॥ अथ नवमोऽङ्कः (व्यवहारः) ॥
(ततः प्रविशति शोधनकः)
Summary AI Then enters Śodhanaka.
सारांश AI इसके बाद शोधनक का प्रवेश होता है।
शोधनकः—आणत्तम्हि अधिअरणभोइएहिं—‘अरे सोहणआ! ववहारमंडवं गदुअ आसणाइं सज्जीकरे हि' त्ति । ता जाव अधिअरणमंडवं सज्जिदु गच्छामि (परिक्रम्यावलोक्य च) एदं अधिअरणमंड़वे । एस पविसामि । (प्रविश्य, संमार्ज्यसनमाधाय) विवित्तं कारिदं मए अधिअरणमंडवं । विरइदा मए आसणा । ता जाव अधिअरणिआणं उण णिवेदेमि । (परिक्रम्यावलोक्य च) कधं एसो रट्टिअस्सालो दुट्टदुज्जणमणुस्सो इदो एव्व आअच्छदि? । ता दिट्टिपधं परिहरिअ गमिस्सं । [आज्ञप्तोऽस्म्यधिकरणभोजकैः—“अरे शोधनक! व्यवहारमण्डपं गत्वासनानि सञ्जीकुरु' इति । तद्यावधिकरणमण्डपं सञ्जीतुं गच्छामि । एषोऽधिकरणमण्डपः । एष प्रविशामि । विविक्तः कारितो मयाधिकरणमण्डपः । विरचितानि मयासनानि । तद्यावदधिकरणिकानां पुनर्निवेदयामि । कथमेष राष्ट्रियश्यालो दुष्टदुर्जनमनुष्य इत एवागच्छति? । तदृष्टिपथं परिहृत्य गमिष्यामि ।]
Summary AI Śodhanaka explains he was ordered by the judges to prepare the courthouse. Having cleaned the hall and arranged the seats, he intends to inform the officials. However, seeing the King's wicked brother-in-law approaching, he chooses to avoid him and wait aside.
सारांश AI न्यायालय के अधिकारियों ने मुझे आसन व्यवस्थित करने का आदेश दिया है। मैंने सभा भवन को साफ करके आसन लगा दिए हैं। अब मैं उन्हें सूचित करने जा रहा हूँ, किंतु इस दुष्ट राजश्याल को यहाँ आता देख मुझे इसके मार्ग से हट जाना चाहिए।
(इत्येकान्ते स्थितः)
Summary AI He stands aside in a corner.
सारांश AI ऐसा कहकर वह एक किनारे खड़ा हो जाता है।
(ततः प्रविशत्युज्वलवेषधारी शकारः)
Summary AI Then enters Śakāra, dressed in flamboyant attire.
सारांश AI इसके बाद भड़कीले वस्त्र पहने हुए शकार का प्रवेश होता है।
९.१
स्नातोऽहं सलिलजलैः पानीयैरुद्यान उपवनकानने निषण्णः । नारीभिः सह युवतीभिः स्त्रीभिर्गन्धवैः सुविहितैरङ्गकैः ॥
Summary AI I have bathed in the waters of gardens and forests, and I sit amidst well-adorned women, young maidens, and Gandharvas with well-arrayed limbs.
सारांश AI मैं उपवनों के जलाशयों में स्नान करके स्त्रियों और युवतियों के साथ बैठा हूँ। सुगंधित लेप आदि से मेरे अंग सुव्यवस्थित और सुसज्जित हैं।
९.२
क्षणेन ग्रन्थिः क्षणजूलिका मे
क्षणेन बालाः क्षणकुन्तला वा ।
क्षणेन मुक्ताः क्षणमूर्ध्वचूडा-
श्चित्रो विचित्रोऽहं राजश्यालः ॥
Summary AI At one moment my hair is knotted, at another it is in a braid; sometimes it flows loose or is curled, and sometimes it is tied upwards. I am the king’s brother-in-law, marvelous and diverse in appearance.
