छायासु प्रतिमुक्तशष्पकवलं निद्रायते गोकुलं तृष्णार्तैश्च निपीयते वनमृगैरुष्णं पयः सारसम् ।
संतापादतिशङ्कितैर्न नगरीमार्गो नरैः सेव्यते ।
तप्तां भूमिमपास्य च प्रवहणं मन्ये क्वचित्संस्थितम् ॥
छायासु प्रतिमुक्तशष्पकवलं निद्रायते गोकुलं तृष्णार्तैश्च निपीयते वनमृगैरुष्णं पयः सारसम् ।
संतापादतिशङ्कितैर्न नगरीमार्गो नरैः सेव्यते ।
तप्तां भूमिमपास्य च प्रवहणं मन्ये क्वचित्संस्थितम् ॥
संतापादतिशङ्कितैर्न नगरीमार्गो नरैः सेव्यते ।
तप्तां भूमिमपास्य च प्रवहणं मन्ये क्वचित्संस्थितम् ॥
अन्वयः
AI
छायासु प्रतिमुक्त-शष्प-कवलं गो-कुलं निद्रायते। तृष्णा-आर्तैः वन-मृगैः उष्णं सारसं पयः निपीयते। संतापात् अति-शङ्कितैः नरैः नगरी-मार्गः न सेव्यते। तप्तां भूमिम् अपास्य प्रवहणं च क्वचित् संस्थितं (इति) मन्ये।
Summary
AI
In the shade, the cattle sleep having dropped their mouthfuls of grass. Thirsty forest deer drink the warm water of the pond. People, fearing the intense heat, do not frequent the city roads. I believe the carriage has stopped somewhere to avoid the scorched earth.
सारांश
AI
गौएँ छाया में सो रही हैं, मृग गर्म पानी पी रहे हैं और लोग गर्मी के कारण नगर के मार्गों पर नहीं निकल रहे हैं। तपती भूमि को देखकर लगता है कि बैलगाड़ी भी कहीं रुक गई है।
पदच्छेदः
AI
| छायासु | छाया (७.३) | in the shade |
| प्रतिमुक्त-शष्प-कवलं | प्रतिमुक्त (प्रति√मुच्+क्त)–शष्प–कवल (२.१) | having dropped the mouthful of grass |
| निद्रायते | निद्रायते (√निद्रा +क्यङ् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | sleeps |
| गो-कुलं | गो–कुल (१.१) | the herd of cattle |
| तृष्णा-आर्तैः | तृष्णा–आर्त (३.३) | by those afflicted with thirst |
| च | च | and |
| निपीयते | निपीयते (नि√पा भावकर्मणोः लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | is being drunk |
| वन-मृगैः | वन–मृग (३.३) | by forest deer |
| उष्णं | उष्ण (२.१) | warm |
| पयः | पयस् (२.१) | water |
| सारसम् | सारस (२.१) | of the pond |
| संतापात् | संताप (५.१) | from the heat |
| अति-शङ्कितैः | अतिशङ्कित (अति√शङ्क्+क्त, ३.३) | by those greatly fearing |
| न | न | not |
| नगरी-मार्गः | नगरी–मार्ग (१.१) | the city road |
| नरैः | नर (३.३) | by people |
| सेव्यते | सेव्यते (√सेव् भावकर्मणोः लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | is frequented |
| तप्तां | तप्त (√तप्+क्त, २.१) | scorched |
| भूमिम् | भूमि (२.१) | earth |
| अपास्य | अपास्य (अप√अस्+ल्यप्) | having avoided |
| च | च | and |
| प्रवहणं | प्रवहण (१.१) | the carriage |
| मन्ये | मन्ये (√मन् कर्तरि लट् (आत्मने.) उ.पु. एक.) | I think |
| क्वचित् | क्वचित् | somewhere |
| संस्थितम् | संस्थित (सम्√स्था+क्त, १.१) | has stopped |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.