्भवति ।]
Summary AI That I seek the noble Cārudatta is the truth; I am honored by those words. Now, let happen what may.
सारांश AI मैं आर्य चारुदत्त के पास जा रही हूँ - यह सत्य है और मैं इस बात से गौरवान्वित हूँ। अब जो होना है, सो हो।
८.२०
एताभ्यां ते दशनखोत्पलमण्डलाभ्यां
हस्ताभ्यां चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम् ।
कर्षामि ते वरतनुं निजयानका त्के-
शेषु वालिदयितामिव यथा जटायुः ॥
Summary AI With these hands of yours, adorned with the lotus-like circles of your ten fingernails and accustomed to striking in a hundred flirtatious ways, I shall drag your beautiful body from my carriage by the hair, just as Jaṭāyu might drag the wife of Vālin.
सारांश AI थप्पड़ मारने के अभ्यस्त इन हाथों से मैं तुम्हें इस गाड़ी से बालों को पकड़कर वैसे ही खींचूँगा, जैसे जटायु ने वाली की पत्नी को खींचा था।
८.२१
अग्राह्या मूर्धजेष्वेताः स्त्रियो गुणसमन्विताः ।
न लताः पल्लवच्छेदमर्हन्त्युपवनोद्भवाः ॥
Summary AI These virtuous women should not be seized by their hair. Just as creepers growing in a garden do not deserve to have their tender shoots torn off.
सारांश AI इन गुणवती स्त्रियों को बालों से नहीं पकड़ना चाहिए; जैसे उपवन में खिली लताएँ अपने पल्लवों के छेदन के योग्य नहीं होतीं।
विटः—तदुत्तिष्ठ त्वम्, अहमेनामवतारयामि । वसन्तसेने! अवतीर्यताम् ।
Summary AI Stand up then; I will help her alight. Vasantasenā, please step down.
सारांश AI तुम उठो, मैं इसे उतारता हूँ। वसन्तसेना! आप नीचे उतरिए।
(वसन्तसेनावतीर्यैकान्ते स्थिता)
Summary AI Having alighted, Vasantasenā stands to one side.
सारांश AI वसन्तसेना नीचे उतरकर एक किनारे खड़ी हो गई।
शकारः—(स्वगतम्) जे शे मम वअणावमाणेण तदा लोशग्गी शंधुक्खिदे, अज्ज एदाए पादप्पहालेण अणेण पज्जलिदे, तं शंपदं मालेमि णं । भोदु एव्वं दाव । (प्रकाशम्) भावे भावे! [यः स मम वचनावमानेन तदा रोषाग्निः संधुक्षितः, अद्यैतस्याः पादप्रहारेणानेन प्रज्वलितः । तत्सांप्रतं मारयाम्येनाम् । भवतु एवं तावत् । भाव भाव!]
Summary AI The fire of my anger, kindled when she ignored my words, is now a conflagration because of her kick. Therefore, I shall kill her now. So be it. Friend, friend!
सारांश AI मेरे वचनों के अपमान से तब जो क्रोध की अग्नि सुलगी थी, वह आज इसके इस व्यवहार से और भड़क उठी है। तो अब मैं इसे मार डालूँगा। ठीक है, ऐसा ही हो। हे भाव!
८.२२
यदीच्छसि लम्बदशाचिशालं प्रावारकं सूत्रशतैर्युक्तम् । मांसं च खादितुं तथा तुष्टिं कर्तुं चुहू चुहू चुकु चुहू चुहू इति ॥
Summary AI If you desire a cloak adorned with long fringes and woven with hundreds of threads, and wish to eat meat and find satisfaction in its savory sounds.
सारांश AI यदि तुम सैंकड़ों धागों से युक्त सुंदर लटकती किनारों वाला उत्तरीय चाहते हो, मांस खाना चाहते हो और आनंदित होना चाहते हो, तो मेरी बात मानो।
विटः—ततः किम् ।
Summary AI What then?
सारांश AI तो फिर क्या?
शकारः—मम पिअं कलेहि । [मम प्रियं कुरु ।]
Summary AI Do me a favor.
सारांश AI मेरा प्रिय कार्य करो।
विटः—बाढं करोमि वर्जयित्वा त्वकार्यम् ।
Summary AI Certainly, provided it is not an improper act.
सारांश AI अवश्य करूँगा, यदि वह कार्य अनुचित न हो।
शकारः—भावे! अकज्जाह गंधे वि णत्थि । लक्खशी कावि णत्थि । [भाव! अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति । राक्षसी कापि नास्ति ।]
Summary AI Friend, there is not even a scent of impropriety here, and no demoness is involved.
सारांश AI भाव! इसमें अनुचित कार्य की गंध भी नहीं है और न ही यहाँ कोई राक्षसी कृत्य है।
विटः—उच्यतां तर्हि ।
Summary AI Speak then.
सारांश AI तो फिर कहो।
शकारः—मालेहि वशंतशेणिअं । [मारय वसन्तसेनाम् ।]
Summary AI Kill Vasantasenā.
सारांश AI वसन्तसेना को मार डालो।
विटः—(कर्णौ पिधाय)
Summary AI (Covering his ears)
सारांश AI अपने कानों को बंद करते हुए।
८.२३
बालां स्त्रियं च नगरस्य विभूषणं च ।
वेश्यामवेशसदृशप्रणयोपचाराम् ।
एनामनागसमहं यदि घातयामि केनोंडुपेन परलोकनदीं तरिष्ये ॥
Summary AI If I kill this young woman, the ornament of the city, this innocent courtesan whose loving conduct is unlike a typical courtesan's, with what raft shall I cross the river of the next world?
सारांश AI यदि मैं इस युवती, नगर की शोभा और वेश्या होकर भी शिष्ट व्यवहार वाली निर्दोष स्त्री की हत्या करूँ, तो किस नौका से परलोक की नदी पार करूँगा?
शकारः—अहं ते मेडक दइश्शं । अण्णं च, विवित्ते उज्जाणे इध मालंतं को तुमं पेक्खिश्शदि । अहं त उडुपं दास्यामि । [अन्यच्च विविक्ते उद्यान इह मारयन्तं कस्त्वां प्रेक्षिष्यते ।]
Summary AI Furthermore, who will see you while you are killing her here in this secluded garden?
सारांश AI इसके अलावा इस सुनसान बगीचे में तुम्हें इसे मारते हुए कौन देखेगा?
८.२४
पश्यन्ति मां दशदिशो वनदेवताश्च चन्द्रश्च दीप्तकिरणश्च दिवाकरोऽयम् ।
धर्मानिलौ च गगनं च तथान्तरात्मा ।
भूमिस्तथा सुकृतदुष्कृतसाक्षिभूता ॥
Summary AI The ten directions, the forest deities, the moon, this sun with its bright rays, Dharma, the wind, the sky, the inner soul, and the earth, who stands as witness to good and evil deeds—all of them see me.
सारांश AI दसों दिशाएँ, वनदेवता, चन्द्रमा, सूर्य, धर्म, वायु, आकाश, अंतरात्मा और पाप-पुण्य की साक्षी यह पृथ्वी मुझे देख रहे हैं।
शकारः—तेण हि पडंतोवालिदं कदुअ मालेहि । [तेन हि पटान्तापवारितां कृत्वा मारय ।]
Summary AI In that case, kill her by covering her with the edge of your garment.
सारांश AI इसलिए इसे दुपट्टे के छोर से ढंककर मार दो।
विटः—मूर्ख! अपध्वस्तोऽसि ।
Summary AI Fool! You are wretched.
सारांश AI मूर्ख! तेरा विनाश हो।
शकारः—अधम्मभीलू एशे बुड्ढकोले । भोदु, थावलअं चेडं अणुणेमि । पुत्तका थावलका चेडा! शोवण्णखंडुआइं दइश्शं । [अधर्मभीरुरेष वृद्धकोलः । भवतु, स्थावरकं चेटमनुनयामि । पुत्रक स्थावरक चेट! सुवर्णकटकानि दास्यामि ।]
Summary AI This old hog is terrified of sin. Very well, I shall persuade the servant Sthāvaraka. My dear son, Sthāvaraka! I will give you golden bracelets.
सारांश AI यह बूढ़ा सियार अधर्म से डरता है। अच्छा, मैं सेवक स्थावरक को मनाता हूँ। बेटा स्थावरक! मैं तुम्हें सोने के कंगन दूँगा।
चेटः—अहं पि पहिलिश्शं । [अहमपि परिधास्यामि ।]
Summary AI I too will wear them.
सारांश AI मैं भी उन्हें पहनूँगा।
शकारः—शोवण्णं दे पीढके कालइश्शं । [सौवर्ण ते पीठकं कारयिष्यामि ।]
Summary AI I will have a golden stool made for you.
सारांश AI मैं तुम्हारे लिए सोने का पीढ़ा बनवा दूँगा।
चेटः—अहं पि उवशिश्शं । [अह्मप्युपवेक्ष्यामि ।]
Summary AI I too will sit on it.
सारांश AI मैं भी उस पर बैठूँगा।
शकारः—शव्वं दे उच्छिश्टअं दइश्शं । [सर्व त उच्छिष्टं दास्यामि ।]
Summary AI I will give you all my leftovers.
सारांश AI मैं तुम्हें अपना सारा जूठन दूँगा।
चेटः—अहं पि खाइश्शं । [अहमपि खादिष्यामि ।]
Summary AI I too will eat them.
सारांश AI मैं भी उसे खाऊँगा।
शकारः—शव्वचेडाणं महत्तलकं कलइश्शं । [सर्वचेटानां महत्तरकं कारयिष्यामि ।]
Summary AI I will make you the chief of all the servants.
सारांश AI मैं तुम्हें सभी सेवकों का मुखिया बना दूँगा।
चेटः—भट्टके! हुविश्शं । [भट्टक! भविष्यामि ।]
Summary AI Master, I shall become that.