सारांश AI मैं राजा का साला हूँ और मेरा रूप विचित्र है। क्षण भर में मेरी जटाएँ गाँठ वाली होती हैं, कभी वे गूँथी हुई होती हैं, तो कभी बाल खुले या ऊपर बँधे होते हैं।
शकारः—अवि, अ विशगंठिगब्भपविश्टेण विअ कीडएण अंतलं मग्गमाणेण पाविदं मए महदंतलं । ता कश्श एदं किविणचेश्टिअं पाडइश्शं? । (स्मृत्वा) आं, शुमलिदं मए । दलिद्दचालुदत्तश्श एवं किविणचेश्टिअं पाडइश्शं । अण्णं च, दलिद्दे खु शे । तश्श शव्वं शंभावीअदि । भोदु, अधिअलणमंडवं गदुअ अग्गदो ववहालं लिहावइश्शं, जधा—चालुदत्तकेण वशंतशेणिआ मोडिअ मालिदा । ता जाव अघिअलणमंडवं जेव्व गच्छामि (परिक्रम्यावलोक्य च) एशं तं अधिअलणमंडवं । एत्थ पविशामि । (प्रविश्यावलोक्य च) कधं आशणाइं दिण्णइं च्यिश्टंति? । जाव आअश्शंति अधिअलणभोइआ, दाव एदश्शिं दुव्वचत्तले मुहुत्तअं उवविशिअ पडिवलइश्शं । [अपि च, विषग्रन्थिगर्भप्रविष्टेनेद कीटकेनान्तरं मार्गमाणेन प्राप्त मया महदन्तरम् । तत्कस्येदं कृपणचेष्टितं पातयिष्यामि? । आं, स्मृतं मया । दरिद्रुचारुदत्तस्येदं कृपणचेष्टितं पातयिष्यामि । अन्यच्च, दरिद्रः खलु सः । तस्य सर्वं संभाव्यते । भवतु, अधिकरणमण्डपं गत्वाऽग्रतो व्यवहारं लेखयिष्यामि, यथाचारुदत्तेन वसन्तसेना मोटयित्वा मारिता । तद्यावधिकरणमण्डपमेव गच्छामि । एष सोऽधिकरणमण्डपः । अत्र प्रविशामि । कथमासनानि दत्तानि तिष्ठन्ति? । यावदागच्छन्त्यधिकरणभोजकाः, तावदेतस्मिन्दार्वाचत्वरे मुहूर्तमुपविश्य प्रतिपालयिष्यामि ।]
Summary AI Śakāra compares himself to an insect finding an opening in a poisonous knot, having found a great opportunity. He plots to frame the impoverished Cārudatta for murdering Vasantasenā, assuming the poor are easily suspected. He enters the hall and waits on a wooden bench for the judges.
सारांश AI मुझे एक बड़ा अवसर प्राप्त हुआ है। मैं वसंतसेना की हत्या का दोष दरिद्र चारुदत्त पर लगा दूँगा क्योंकि वह निर्धन है। मैं न्यायालय में पहले ही शिकायत लिखवा देता हूँ कि उसने वसंतसेना को मार डाला है। जब तक अधिकारी आते हैं, मैं यहीं प्रतीक्षा करता हूँ।
(तथा स्थितः)
Summary AI He remains in that position.
सारांश AI वह वैसा ही करता है।
शोधनकः—अन्यतः परिकम्य, पुरो दृष्ट्वा) पेदे अधिअरणिआ आअच्छंति; ता जाव उवसप्यामि । (इत्युपसर्पति) । [एतेऽधिकरणका आगच्छन्ति । तशीवदुपसर्पामि ।]
Summary AI Śodhanaka notes the arrival of the judges and prepares to approach them.
सारांश AI न्यायाधीश आ रहे हैं, मैं उनके पास जाता हूँ।
(ततः प्रविशति श्रेष्ठकायस्थादिपरिवृतोऽधिकरणिकः)
Summary AI The Judge enters, accompanied by the Śreṣṭhin, the Kāyastha, and others.