सारांश AI स्वामी! मैं बनूँगा।
शकारः—ता मण्णेहि मम वअणं । [तन्मन्यस्व मम वचनम् ।]
Summary AI Then agree to my words.
सारांश AI तो मेरी बात मान लो।
चेटः—भट्टके! शव्वं कलेमि वजिअ अकज्जं । [भट्टक! सर्व करोमि वर्जयित्वाऽकार्यम् ।]
Summary AI Master, I will do everything except an improper act.
सारांश AI स्वामी! गलत काम को छोड़कर मैं सब कुछ करूँगा।
शकारः—अकज्जाह गंधे वि णन्थि । [अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति ।]
Summary AI There is not even a scent of an improper act here.
सारांश AI इसमें गलत काम जैसा कुछ भी नहीं है।
चेटः—भणादु भट्टके । [भणतु भट्टकः ।]
Summary AI Let the master speak.
सारांश AI स्वामी कहें।
शकारः—एणं वशंतशेणिअं मालेहि । [एनां वसन्तसेनां मारय ।]
Summary AI Kill this Vasantasenā.
सारांश AI इस वसन्तसेना को मार डालो।
चेटः—पशीददु भट्टके । इयं मए अणज्जेण अज्जा पवहणपलिवत्तणेण आणीदा । [प्रसीदतु भट्टकः । इयं मयानार्येणार्या प्रवहणपरिवर्तनेनानीता ।]
Summary AI Have mercy, master! This noble lady was brought here by me, an unworthy person, because of the exchange of carriages.
सारांश AI स्वामी मुझ पर कृपा करें। मुझ अभागे के द्वारा गाड़ी बदल जाने के कारण यह आर्या यहाँ लाई गई है।
शकारः—अले चेडा! तवावि ण पहवामि । [अरे चैट! तवापि न प्रभवामि ।]
Summary AI You wretch of a servant! Do I not even have power over you?
सारांश AI अरे सेवक! क्या मेरा तुझ पर भी अधिकार नहीं है?
चेटः—पहवदि भट्टके शलीलाह, ण चालित्ताह । ता पशीददु पशीददु भट्टके । भाआमि खु अहं । [प्रभवति भट्टकः शरीरस्य, न चारित्र्यस्य । तत्प्रसीदतु प्रसीदतु भट्टकः । बिभेमि खल्वहम् ।]
Summary AI The master has authority over my body, but not over my character. Therefore, be merciful, master! I am truly afraid.
सारांश AI स्वामी का मेरे शरीर पर अधिकार है, मेरे चरित्र पर नहीं। इसलिए स्वामी प्रसन्न हों, मैं वास्तव में डर रहा हूँ।
शकारः—तुमं मम चेडे भविअ कश्श भाआशि? । [त्वं मम धेटो भूत्वा कस्माद्विभेषि? ।]
Summary AI Since you are my servant, why are you afraid?
सारांश AI तुम मेरे सेवक होकर भी किससे डर रहे हो?
चेटः—भट्टके! पललोअश्श । [भट्टक! परलोकात् ।]
Summary AI Master, I fear the next world.
सारांश AI स्वामी! मुझे परलोक का डर है।
शकारः—के शे पललोए? । [कः स परलोकः? ।]
Summary AI What is this next world?
सारांश AI वह परलोक क्या है?
चेटः—भट्टके! शुकिददुकिदश्श पलिणामे । [भट्टक! सुकृतदुष्कृतस्य परिणामः ।]
Summary AI Master, it is the result of one's good and evil deeds.
सारांश AI स्वामी! वह हमारे अच्छे और बुरे कर्मों का परिणाम है।
शकारः—केलिशे शुकिदश्श पलिणामे? । [कीदृशः सुकृतस्य परिणामः? ।]
Summary AI What is the result of good deeds?
सारांश AI पुण्य का परिणाम कैसा होता है?
चेटः—जादिशे भट्टके बहुशुण्णमंडिदे । [यादृशो भट्टको बहुसुवर्णमण्डितः ।]
Summary AI Such as you are, master, adorned with much gold.
सारांश AI जैसे आप स्वामी हैं और बहुत से स्वर्ण आभूषणों से सजे हुए हैं।
शकारः—दुक्किदश्श केलिशे? । [दुष्कृतस्य कीदृशः? ।]
Summary AI What is the result of evil deeds?
सारांश AI और पाप का परिणाम कैसा होता है?
चेटः—जादिशे हग्गे पलपिंडभक्खके भूदे, ता अकज्जं । कलइश्शं । [याद्दशोऽहं परपिण्डभक्षको भूतः, तदकार्य न करिष्यामि । शिष्टम् । प्रभवति मम भट्टारकः शरीरस्य, न चारित्र्यस्य । परपिण्डभक्षको भूतः ।]
Summary AI Such as I have become, a dependent eating the food of others; therefore, I will not commit this sinful act. I have spoken. My master has power over my body, but not over my character. I am but a consumer of another's bread.
सारांश AI जैसा कि मैं दूसरों के टुकड़ों पर पलने वाला दास बन गया हूँ, इसलिए मैं यह पाप नहीं करूँगा। स्वामी का अधिकार मेरे शरीर पर है, मेरे चरित्र पर नहीं।
शकारः—अले! ण मालिशशि? । [अरे! न मारयिष्यसि?!]
Summary AI What! You will not kill her?
सारांश AI अरे! क्या तुम इसे नहीं मारोगे?
(इति बहुविधं ताडयति)
Summary AI (He strikes him in various ways.)
सारांश AI (यह कहकर वह उसे कई प्रकार से पीटता है)
चेटः—पिट्ठयदु भट्टके, मालेदु भट्टके, अकज्जं ण कलइश्शं । [तादयतु भट्टकः, मारयतु भट्टकः, अकार्य न करिष्यामि ।]
Summary AI Let the master strike me, let the master kill me; I will not commit a sinful deed.
सारांश AI स्वामी मुझे चाहे पीटें या मार डालें, लेकिन मैं यह कुकर्म नहीं करूँगा।
८.२५
येनास्मि गर्भदासो विनिर्मितो भागधेयदोषैः । अधिकं च न क्रीणिष्यामि तेनाकार्यं परिहरामि ॥
Summary AI Since I was made a hereditary slave by the faults of my destiny, I will not purchase further bondage; therefore, I avoid this evil deed.
सारांश AI भाग्यवश मैं जन्म से दास हूँ, अब और अधिक दासता मोल नहीं लेना चाहता, इसलिए मैं इस कुकर्म से बच रहा हूँ।
वसन्तसेना—भाव! शरणागद म्हि । [भाव! शरणागतास्मि ।]
Summary AI Friend, I seek your protection!
सारांश AI आर्य! मैं आपकी शरण में हूँ।
विटः—काणेलीमातः! मर्षय मर्षय । साधु स्थावरक! साधु ।
Summary AI O son of a slave-woman! Forgive, forgive. Well done, Sthāvaraka! Well done!
सारांश AI ओ दासीपुत्र! क्षमा करो, क्षमा करो। शाबाश स्थावरक! बहुत अच्छे।
८.२६
अप्येष नाम परिभूतदशो दरिद्रः ।
प्रेष्यः परत्र फलमिच्छति नास्य भर्ता ।
तस्मादमी कथमिवाद्य न यान्ति नाशं ये वर्धयन्त्यसदृशं सदृशं त्यजन्ति ॥
Summary AI Even this poor servant, though in a humiliated state, desires fruit in the next world, but his master does not. Why then do those who nurture the unworthy and abandon the worthy not perish this very day?
सारांश AI दरिद्र होने पर भी यह सेवक परलोक के फल की चिंता करता है, पर इसका स्वामी नहीं। वे नष्ट क्यों नहीं होते जो अयोग्य को बढ़ाते हैं और योग्य को त्यागते हैं?
विटः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और भी—
८.२७
रन्ध्रानुसारी विषमः कृतान्तो
यदस्य दास्यं तव चेश्वरत्वम् ।
श्रियं त्वदीयां यदयं न भुङ्क्ते
यदेतदाज्ञां न भवान्करोति ॥
Summary AI Unrelenting fate seeks out flaws, as evidenced by his servitude and your mastery. It is why he does not enjoy your wealth, and why you do not follow his command.
सारांश AI यह विषम भाग्य ही है जिससे यह दास है और तुम स्वामी; न यह तुम्हारी संपत्ति भोगता है और न तुम इसकी आज्ञा मानते हो।
शकारः—(स्वगतम्) अधम्मभिलुए वुडढुखोडे । पललोअभिलु 'एशे गम्भदाशे । हग्गे लट्ठिअशाले कश्श भाआमि वलपुलिशमणुश्शे । (प्रकाशम्) अले गम्भदाशे चेडे! गच्छ तुमं । ओवलके पविशिअ वीशंते एअंते च्यिश्ट । [अधर्मभीरुको वृद्धशृगालः । परलोकभीररेष गर्भदासः । अहं राष्ट्रियश्यालः कस्माद्बिभेमि वरपुरुषमनुष्यः? । अरे गर्भदास चेट! गच्छ त्वम् । अपवारके प्रविश्य विश्रान्त एकान्ते तिष्ठ ।]
Summary AI The old jackal is afraid of impiety, and this house-born slave fears the next world. Why should I, the King’s brother-in-law and a man of high status, be afraid? You house-born slave, go! Enter the side-room and stay there in solitude to rest.
सारांश AI यह बूढ़ा सियार अधर्म से डरता है और यह जन्मजात दास परलोक से। मैं राजा का साला और श्रेष्ठ पुरुष हूँ, मैं भला क्यों डरूँ? ओ गुलाम! तुम यहाँ से जाओ और कोठरी में अकेले विश्राम करो।
चेटः—जं भट्टके आणवेदि । (वसन्तसेनामुपसृत्य) अज्जए! एत्तिके मे विहवे । [यद्भट्टक आज्ञापयति । आर्ये! एतावान्मे विभवः । (इति निष्क्रान्तः) ।]
Summary AI As the master commands. Noble lady, this was the extent of my power. (He exits).