सारांश AI तदुपरांत श्रेष्ठी और कायस्थ आदि सेवकों के साथ न्यायाधीश का प्रवेश होता है।
अधिकरणिकः—भो भोः श्रेष्ठिकायस्थौ ।
Summary AI The Judge addresses the Śreṣṭhin and the Kāyastha.
सारांश AI हे श्रेष्ठी और कायस्थ!
श्रेष्ठिकायस्थौ—आणवेदु अज्जो । [आज्ञापयत्वार्यः ।]
Summary AI The Śreṣṭhin and the Kāyastha request the Judge's instructions.
सारांश AI आर्य, आज्ञा दें।
अधिकरणिकः—अहो! व्यवहारपराधीनतया दुष्करं खलु परचित्तग्रहणमधिकरणिकैः
Summary AI The Judge reflects on the difficulty of understanding the hearts of others while being constrained by the rigors of legal procedures.
सारांश AI मुकदमों के अधीन होने के कारण न्यायाधीशों के लिए दूसरों के मन की वास्तविकता को पहचानना अत्यंत कठिन कार्य है।
९.३
छन्नं कार्यमुपक्षिपन्ति पुरुषा न्यायेन दूरीकृतं
स्वान्दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे रागाभिभूताः स्वयम् ।
तैः पक्षापरपक्षवर्धितबलैर्दोषैर्नृपः स्पृश्यते
संक्षेपादपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः ॥
Summary AI Men present cases hidden by falsehood when distanced from justice, never admitting their own faults in court due to passion. The king is touched by the sins amplified by opposing parties. Blame is easily found, while the judge’s merit remains distant.
सारांश AI लोग न्यायालय में सत्य छिपाकर न्याय विरुद्ध बातें करते हैं और अपने दोष नहीं बताते। पक्षपातपूर्ण व्यवहार के कारण राजा को कलंक लगता है; दोष ढूँढना सरल है किंतु गुणों को पहचानना कठिन।
अधिकरणिकः—अपि च—
Summary AI And further—
सारांश AI और भी—
९.४
छन्नं दोषमुदाहरन्ति कुपिता न्यायेन दूरीकृताः
स्वान्दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे सन्तोऽपि नष्टा ध्रुवम् ।
ये पक्षापरपक्षदोषसहिताः पापानि संकुर्वते
संक्षेपादपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः ॥
Summary AI Angered men, distanced from justice, cite hidden faults; even virtuous men are surely ruined because people do not admit their faults in court. Those who commit sins aided by the flaws of both parties cause blame to be easily cast on the judge, whose merit is ignored.
सारांश AI क्रोधित लोग सत्य को झुठलाते हैं जिससे सज्जन भी संकट में पड़ जाते हैं। पक्षपातपूर्ण दोषों से पाप बढ़ता है और न्यायकर्ता को बदनामी सरलता से मिलती है, जबकि उसके गुण उपेक्षित रह जाते हैं।
अधिकरणिकः—यतोऽधिकरणिकः खलु
Summary AI Because a judge indeed—
सारांश AI क्योंकि न्यायाधीश को वास्तव में—
९.५
शास्त्रज्ञः कपटानुसारकुशलो वक्ता न च क्रोधन-
स्तुल्यो मित्रपरस्वकेषु चरितं दृष्टैव दत्तोत्तरः ।
क्लीबान्पालयिता शठान्व्यथयिता धर्म्यो न लोभान्वितो
द्वार्भावे परतत्त्वबद्धहृदयो राज्ञश्च कोपापहः ॥
Summary AI A judge should be learned in scriptures, skilled in detecting deceit, an eloquent speaker, and free from anger. He must treat friends and strangers alike, base decisions on facts, protect the weak, punish the wicked, follow dharma, remain ungreedy, and appease the king’s wrath while staying focused on truth.