सारांश AI जैसी स्वामी की आज्ञा। हे आर्या! मेरा सामर्थ्य बस इतना ही था। (निकल जाता है)
शकारः—(परिकरं बध्न्न) च्यिश्ट वशंतशेणिए! च्यिश्ट; मालइश्शं । [तिष्ठ वसन्तसेने! तिष्ठ; मारयिष्यामि ।]
Summary AI Stay, Vasantasenā, stay! I shall kill you.
सारांश AI ठहर वसन्तसेना! ठहर; मैं तुझे मार डालूँगा।
विटः—आः, ममाग्रतो व्यापादयिष्यसि? । (इति गले गृह्णाति)
Summary AI Ah! Will you murder her in my presence? (He seizes him by the throat).
सारांश AI क्या! तुम मेरे सामने इसकी हत्या करोगे? (यह कहकर वह उसका गला पकड़ लेता है)
शकारः—(भूमौ पतति) भावे! भश्टकं मालेदि । (इति मोहं नाटयति, चेतनां लब्ध्वा) [भावो भट्टकं मारयति ।]
Summary AI The gentleman is killing the master!
सारांश AI मित्र तो स्वामी का ही गला घोंट रहे हैं।
८.२८
सर्वकालं मया पुष्टो मांसेन च घृतेन च ।
अद्य कार्ये समुत्पन्ने जातो मे वैरी कथम् ॥
Summary AI You have been nourished by me at all times with meat and ghee. Now that a task has arisen, how have you become my enemy?
सारांश AI मैंने सदा इसे मांस और घी खिलाकर पाला, फिर आज काम पड़ने पर यह मेरा शत्रु कैसे बन गया?
शकारः—(विचिन्त्य) भोदु, लद्धे मए उवाए । दिण्णा वुड्ढुखोडेण शिलश्चालणशण्णा । ता एदं पेशिअ वशंतशेणिअं मालइश्शं । एव्वं दाव । (प्रकाशम्) भावे! जं तुमं भए भणिदे, तं कधं हग्गे एव्वं वडडकेहिं मल्लकम्पमाणेहिं कुलेहिं जादे अकज्जं कलेमि? एव्वं एदं अंगीकलावेदुं मए भणिदं । [भवतु । लब्धो मयोपायः । दत्ता वृद्धशृगालेन शिरश्चालनसंज्ञा । तदेतं प्रेष्य वसन्तसेनां मारयिष्यामि । एवं तावत् । भाव! यत्त्वं मया भणितः, तत्कथमहमेवं बृहत्तरैः मल्लकप्रमाणैः कुलैर्जातोऽकार्यं करोमि? । एवमेतदङ्गीकारयितुं मया भणितम् ।]
Summary AI Very well. I have found a strategy. The old jackal gave a signal by nodding his head. Once he is sent away, I shall kill Vasantasenā. Let it be so. Friend, regarding what I told you—how could I, born of a family as grand as a large bowl, commit such a crime? I only spoke thus to test your agreement.
सारांश AI ठीक है, मुझे उपाय मिल गया। बूढ़े सियार ने सिर हिलाकर संकेत दे दिया है। अब इसे भेजकर मैं वसन्तसेना को मार दूँगा। मित्र! मैंने जो कहा था उसे भूल जाइए, भला मैं इतने ऊँचे कुल में जन्म लेकर ऐसा बुरा काम कैसे कर सकता हूँ? मैंने तो बस आपकी सहमति लेने के लिए वैसा कहा था।
८.२९
किं कुलेनोपदिष्ठेन शीलमेवात्र कारणम् ।
भवन्ति सुतरां स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमाः ॥
Summary AI What is the use of citing one's lineage? Character alone is the cause here. Even in a fertile field, thorny trees can grow very large.
सारांश AI ऊँचे कुल के बखान से क्या लाभ? आचरण ही मुख्य है। उपजाऊ भूमि में भी अक्सर कटीले वृक्ष अत्यंत फलते-फूलते हैं।
शकारः—भावे! एशा तव अग्गदो लज्जाअदि, ण मं अंगीकलेदि, ता गच्छ । थावलअचेडे मए पिश्टिदे गदे वि । एशे पलाइअ गच्छदि । ता ते गेण्हिअ आअच्छदु भावे । [भाव! एषा तवाग्रतो लज्जते न मामङ्गीकरोति । तद्गच्छ, स्थावरकचेटो मया ताडितो गतोऽपि । एष प्रपलाय्य गच्छति । तस्मात्तं गृहीत्वागच्छतु भावः ।]
Summary AI Friend! She is shy in your presence and does not accept me. Go now; the servant Sthāvaraka has fled after I beat him. He is running away, so please go and apprehend him.
सारांश AI विद्वान! यह तुम्हारे सामने लजा रही है और मुझे स्वीकार नहीं कर रही। तुम जाओ, मेरा सेवक स्थावरक भाग रहा है, उसे पकड़कर लाओ।
विटः—(स्वगतम्)
Summary AI (To himself.)
सारांश AI स्वयं से सोचते हुए।
८.३०
अस्मत्समक्षं हि वसन्तसेना
शौण्डीर्यभावान्न भजेत मूर्खम् ।
तस्मात्करोम्येष विविक्तमस्या
विविक्तविश्रम्भरसो हि कामः ॥
Summary AI Indeed, in our presence, Vasantasenā will not favor a fool out of pride. Therefore, I will make this place secluded for her, for love indeed finds its flavor in private confidence.
सारांश AI वसन्तसेना अपने स्वाभिमान के कारण मेरे सामने इस मूर्ख को नहीं अपनाएगी, इसलिए मैं इसे एकांत में कर देता हूँ क्योंकि काम-क्रीड़ा एकांत में ही फलती है।
विटः—(प्रकाशम्) एवं भवतु, गच्छामि ।
Summary AI (Aloud) So be it, I shall go.
सारांश AI ठीक है, ऐसा ही हो, मैं जाता हूँ।
वसन्तसेना—(पटान्ते गृहीत्वा) ण भणामि शरणागदम्हि । [ननु भणासि शरणागतास्मि ।]
Summary AI Surely you say, "I have come seeking refuge."
सारांश AI क्या तुम नहीं कह रहे थे कि मैं तुम्हारी शरण में हूँ?
विटः—वसन्तसेने । न भेतव्यं न भेतव्यम्; काणेलीमातः । वसन्तसेना तव हस्ते न्यासः ।
Summary AI Vasantasenā, do not be afraid, do not be afraid. Son of a slave-woman! Vasantasenā is now a deposit in your hands.
सारांश AI वसन्तसेना, डरो मत। हे काणेलीपुत्र! वसन्तसेना अब धरोहर के रूप में तुम्हारी सुरक्षा में है।
शकारः—एव्वं; भम हश्ते एशी णाशेण च्यिश्टदु । [एवम् । मम इस्ते एषा न्यासेन तिष्ठतु ।]
Summary AI Very well. Let her remain in my hands as a deposit.
सारांश AI ठीक है, यह मेरे पास धरोहर के रूप में रहे।
विटः—सत्यम् ।
Summary AI Is this the truth?
सारांश AI क्या यह सच है?
शकारः—शच्चं । [सत्यम् ।]
Summary AI It is the truth.
सारांश AI हाँ, सच है।
विटः—(किंचिद्गत्वा) अथवा मयि गते नृशंसो हन्यादेनाम् । तदपवारितशरीरः पश्यामि तावदस्य चिकीर्षितम् । (इत्येकान्ते स्थितः)
Summary AI (Moving away slightly) Or perhaps, once I am gone, this cruel man will kill her. I shall hide myself and observe what he intends to do. (Stands in a secluded spot.)
सारांश AI थोड़ा दूर जाकर सोचते हैं कि कहीं मेरे जाने पर यह क्रूर व्यक्ति इसे मार न दे। इसलिए छिपकर इसकी मंशा देखता हूँ।
शकारः—भोदु, मालइश्शं । अधवा कवडकावडिके एशे बम्हणे वुड्ढुखोडे कदावि ओवालिदशलीले गडिअ शिआले भविअ हुलुभुलिं कलेदि । ता एदश्श वंचणाणिमित्तं एवं दाव कलइश्शं । (कुसुमावचयं कुर्वन्नात्मानं मण्डयति) वाशू वाशू, वशंतशेणिए । एहि । [भवतु, मारयिष्यामि । अथवा कपटकापटिक एष ब्राह्मणो वृद्धशृगालः कदाचिदपवारितशरीरो गत्वा शृगालो भूत्वा कपटं करोति । तदेतस्य वञ्चनानिमित्तमेवं तावत्करिष्यामि । बाले बाले वसन्तसेने! एहि ।]
Summary AI Fine, I shall kill her. Or wait, this deceitful rogue of a Brāhmaṇa, like an old jackal, might have hidden himself to trick me. To deceive him, I shall do this: "Dear Vasantasenā, come here!"
सारांश AI इसे मार डालूँगा, पर यह धूर्त ब्राह्मण कहीं छिपकर देख तो नहीं रहा? उसे धोखा देने के लिए मैं वसन्तसेना को प्रेम से बुलाता हूँ।
विटः—अये, कामी संवृत्तः । इन्त, निवृतोऽस्मि, गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः)
Summary AI Ah, he has become a lover. I am relieved and shall depart. (Exits.)
सारांश AI अरे, यह तो प्रेमी बन गया है। अब मैं निश्चिंत होकर जाता हूँ।
८.३१
सुवर्णकं ददामि प्रियं वदामि
पतामि शीर्षेण शवेष्टणेण ।
तथापि मां नेच्छसि शुद्धदन्ति
किं सेवक कष्टमया मनुष्याः ॥
Summary AI I give gold, I speak kindly, and I fall at your feet with my head wrapped like a corpse. Even so, O white-toothed one, you do not want me! O servant, how troublesome people are!
सारांश AI हे सुन्दरी! मैं तुम्हें स्वर्ण देता हूँ, मधुर वचन कहता हूँ और तुम्हारे चरणों में गिरता हूँ, फिर भी तुम मुझे नहीं चाहती? मनुष्य सेवक कितने कष्टकारी होते हैं!
वसन्तसेना—को एत्थ संदेहो । (अवनतमुखी ‘खलचरित' इत्यादिश्लोकद्वयं पठति) [कोऽत्र संदेहः?]
Summary AI What doubt can there be in that?
सारांश AI इसमें क्या संदेह है?
८.३२
खलचरित निकृष्ट! जातदोषः कथमिह मां परिलोभसे धनेन ।
सुचरितचरितं विशुद्धदेहं ।
न हि कमलं मधुपाः परित्यजन्ति ॥
Summary AI O base man of wicked conduct! Having committed a crime, how do you tempt me with wealth? I devotedly follow Cārudatta, whose conduct is noble and person is pure; for bees never abandon the lotus.
सारांश AI हे नीच! तू मुझे धन का लालच क्यों देता है? जैसे भँवरे कमल को नहीं छोड़ते, वैसे ही मैं अपने सदाचारी और विशुद्ध चारुदत्त का त्याग नहीं करूँगी।
८.३३
यक्षेन सेवितव्यः पुरुषः कुलशीलवान् दरिद्रोऽपि ।
शोभा हि पणस्त्रीणां सदृशजनसमाश्रयः कामः ॥
Summary AI With effort, one should serve a man of good family and character, even if he is poor. For the love of courtesans, when directed towards a worthy person, is their true beauty.
सारांश AI प्रयत्नपूर्वक कुलवान और शीलवान पुरुष की ही सेवा करनी चाहिए, चाहे वह दरिद्र हो। समान जन के प्रति अनुराग ही गणिकाओं की असली शोभा है।
वसन्तसेना—अवि अ, सहआरपादवं सेविअ ण पलासपादवं अंगीकरिस्सं । [अपि च, सहकारपादपं सेवित्वा न पलाशपादपमङ्गीकरिष्यामि ।]
Summary AI Moreover, having sought the shelter of a Sahakāra tree, I shall not accept a Palāśa tree.
सारांश AI आम के वृक्ष का आश्रय लेने के बाद मैं पलाश के पेड़ को स्वीकार नहीं करूँगी।
शकारः—दाशीए धीए! दलिद्दचालुदत्तके शहआलपादवे कडे, इग्गे उण पलाशे भणिदे, किंशुके वि को कड़े । एव्वं तुमं मे गालिं देंती अञ्ज वि तं ज्जेव चालुदत्तकं शुमलेशि । [दास्याःपुत्रि! दरिद्रचारदत्तकः सहकारपादपः कृतः, अहं पुनः पलाशो भणितः? किंशुकोऽपि न कृतः । एवं त्वं मह्यं गालीं ददत्यद्यापि तमेव चारुदत्तकं स्मरसि? ।]
Summary AI Daughter of a slave! You call that poor Cārudatta a Sahakāra tree and me a Palāśa? Not even a Kiṃśuka! Even while insulting me, do you still remember that Cārudatta?
सारांश AI दुष्ट! तुमने उस कंगाल चारुदत्त को आम और मुझे पलाश कह दिया? मेरा अपमान करते हुए भी तुम उसी को याद कर रही हो?
वसन्तसेना—हिअअगदो ज्जेव्व किंत्ति न सुमरीअदि? । [हृदयगत एव किमिति न स्मर्यते? ।]
Summary AI He dwells within my heart; why should he not be remembered?
सारांश AI जो मेरे हृदय में ही बसा है, उसे भला मैं कैसे न याद करूँ?
शकारः—अज्ज वि दे हिअअगदं तुमं च शमं ज्जेव मोडेमि । ता दलिद्दशत्थवाहअमणुश्शकामुकिणि! च्यिष्ट च्यिश्ट । [अद्यापि ते हृदयगतं त्वां च सममेव मोटयामि । तद्दरिद्रसार्थवाहकमनुष्यकामुकिनि! तिष्ठ तिष्ठ ।]
Summary AI Now I shall crush both him who is in your heart and you as well. You lover of a wretched merchant, stay right there!
सारांश AI आज मैं तुम्हारे हृदय की भावना और तुम्हें, दोनों को एक साथ मिटा दूँगा। ओ दरिद्र से प्रेम करने वाली! रुक जा।
वसन्तसेना—भण भण, पुणो वि भण सलाहणिआइं एदाइं अक्खराइं । [भण भण, पुनरपि भण श्लाघनीयान्येतान्यक्षराणि ।]
Summary AI Speak, speak! Utter those praiseworthy words once more.
सारांश AI कहो, फिर से कहो, ये शब्द सुनने में बहुत सुखद और प्रशंसनीय हैं।
शकारः—पलित्ताअदु दाशीए पुत्ते दलिचालुदत्तके तुमं । [परित्रायतां दास्याः पुत्रो दरिद्रचारुदत्तकत्वाम् ।]
Summary AI Let that son of a slave, the poor Cārudatta, protect you now!
सारांश AI अब वह दरिद्र चारुदत्त ही आकर तुम्हारी रक्षा करे।
वसन्तसेना—परित्ताअदि जदि मं पेक्खदि । [परित्रायते यदि मां प्रेक्षते ।]
Summary AI He would certainly protect me if he could see me.
सारांश AI यदि वह मुझे देख पाते, तो अवश्य मेरी रक्षा करते।
८.३४
किं स शक्रो वालिपुत्रो महेन्द्रो
रम्भापुत्रः कालनेमिः सुबन्धुः ।
रुद्रो राजा द्रोणपुत्रो जटायु-
श्चाणक्यो वा धुन्धुमारस्त्रिशङ्कः ॥
Summary AI Is he Śakra, the son of Vālin, Mahendra, the son of Rambhā, Kālanemi, Subandhu, King Rudra, the son of Droṇa, Jaṭāyu, Cāṇakya, Dhundhumāra, or Triśaṅku?
सारांश AI क्या वह इन्द्र, बालि-पुत्र, महेन्द्र, रम्भा-पुत्र, कालनेमि, सुबन्धु, रुद्र, द्रोण-पुत्र जटायु, चाणक्य, धुन्धुमार या त्रिशंकु है?
शकारः—अधवा, एदे वि दे ण लक्खंति । [अथवा, एतेऽपि त्वां न रक्षन्ति ।]
Summary AI Or rather, even these cannot save you.
सारांश AI या फिर, ये लोग भी तुम्हारी रक्षा नहीं कर सकते।
८.३५
चाणक्येन यथा सीता मारिता भारते युगे ।
एवं त्वां मोटयिष्यामि जटायुरिव द्रौपदीम् ॥
Summary AI Just as Sītā was killed by Cāṇakya in the Mahābhārata age, so will I crush you, just as Jaṭāyu crushed Draupadī.
सारांश AI जैसे महाभारत में चाणक्य ने सीता को मारा था, वैसे ही मैं तुम्हें दबोच दूँगा जैसे जटायु ने द्रौपदी को दबोचा था।
(इति ताडयितुमुद्यतः)
Summary AI (Thus he prepares to strike her.)
सारांश AI मारने के लिए उद्यत होता है।
वसन्तसेना—हा अत्ते! कहिं सि? । हा अज्जचारुदत्त! एसो जणो असंपुण्णमणोरधो ज्जेव्व विवज्जदि, ता उद्धं अक्कंदइस्सं । अधवा वसंतसेणा उद्धं अक्कंददि त्ति लज्जणीअं खु एदं । णमो अज्जचारुदत्तस्स । [हा मातः! कुत्रासि? । हा आर्यचारुदत्त! एष जनोऽसंपूर्णमनोरथ एव विपद्यते, तदूर्ध्वमाक्रन्दयिष्यामि । अथवा वसन्तसेनोर्ध्वमाक्रन्दतीति लज्जनीयं खल्वेतत् । नम आर्यचारुदत्ताय ।]
Summary AI O mother! Where are you? O Ārya Cārudatta! I am perishing with my desires unfulfilled. I shall cry out for help. Or rather, it would be shameful for Vasantasenā to cry out. Salutations to Ārya Cārudatta!
सारांश AI हे माता! तुम कहाँ हो? हे आर्य चारुदत्त! यह जन अपनी अभिलाषाएँ अधूरी छोड़कर ही प्राण त्याग रहा है, तो क्या मैं जोर से पुकारूँ? अथवा वसन्तसेना का चिल्लाना लज्जाजनक होगा। आर्य चारुदत्त को नमस्कार।
शकारः—अज्ज वि गब्भदाशी तश्श ज्जेव पावश्श णामं गेण्हदि । (इति कण्ठे पीडयन्) शुमल गब्भदाशि । शुमल । [अद्यापि गर्भदासी तस्यैव पापस्य नाम गृह्णाति? । स्मर गर्भदासि! स्मर ।]
Summary AI Even now, you slave-born girl, do you take that sinner's name? Remember, slave-born girl, remember!
सारांश AI क्या अभी भी यह दासी उसी पापी का नाम ले रही है? याद कर, दासी! उसे याद कर।
वसन्तसेना—णमो अज्जचारुदत्तस्स । [नम आर्यचारूदत्ताय ।]
Summary AI Salutations to Ārya Cārudatta.
सारांश AI आर्य चारुदत्त को नमस्कार।
शकारः—मल गम्भदाशि! मल । (नाट्येन कण्ठे निपीडयन्मारयति) [भ्रियतां गर्भदासि! म्रियताम् ।]
Summary AI Die, slave-born girl! Die!
सारांश AI मर जा, ओ दासी! मर जा।
(वसन्तसेना मूर्च्छिता निश्चेष्टा पतति)
Summary AI (Vasantasenā falls down unconscious and motionless.)
सारांश AI वसन्तसेना मूर्च्छित और निश्चेष्ट होकर गिर पड़ती है।
(सहर्षम्)
Summary AI (With joy.)
सारांश AI प्रसन्नता के साथ।
८.३६
एत दोषकरण्डिकामविनयस्यावासभूतां खलां रक्तां तस्य किलागतस्य रमणे कालागतामागताम् । किमेष समुदाहरामि निजकं बाह्वोः शूरत्वं निःश्वासापि म्रियतेऽम्बा सुमृता सीता तथा भारते ॥
Summary AI Look at this basket of vices, the abode of impudence, this wicked woman devoted to her lover who has arrived. Why should I display my prowess? Like Sītā in the Mahābhārata who died with her mother, she dies even by a breath.
सारांश AI यह दोषों की खान और दुष्टा, जो अपने प्रेमी के पास आई थी—वह तो केवल सांस रुकने से ही मर गई, जैसे महाभारत में सीता मरी थी।
८.३७
इच्छन्तं मां नेच्छतीति गणिका रोषेण मया मारिता
शून्ये पुष्पकरण्डक इति सहसा पाशेनोन्नासिता ।
सेवावञ्चितभ्रातृका मम पिता मातेव सा द्रौपदी
योऽसौ पश्यति नेदृशं व्यवसितं पुत्रस्य शूरसत्वम् ॥
Summary AI Because she rejected me, I strangled this courtesan in the deserted Puṣpakaraṇḍaka garden. She was like my parents or Draupadī to me, and my brother was cheated of service. My father fails to see his son's heroic resolve.
सारांश AI मुझ चाहने वाले को ठुकराने के कारण मैंने इस गणिका को एकांत उद्यान में मार दिया। मेरे माता-पिता मेरे इस साहस को नहीं देख पा रहे हैं।
शकारः—भोदु, शंपदं वुड्ढुखोडे आगमिश्शदि त्ति । ता ओशलिअ च्यिश्टामि । [भवतु, सांप्रतं वृद्धशृगाल आगमिष्यतीति । ततोऽपसृत्य तिष्ठामि ।]
Summary AI Very well, now the old jackal will arrive. I shall move away and wait.
सारांश AI ठीक है, अब वह बूढ़ा सियार यहाँ आता होगा। इसलिए मैं यहाँ से हटकर खड़ा हो जाता हूँ।
(तथा करोति)
Summary AI (He does so.)
सारांश AI वैसा ही करता है।
(प्रविश्य, चेटेन सह)
Summary AI (Entering, along with the servant.)
सारांश AI चेट के साथ प्रवेश करके।
विटः—अनुनीतो मया स्थावरकश्चेटः । तद्यावत्काणेलीमातरं पश्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च) अये, मार्ग एवं पादपो निपतितः । अनेन च पतता स्त्री व्यापादिता । भोः पाप! किमिदमकार्यमनुष्ठितं त्वया? । तवापि पापिनः पतनास्त्रीवधदर्शनेनातीव पातिता वयम् । अनिमित्तमेतत्, यत्सत्यं वसन्तसेनां प्रति शङ्कितं मे मनः । सर्वथा देवताः स्वस्ति करिष्यन्ति । (शकारमुपसृत्य) काणेलीमातः! एवं मयानुनीतः स्थावरकश्चेटः ।
Summary AI I have appeased the servant Sthāvaraka. Now let me find that son of a harlot. (Walking and looking around) Oh! A tree has fallen on the road, and a woman has been killed by it. O sinful tree! What an unworthy deed! Seeing a woman's death caused by your fall, I too feel deeply fallen. This is an ill omen; my heart is truly anxious for Vasantasenā. May the gods grant safety in every way. (Approaching Śakāra) O son of a harlot! I have appeased the servant Sthāvaraka.
सारांश AI मैंने सेवक स्थावरक को समझा लिया है, अब शकार को देखता हूँ। (घूमकर) अरे, मार्ग में वृक्ष गिर गया है और उससे दबकर स्त्री मर गई। ओ पापी! तूने यह क्या दुष्कर्म किया है? पापी के पतन और स्त्री-वध को देखने से हम भी कलंकित हो गए। मेरा मन वसन्तसेना के लिए आशंकित है, देवता कल्याण करें। काणेलीपुत्र! मैंने स्थावरक को मना लिया है।
शकारः—भावे । आअदं दे । पुश्तका थावलका चेडा! तवावि शाअदं । [भाव! स्वागतं ते । पुत्रक स्थावरक धेट! तवापि स्वागतम् ।]
Summary AI Welcome, Master! And welcome to you too, dear servant Sthāvaraka.
सारांश AI महोदय! आपका स्वागत है। पुत्र स्थावरक! तुम्हारा भी स्वागत है।
चेटः—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Indeed.
सारांश AI जी हाँ।
विटः—मदीयं न्यासमुपनय ।
Summary AI Hand over my charge.
सारांश AI मेरी धरोहर को वापस लाओ।
शकारः—कीदिशे णाशे? । [कीदृशो न्यासः? ।]
Summary AI What kind of charge?
सारांश AI कैसी धरोहर?
विटः—वसन्तसेना ।
Summary AI Vasantasenā.
सारांश AI वसन्तसेना।
शकारः—गडा । [गता ।]
Summary AI She is gone.
सारांश AI वह चली गई।
विटः—क्व! ।
Summary AI Where?
सारांश AI कहाँ?
शकारः—भावश्श ज्जेव पिश्टदो । [भावस्यैव पृष्ठतः ।]
Summary AI Right behind the Master.
सारांश AI आप ही के पीछे।
विटः—(सवितर्कम्) न गता खलु सा तया दिशा ।
Summary AI (Reflecting doubtfully) She certainly did not go in that direction.
सारांश AI वह निश्चित रूप से उस दिशा में नहीं गई है।
शकारः—तुम कदमाए दिशाए गडे? । [त्वं कतमया दिशा गतः? ।]
Summary AI In which direction did you go?
सारांश AI तुम किस दिशा में गए?
विटः—पूर्वया दिशा ।
Summary AI In the eastern direction.
सारांश AI पूर्व दिशा में।
शकारः—शा वि दक्खिणाए गडा । [सापि दक्षिणया गता ।]
Summary AI She also went in the southern direction.
सारांश AI वह भी दक्षिण की ओर गई।
विटः—अहं दक्षिणया ।
Summary AI I went south.
सारांश AI मैं दक्षिण की ओर गया।
शकारः—शा वि उत्तलाए । [साप्युत्तरया ।]
Summary AI She also went north.
सारांश AI वह भी उत्तर की ओर गई।
विटः—अव्याकुलं कथयसि, न शुद्धथति मेऽन्तरात्मा; तत्कथय सत्यम् ।
Summary AI You are speaking inconsistently, and my inner soul is not at ease; tell the truth.
सारांश AI तुम बड़ी उलझी हुई बातें कह रहे हो, मेरा अंतर्मन गवाही नहीं दे रहा है; सच-सच बताओ।
शकारः—शवामि भावश्श शीशं अत्तणकेलकेहिं पादेहिं । तो शंठावेहि हिअअं । एशा मए मालिदा । [शपे भावस्य शीर्षमात्मीयाभ्यां पादाभ्याम्, ततः संस्थापय हृदयम् । एषा मया मारिता!!]
Summary AI I swear by your head with my own feet, so steady your heart. I have killed her!
सारांश AI मैं आपके सिर की अपने पैरों से शपथ लेता हूँ, अब कलेजा थाम लीजिए। मैंने उसे मार डाला है!!
विटः—(सविषादम्) सत्यं त्वया व्यापादिता ।
Summary AI (In despair) Have you truly murdered her?
सारांश AI क्या सचमुच तुमने उसकी हत्या कर दी?
शकारः—जइ मम वअणे न पत्तिआअशि, ता पेक्ख पढमं लश्टिअशालशंठाणाह शूलत्तणं । (इति दर्शयति) । [यदि मम वचने न प्रत्ययसे, तत्पश्य प्रथमं राष्ट्रियश्यालसंस्थानस्य शूरत्वम् ।]
Summary AI If you do not believe my words, then first witness the bravery of Saṃsthānaka, the king's brother-in-law.
सारांश AI यदि तुम्हें मेरी बात पर विश्वास नहीं है, तो राजा के साले संस्थानक की यह वीरता देख लो।
विटः—हा, हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । (इति मूर्च्छितः पतति) ।
Summary AI Alas, I am ruined, wretched as I am! (He faints and falls).
सारांश AI हाय, मुझ मंदभाग्य का सर्वनाश हो गया।
शकारः—ही ही, उवलदे भावे । [ही ही, उपरतो भावः ।]
Summary AI Haha, the gentleman has passed away.
सारांश AI ही ही, आर्य तो शांत हो गए।
चेटः—शमश्शशदु शमशशदु भावे । अविचालिअं पवहणं आणंतेण ज्जेव मए पढमं मालिदा । [समाश्वसितु समाश्वसितु भावः । अविचारितं प्रवहणमानयतैव मया प्रथमं मारिता ।]
Summary AI Be comforted, sir, be comforted. It was I who first killed her by thoughtlessly bringing the carriage.
सारांश AI धैर्य धरें आर्य, धैर्य धरें। बिना सोचे-समझे गाड़ी ले आने के कारण वह पहले ही मेरे हाथों मारी गई।
विटः—(समाश्वस्य, सकरुणम्) हा वसन्तसेने!
Summary AI (Recovering piteously) Oh, Vasantasenā!
सारांश AI हाय वसन्तसेना!
८.३८
दाक्षिण्योदकवाहिनी विगलिता याता स्वदेशं रति-
र्हा हालंकृतभूषणे सुवदने क्रीडारसोद्भासिनि ।
हा सौजन्यनदि प्रहासपुलिने हा मादृशामाश्रये
हा हा नश्यति मन्मथस्य विपणिः सौभाग्यपण्याकरः ॥
Summary AI The river of courtesy has dried up; delight has departed. Alas! O you adorned with ornaments, with a lovely face, radiant with joy! O river of goodness with banks of laughter! O refuge of people like me! Alas, the marketplace of Love, the mine of beauty, is destroyed.
सारांश AI उदारता और रति स्वरूप वह सुमुखी नष्ट हो गई। सज्जनता की नदी और कामदेव का वह सौभाग्यशाली बाजार आज समाप्त हो गया।
विटः—(सास्रम्) कष्टं भोः! कष्टम्
Summary AI (Tearfully) Oh, the misery! Oh, the calamity!
सारांश AI अत्यंत कष्ट! बहुत दुःखद!
८.३९
किं नु नाम भवेत्कार्यमिदं येन त्वया कृतम् ।
अपापा पापकल्पेन नगरश्रीर्निपातिता ॥
Summary AI What could possibly be the motive for this deed committed by you, who are like sin itself? You have struck down the innocent grace of the city.
सारांश AI तुमने यह क्या किया? पापी बनकर तुमने उस निष्पाप नगर-शोभा वसन्तसेना का विनाश कर दिया।
विटः—(स्वगतम्) अये । कदाचिदयं पाप इदमकार्य मयि संक्रामयेत् । भवतु, इतो गच्छामि । (इति परिकामति)
Summary AI (To himself) Ah! This sinner might shift this crime onto me. Very well, I shall depart from here. (He walks away).
सारांश AI यह पापी कहीं अपना अपराध मुझ पर न मढ़ दे। अच्छा होगा मैं यहाँ से चला जाऊँ।
(शकार उपगम्य धारयति)
Summary AI Śakāra approaches and catches hold of him.
सारांश AI शकार समीप जाकर उसे पकड़ लेता है।
विटः—पाप! मा मा स्प्राक्षीः । अलं त्वया, गच्छाम्यहम् ।
Summary AI Villain! Do not touch me! I have had enough of you; I am leaving.
सारांश AI पापी! मुझे मत छुओ। तुमसे मेरा कोई सरोकार नहीं, मैं जा रहा हूँ।
शकारः—अले! वशंतशेणिअं शअं ज्जेव मालिअ मं दूशिअ कहिं पलाअशि शंपदं ईदिशे हग्गे अणाधे पाविदे । [अरे! वसन्तसेनां स्वयमेव मारयित्वा मां दूषयित्या कुत्र पलायसे? । सांप्रतमीदृशोऽहमनाथः प्राप्तः ।]
Summary AI Hey! Having killed Vasantasenā yourself and then blaming me, where are you fleeing? Now I have been left so helpless.
सारांश AI अरे! वसन्तसेना को खुद मारकर और मुझ पर दोष लगाकर कहाँ भाग रहे हो? अब मैं असहाय हो गया हूँ।
विटः—अपध्वस्तोऽसि ।
Summary AI You are disgraced.
सारांश AI तुम्हारा नाश हो।
८.४०
अर्थं शतं ददामि सुवर्णकं ते काषापणं ददामि सवोडिणं ते । एष दोषस्थानं पराक्रमो मे सामान्यको भवतु मनुष्यकाणाम् ॥
Summary AI I will give you a hundred gold pieces and kārṣāpaṇas with voḍis. Let this exploit of mine be known as a common occurrence among men, rather than a crime.
सारांश AI मैं तुम्हें सौ स्वर्ण मुद्राएँ दूँगा। मेरा यह पराक्रम (अपराध) सामान्य मनुष्यों के बीच गोपनीय रहना चाहिए।
विटः—धिक्, तवैवास्तु ।
Summary AI Fie! Let it be upon you alone.
सारांश AI धिक्कार है, यह तुम्हें ही प्राप्त हो कानून।
चेटः—शंतं पावं । [शान्त पापम् ।]
Summary AI May this sin be pacified! May evil be averted.
सारांश AI पाप शांत हो!
(शकारो हसति)
Summary AI Śakāra laughs.
सारांश AI शकार हंसता है।
विटः—! —
Summary AI A sharp exclamation of horror.
सारांश AI विट विस्मय या क्रोध प्रकट करता है।
८.४१
अप्रीतिर्भवतु विमुच्यतां हि हासो ।
धिक्प्रीतिं परिभवकारिकामनार्याम् ।
मा भूच्च त्वयि मम संगतं कदाचिदाच्छिन्नं धनुरिव निर्गुणं त्यजामि ॥
Summary AI May there be dislike; indeed, let laughter be abandoned. Out upon that ignoble affection which causes humiliation! May my association with you never occur again. I abandon you like a snapped, stringless bow.
सारांश AI अब हमारे बीच शत्रुता हो और हास-परिहास समाप्त हो। अपमान कराने वाले इस अनार्य प्रेम को धिक्कार है। तुम्हारे साथ मेरा कभी कोई संबंध न रहे, मैं तुम्हें डोरी रहित टूटे धनुष की भांति त्यागता हूँ।
शकारः—भावे! पशीद पशीद । एहि । णलिणीए पविशिअ कीलेम्ह । [भाव! प्रसीद प्रसीद । एहि । नलिम्यां प्रविश्य क्रीडावः ।]
Summary AI Master! Please be kind. Come, let us enter the lotus-pond and play together.
सारांश AI मित्र, प्रसन्न होइए। आइए, हम इस कमलिनी के वन में प्रवेश करके क्रीड़ा करते हैं।
८.४२
अपतितमपि तावत्सेवमानं भवन्तं
पतितमिव जनोऽयं मन्यते मामनार्यम् ।
कथमहमनुयायां त्वां हतस्त्रीकमेनं
पुनरपि नगरस्त्रीशङ्कितार्धाक्षिदृष्टम् ॥
Summary AI Even though you have not fallen, this world considers me fallen and ignoble for serving you. How can I again follow you, who have killed a woman and are viewed with suspicious side-long glances by the women of the city?
सारांश AI आपकी सेवा करने के कारण लोग मुझे भी पतित और नीच समझने लगे हैं। स्त्री-हंता होने के कारण नगर की स्त्रियाँ आपको शंका की दृष्टि से देखेंगी, ऐसे में मैं आपका अनुकरण कैसे कर सकता हूँ?
विटः—(सकरुणम्) वसन्तसेने!
Summary AI O Vasantasenā!
सारांश AI करुणापूर्वक पुकारते हैं—हे वसंतसेना!
८.४३
अन्यस्यामपि जातौ मा वेश्या भूस्त्वं हि सुन्दरि ।
चारित्र्यगुणसंपन्ने जायेथा विमले कुले ॥
Summary AI O beautiful one! May you not be born as a courtesan in your next birth; instead, may you be born in a pure family endowed with the virtues of good character.
सारांश AI हे सुंदरी! अगले जन्म में तुम वेश्या न बनो। तुम सदाचार और उत्तम गुणों से युक्त होकर किसी पवित्र कुल में जन्म प्राप्त करो।
शकारः—मम केलके पुप्फकलंडकजिण्णुज्जाणे वशंतशेणिअं मालिअ कहिं पलाअशि एहि, मम आवृत्तश्श अग्गदो ववहालं देहि । (इति धारयति) [मदीये पुष्पकरेण्डक जीर्णोद्याने वसन्तसेनां मारयित्वा कुत्र पलायसे? एहि, मम आवृत्तस्याग्रतो व्यवहारं देहि ।]
Summary AI Where are you fleeing after killing Vasantasenā in my Puṣpakaraṇḍaka garden? Come and answer for it before me, your brother-in-law.
सारांश AI मेरे पुष्पकरण्डक उद्यान में वसंतसेना की हत्या करके तुम कहाँ भाग रहे हो? आओ और मेरे राजा संबंधी के सामने इस कृत्य का उत्तर दो।
विटः—आः, तिष्ठ जाल्म । (इति खङ्गमाकर्षति)
Summary AI Ah, stay, you villain! (He draws his sword).
सारांश AI अरे दुष्ट, रुक जा! (ऐसा कहकर वह अपनी तलवार निकाल लेता है)।
शकारः—(सभयमपसृत्य) किं ले, मीदेशि, ता गच्छ । [किं रा, भीतोऽसि? तद्गच्छ ।]
Summary AI What, are you afraid? Then begone.
सारांश AI क्या तुम डर गए हो? तो फिर यहाँ से चले जाओ।
विटः—(खगतम्) न युक्तमवस्थातुम् । भवतु, यत्रार्यशर्विलकचन्दनकप्रभृतयः सन्ति, तत्र गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः)
Summary AI (Aside) It is not wise to remain here. I shall go where noble Śarvilaka, Candanaka, and the others are. (Exiting).
सारांश AI यहाँ रुकना उचित नहीं है। जहाँ शर्विलक और चन्दनक जैसे साहसी लोग हैं, मैं वहीं जाता हूँ। (ऐसा कहकर प्रस्थान करता है)।
शकारः—णिधणं गच्छ । अले थावलका पुश्तका! कीलिशे मए कडे? । [निधनं गच्छ । अरे स्थावरक पुत्रक! कीदृशं मया कृतम्? ।]
Summary AI Go to your death! Oh Sthāvaraka, my boy, look at what I have done!
सारांश AI मृत्यु को प्राप्त हो। अरे सेवक स्थावरक, देखो मैंने यह कैसा काम किया है?
चेटः—भट्टके! महंते अकज्जे कडे । [भक! महदकार्य कृतम् ।]
Summary AI Master! A great misdeed has been committed.
सारांश AI स्वामी, आपने बहुत बड़ा अनर्थ और कुकर्म किया है।
शकारः—अले चेडे । किं भणाशि अकज्जे कडेत्ति । भोदु, एव्वं दाव । (नानाभरणान्यवतार्य) गेण्ह एवं अलंकारअं मए ताव दिण्णे । जेत्तिके वेले अलंकलेमि तेत्तिकं वेलं मम । अण्णं तव । [अरे चैट! किं भणस्यकार्यं कृतमिति? । भवतु, एवं तावत् । गृहाणेममलंकारम् । मया तावत्तम् । यावस्यां वेलायामलंकरोमि तावतीं वेला मम । अन्यदा तव ।]
Summary AI Hey servant! Why do you say a misdeed was committed? Enough of that. Take this ornament; it is mine while I wear it, and yours at other times.
सारांश AI सेवक, इसे कुकर्म क्यों कहते हो? अच्छा, यह आभूषण ले लो। जब तक मैं इन्हें पहनूँ तब तक ये मेरे हैं, बाकी समय तुम्हारे।
चेटः—भट्टके ज्जेव एदे शोहंति, किं मम एदेहिं? । [भट्टक एवैते शोभन्ते, किं ममैतैः? ।]
Summary AI These suit only the master; what use have I for them?
सारांश AI स्वामी, ये गहने आप पर ही शोभा देते हैं, मुझे इनकी क्या आवश्यकता?
शकारः—ता गच्छ एदाइं गोणाइं गेण्हिअ मम केलकाए पाशादवालग्गपदोलिकाए च्यिश्ट । जाव इग्गे आअच्छामि । [तद्गच्छ, एतौ वृषभौ गृहीत्वा मदीयायां प्रासादाबालाग्रप्रतोलिकायां तिष्ठ । यावदहमागच्छामि ।]
Summary AI Then go, take these bullocks and stay at the topmost balcony of my palace until I return.
सारांश AI तो जाओ, इन बैलों को लेकर मेरे महल की ऊपरी अटारी पर तब तक खड़े रहो जब तक मैं न आ जाऊँ।
चेटः—जं भट्टके आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः) [यद्भट्टक आज्ञापयति ।]
Summary AI As the master commands.
सारांश AI जैसी स्वामी की आज्ञा।
शकारः—अत्तपलित्ताणे भावे गदे अदंशणं । चेडं वि पाशादबालग्गपदोलिकाए णिगलपूलिदं कदुअ थावइश्शं । एवं मंते लक्खिदे भोदि, ता गच्छामि । अधवा पेक्खामि दाव एदं । किं एशा मला आदु पुणो वि मालहश्शं । (अवलोक्य) कधं शुमला? । भोदु, एदिणा पावालएण पश्छादेमि णं । अधवा णामं किदे एशे । ता के वि अज्जपुलिशे पच्चहिजाणेदि । भोदु, एदिणा वादालीपुंजिदेण शुक्खपण्णपुडेण पच्छादेमि । (तथा कृत्वा, विचिन्त्य) भोदु, एव्वं दाव । शंपदं अघिअलणं गच्छिअ ववहालं लिहावेमि, जहा अत्थश्श कालणादो शत्थवाहचालुदत्ताकेण ममकेलकं पुप्फकलंडकं जिण्णुज्जाणं पवेशिअ वशंतशेणि आ वावादिदे त्ति । [आत्मपरित्राणे भावो गतोऽदर्शनम् । चेटमपि प्रासादाबालाग्रप्रतोलिकायां निगडपूरितं कृत्वा स्थापयिष्यामि । एवं मन्नो रक्षितो भवति, तद्गच्छामि । अथवा पश्यामि तावदेनाम्—किमेषा मृता । अथवा पुनरपि मारयिष्यामि । कथं सुमृता? भवतु, एतेन प्रावारकेण प्रछादयाम्येनाम् । अथवा नामाङ्कित एषः, तत्कोऽप्यार्यपुरुषः प्रत्यभिज्ञास्यति । भवतु, एतेन वातालीपुञ्जितेन शुष्कपर्णपुटेन प्रच्छादयामि । भवतु, एवं तावत् । सांप्रतमधिकरणं गत्वा व्यवहारं लेखयामि, यथा—अर्थस्य कारणात्सार्थवाहक चारुदत्तकेन मदीयं पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं प्रवेश्य वसन्तसेना व्यापादितेति ।]
Summary AI The Viṭa has fled. I will imprison the servant in the balcony, bound in chains, to keep my secret. Now, is she dead? She is! I will cover her with these wind-swept dry leaves instead of my cloak, which bears a recognizable name. Now, I will go to court and accuse Cārudatta of murdering Vasantasenā for her wealth in my Puṣpakaraṇḍaka garden.
सारांश AI विट आत्मरक्षा के लिए चला गया है। मैं इस सेवक को भी कैद कर लूँगा ताकि मेरा रहस्य सुरक्षित रहे। वसंतसेना मर चुकी है, इसे सूखे पत्तों के ढेर से ढक देता हूँ क्योंकि मेरे दुपट्टे पर मेरा नाम लिखा है। अब न्यायालय जाकर शिकायत करूँगा कि चारुदत्त ने धन के लालच में वसंतसेना की हत्या कर दी है।
८.४४
चारुदत्तविनाशाय करोमि कपटं नवम् ।
नगर्यां विशुद्धायां पशुधातमिव दारुणम् ॥
Summary AI I shall execute a new and dreadful deceit for the destruction of Cārudatta, like the cruel slaughter of an animal in a pure city.
सारांश AI इस निष्पाप नगर में चारुदत्त के विनाश के लिए मैं वैसा ही क्रूर षड्यंत्र रच रहा हूँ, जैसा किसी पवित्र स्थान पर किया गया भयानक पशु-वध होता है।
शकारः—भोदु, गच्छामि । (इति निष्क्रम्य, दृष्ट्वा सभयम्) अविद मादिके । जेण जेण गच्छामि मग्गेण तेण ज्जेव एशे दुश्टशमणके गहिदकशाओदकं चीवलं गेण्हिअ आअच्छदि । एशे मए णशिं च्छिदिअ वाहिदे किदवेले कदावि मं पेक्खिअ एदेण मालिदे त्ति पआशइश्शदि । ता कधं गच्छामि । (अवलोक्य) भोदु, एदं अद्धपडिदं पाआलखंड उल्लंघिअ गच्छामि । [भवतु, गच्छामि । अविद मादिके । येन येन गच्छामि मार्गेण, तेनैवैष दुष्टश्रमणको गृहीतकषायोदकं चीवरं गृहीस्वागछति । एष मया नासां छित्त्वा वाहितः कृतवैरः कदापि मां प्रेक्ष्यैतेन मारितेति प्रकाशयिष्यति । तत्कथं गच्छामि? । भवतु एतमर्धपतितं प्राकारखण्डमुल्लङ्घ्य गच्छामि ।]
Summary AI I am going. Oh, no! Whichever path I take, I encounter this wicked śramaṇaka with his robe. I once cut his nose, making him my enemy; if he sees me, he might reveal the truth. How shall I escape? I will climb over this dilapidated wall.
सारांश AI मैं जा रहा हूँ, पर रास्ते में वही भिक्षु मिल सकता है जो मुझसे शत्रुता रखता है। वह सबको मेरा सच बता देगा, इसलिए मैं दीवार फांदकर निकलता हूँ।
८.४५
एषोऽस्मि त्वरितत्वरितो लङ्कानगर्यो गगने गछन् । भूम्यां पाताले हनूमच्छिखर इव महेन्द्रः ॥
Summary AI Here I am, hurrying swiftly through the sky towards the city of Laṅkā, like Mahendra over the earth, the underworld, or the peak of Hanūman.
सारांश AI मैं अत्यंत वेग से आकाश, भूमि और पाताल को लांघते हुए लंका की ओर वैसे ही जा रहा हूँ जैसे महेंद्र पर्वत के शिखर पर हनुमान थे।
(इति निष्क्रान्तः)
Summary AI (Exiting).
सारांश AI वहां से प्रस्थान करता है।
(प्रविश्यापटीक्षेपेण)
Summary AI (Entering with a sudden toss of the curtain).
सारांश AI पर्दा हटाकर शीघ्रता से प्रवेश।
भिक्षुः—पक्खालिदे एशे मए चीवलखंडे । किं णु हु शाहाए शुक्खावइश्शं । इध वाणला विलुप्पंति । किं णु हु भूमीए धूलीदोशे होदि, तो कहिं पशालिअ शुक्खावइश्शं । (दृष्ट्वा) भोदु, इध वादालीपुंजिदे शुक्खवत्तसंचए पशालइश्शं । (तथा कृत्वा) णमो बुद्धश्श । (इत्युपविशति) भोदु, धम्मक्खलाइं उदाहलामि । (“पंचज्जण जेण मालिदा' इत्यादि पूर्वोक्तं पठति) अधवा अलं मम एदेण शग्गेण । जाव ताए वशंतशेणिआए बुद्धोवाशिआए पच्चुवआलं ण कलेमि, जाए दशाण शुवण्णकाणं किदे जूदिअलेहिं णिक्कीदे, तदो पहुदि ताए कीदं विअ अत्ताणअं अवगच्छामि । (दृष्ट्वा) कि णु खु पण्णोदले शमुश्शशदि ह । अधवा [प्रक्षालितमेतन्मया चीवरखण्डम् । किं नु खलु शाखायां शुष्कं करिष्यामि? इह वानरा विलुम्पन्ति । किं नु खलु भूम्याम्? । धूलीदोषो भवति । तत्कुत्र प्रसार्य शुष्कं करिष्यामि? । भवतु, इह दातालीपुञ्जिते शुष्कपत्रसंचये प्रसारयिष्यामि । नमो बुद्धाय । भवतु, धर्माक्षराण्युदाहरामि । अथवालं ममैतेन स्वर्गेण! यावत्तस्या वसन्तसेनाया बुद्धोपासिकायाः प्रत्युपकार न करोमि, यया दशानां सुवर्णकानां कृतेन द्यूतकाराभ्यां निष्क्रीतः, ततः प्रभृति तया क्रीतमिवात्मानमवगच्छामि । किं नु खलु पर्णोदरे समुच्छसिति? । अथवा ।]
Summary AI I have washed my robe. I will spread it on this heap of wind-blown dry leaves to dry, avoiding monkeys and dust. Homage to the Buddha! I must repay my debt to Vasantasenā, the devotee who ransomed me from gamblers for ten suvarṇakas; I feel forever bound to her. Wait, what is this breathing beneath the leaves? Or could it be something else?
सारांश AI मैंने अपना वस्त्र धो लिया है और इसे धूल से बचाने के लिए सूखे पत्तों के ढेर पर सुखा देता हूँ। बुद्ध को प्रणाम। मुझे बुद्ध-उपासिका वसंतसेना का उपकार चुकाना है जिसने मुझे जुआरियों से छुड़ाया था। लेकिन इन पत्तों के नीचे से यह कैसी सांस लेने की ध्वनि आ रही है?
८.४६
वातातपेन तप्तानि चीवरतोयेन स्तिमितानि पत्राणि । एतानि विस्तीर्णपत्राणि मन्ये पक्षिण इव स्फुरन्ति ॥
Summary AI I think these broad leaves, heated by the wind and sun and dampened by the water from the monks' robes, are fluttering like birds.
सारांश AI धूप और हवा से तपे हुए तथा भिक्षुओं के वस्त्रों के जल से सींचे गए ये चौड़े पत्ते ऐसे हिल रहे हैं मानो पक्षी पंख फड़फड़ा रहे हों।
(वसन्तसेना संज्ञां लब्ध्वा, हस्तं दर्शयति)
Summary AI (Vasantasenā, regaining consciousness, shows her hand.)
सारांश AI वसंतसेना होश में आकर अपना हाथ दिखाती है।
भिक्षुः—हा हा, शुद्धालंकालभूशिदे इत्थिआहत्थे णिक्कमदि । कधं दुदिए वि हत्थे? । (बहुविधं निर्वर्ण्य) पञ्चभिआणामि विअ एदं हत्थे । अधवा, किं विचालेण? । शच्चं शे ज्जेव हत्थे जेण मे अभअं दिण्ण । भोदु, पेखिश्शं । (नाट्येनोद्घाट्य दृष्ट्वा, प्रत्यभिज्ञाय च) शा ज्जेव बुद्धोवाशिआ । [हा हा, शुद्धालंकारभूषितः स्त्रीहस्तो निष्क्रामति । कथं द्वितीयोऽपि हस्तः? । प्रत्यभिज्ञानामीवैतं हस्तम् । अथवा, किं विचारेण । सस्यं स एव हस्तो येन मेऽभयं दत्तम् । भवतु, पश्यामि । सैव बुद्धोपासिका ।]
Summary AI Ha, ha! A woman's hand, adorned with pure ornaments, is emerging. What? A second hand too? I seem to recognize this hand. Or rather, why deliberate? Truly, it is the same hand that granted me protection. Let it be, I shall see. It is that same lay follower of the Buddha (Buddhōpāsikā).
सारांश AI ओह, आभूषणों से सुशोभित स्त्री का हाथ! दूसरा हाथ भी? मैं इसे पहचानता हूँ। यह वही हाथ है जिसने मुझे प्राणदान दिया था। यह तो वही बुद्धोपासिका है।
(वसन्तसेना पानीयमाकाङ्क्षति)
Summary AI (Vasantasenā desires water.)
सारांश AI वसंतसेना जल की इच्छा करती है।
भिक्षुः—? —कधं उदयं मग्गेदि । दूले च दिग्धिआ । किं दाणिं एत्थ कलइश्शं? । भोदु, एदं चीवलं शे उवलि गालइश्शं । (तथा करोति) [कथं इकं याचते? । दूरे च दीर्घिका, किमिदानीमत्र करिष्यामि? । भवतु, एतच्चीवरमस्या परि गालयिष्यामि ।]
Summary AI What? She asks for water? And the pond is far away; what shall I do now? Let it be, I will wring out this monk's robe (cīvara) over her.
सारांश AI वह जल मांग रही है? बावड़ी दूर है, अब क्या करूँ? अपने इस भिक्षु वस्त्र को ही इसके ऊपर निचोड़ देता हूँ।
(वसन्तसेना संज्ञां लब्ध्वोत्तिष्ठति, भिक्षुः पटान्तेन वीजयति)
Summary AI (Vasantasenā regains consciousness and stands up; the monk fans her with the hem of his garment.)
सारांश AI वसंतसेना पूरी तरह सचेत होकर उठती है और भिक्षु वस्त्र के छोर से उसे हवा देता है।
वसन्तसेना—अज्ज! को तुमं । [आर्य! कस्त्वम्? ।]
Summary AI Noble sir! Who are you?
सारांश AI आर्य! आप कौन हैं?
भिक्षुः—किं मं ण शुमलेदि बुद्धोवाशिआ दशशुवण्णणिक्कीदं? [किं मां न स्मरति बुद्धोपासिका दशसुवर्णनिष्क्रीतम्? ।]
Summary AI Does the lay follower of the Buddha (Buddhōpāsikā) not remember me, the one redeemed for ten gold pieces?
सारांश AI क्या बुद्धोपासिका को दस स्वर्ण मुद्राओं से छुड़ाया गया वह व्यक्ति याद नहीं है?
वसन्तसेना—सुमरामि, ण उण जधा अज्जो भणादि । वरं अहं उवरदा ज्जेव । [स्मरामि, न पुनर्यथाऽऽर्यो भणति । वरमहमुपरतैव ।]
Summary AI I remember, but not as the noble sir says. It would have been better had I simply died.
सारांश AI याद है, पर वैसा नहीं जैसा आप कह रहे हैं। मेरा मर जाना ही श्रेष्ठ था।
भिक्षुः—बुद्धोवाशिए! किं ण्णेदं? । [बुद्धोपासिके! किं न्विदम् ।]
Summary AI Lay follower of the Buddha (Buddhōpāsikā)! What is this?
सारांश AI बुद्धोपासिका! यह सब क्या है?
वसन्तसेना—(सनिर्वेदम् ।) जं सरिसं वेसभावस्स । [यत्सद्दर्श वेशभावस्य ।]
Summary AI It is what befits the condition of a courtesan's life.
सारांश AI वही जो गणिका की स्थिति के लिए उचित है।
भिक्षुः—उट्ठेदु उट्ठेदु बुद्धोवाशिआ एवं पादवसमीवजादं लदं ओलंबिअ । (इति लतां नामयति) । [उत्तिष्ठत्तिष्ठतु बुद्धोपासिकैतां पादपसमीपजातां लतामवलम्ब्य ।]
Summary AI Rise, lay follower of the Buddha (Buddhōpāsikā); stand up by clinging to this creeper growing near the tree.
सारांश AI बुद्धोपासिका! वृक्ष के पास उगी इस लता का सहारा लेकर खड़ी हो जाइए।
(वसन्तसेना गृहीत्वोत्तिष्ठति)
Summary AI (Vasantasenā stands up by holding onto it.)
सारांश AI वसंतसेना लता को पकड़कर खड़ी हो जाती है।
भिक्षुः—एदश्शि विहाले मम धम्मबहिणिआ चिट्ठदि । तहिं शमशशिदमआ भविअ उवाशिआ गेहं गमिश्शदि । ता शेणं शेणं गच्छदु बुद्धोवाशिआ । (इति परिकामति, दृष्ट्वा) ओशलध अज्जा! ओशलध । एशा तलुणी इत्थिआ, एशो भिक्खु त्ति शुद्धे मम एशे धम्मे । [एतस्मिन्विहारे मम धर्मभगिनी तिष्ठति । तत्र समाश्वतमना भूत्वोपासिका गेहं गमिष्यति । तच्छनैः शनैर्गच्छतु बुद्धोपासिका । अपसरत आर्याः! अपसरत । एषा तरुणी स्त्री, एष भिक्षुरिति शुद्धो ममैष धर्मः ।]
Summary AI In this monastery (vihāra), a sister in the faith resides. There, after being comforted in mind, the lay follower shall go home. Therefore, let the lay follower of the Buddha (Buddhōpāsikā) proceed slowly. Move aside, noble sirs! Move aside! This is a young woman and I am a monk; such is my pure duty.
सारांश AI विहार में मेरी धर्म-बहन रहती है, वहाँ विश्राम कर आप घर जा सकेंगी। धीरे-धीरे चलें। हे सज्जनों, मार्ग दें! यह युवती है और मैं भिक्षु हूँ, यही मेरा पवित्र कर्तव्य है।
८.४७
हस्तसंयतो मुखसंयतः इन्द्रियसंयतः स खलु मनुष्यः । किं करोति राजकुलं तस्य परलोको हस्ते निश्चलः ॥
Summary AI He who is self-controlled in his hands, his speech, and his senses is a true man. What can the royal family do to him? The next world is firmly within his grasp.
सारांश AI जो मनुष्य अपने हाथों, वाणी और इंद्रियों पर पूर्ण संयम रखता है, वही सच्चा पुरुष है। राजकुल उसका क्या अहित करेगा? उसका परलोक तो स्वयं उसके हाथों में सुरक्षित है।
(इति निष्क्रान्ताः)
Summary AI (They all exit.)
सारांश AI सभी प्रस्थान करते हैं।
इति वसन्तसेनामोटनो नामाष्टमोऽङ्कः ।
Summary AI Thus ends the eighth act, titled 'The Strangling of Vasantasenā' (Vasantasenāmōṭanam).
सारांश AI यहाँ 'वसंतसेना-मोटन' नामक आठवां अंक समाप्त होता है।
॥ इति अष्टमोऽङ्कः (वसन्तसेनामोटनः) ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.