सारांश AI न्यायाधीश को शास्त्रज्ञ, चतुर, वाग्मी, क्रोधरहित और निष्पक्ष होना चाहिए। उसे निर्बलों की रक्षा और दुष्टों को दंड देने वाला, धर्मनिष्ठ, लोभरहित और राजा को सही परामर्श देने वाला होना चाहिए।
श्रेष्ठिकायस्थौ—अजस्स वि णाम गुणे दोसो त्ति वुञ्चदि । जइ एव्वं, ता चंदालोए वि अंधआरो त्ति वुञ्चदि । [आर्यस्यापि नाम गुणे दोष इत्युच्यते । यद्येवम्, तदा चन्द्रालोकेऽप्यन्धकार इत्युच्यते ।]
Summary AI The Śreṣṭhin and the Kāyastha remark that finding a flaw in the Judge's virtue is as impossible as finding darkness in the moon's light.
सारांश AI आर्य, आपके गुणों में दोष ढूँढना वैसा ही है जैसे चंद्रमा के प्रकाश में अंधकार की कल्पना करना।
अधिकरणिकः—भद्र शोधनक! अधिकरणमण्डपस्य मार्गमादेशय ।
Summary AI The Judge asks Śodhanaka to lead the way to the courthouse.
सारांश AI भद्र शोधनक, न्यायालय का मार्ग दिखाओ।
शोधनकः—एदु एदु अधिअरणभोइओ! एदु । [एत्वेत्वधिकरणभोजक! एतु ।]
Summary AI Śodhanaka invites the Judge to follow him.
सारांश AI आइये न्यायाधीश महोदय, आइये।
(इति परिक्रमिन्ति)
Summary AI They walk around.
सारांश AI वे सब परिक्रमा करते हैं।
शोधनकः—एदं अधिअरणमंडवं । ता पविसंतु अधिअरणभोइआ । [अयमधिकरणमण्डपः, तत्प्रविशन्त्वधिकरणभोजकाः ।]
Summary AI Śodhanaka indicates the courthouse and invites the judges to enter.
सारांश AI यह न्यायालय है, न्यायाधीश महोदय भीतर प्रवेश करें।
(सर्वे च प्रविशन्ति)
Summary AI They all enter.
सारांश AI सभी प्रवेश करते हैं।
अधिकरणिकः—भद्र शोधनक! बहिर्निष्क्रम्य ज्ञायताम्—‘कः कः कार्यार्थी' इति ।
Summary AI The Judge instructs Śodhanaka to go outside and find out who has come to seek justice.
सारांश AI भद्र शोधनक, बाहर जाकर पता करो कि कौन-कौन व्यक्ति न्याय की गुहार लेकर आए हैं।
शोधनकः—अज्जो आणवेदि । (इति निष्क्रम्य) अज्जा! अधिअरणिआ भणंति—को को इध कज्जत्थी' त्ति । [यदार्य आज्ञापयति । आर्याः! अधिकरणिका भणन्तिकः क इह कार्यार्थी' इति ।]
Summary AI As the noble one commands. Gentlemen! The judges ask: 'Who is here as a suitor?'
सारांश AI जैसा आर्य आदेश देते हैं। हे महानुभावों! न्यायाधीश पूछ रहे हैं कि यहाँ कौन फरियादी उपस्थित है?
शकारः—(सहर्षम्) उवन्थिए अघिअलणिए । (साटोपं परिक्रम्य) हद्गे वलपुलिशे मणुश्शे वाशुदेवै लश्टिअशाले लाअशाले कज्जत्थी । [उपस्थित अधिकरणिकाः । अहं वरपुरुषो मनुष्यो वासुदेव राष्ट्रिय श्यालो राजश्यालः कार्यार्थी ।]
Summary AI The judges have arrived. I, an eminent man, Vāsudeva, the King’s brother-in-law, the royal brother-in-law, am the suitor.
सारांश AI न्यायाधीशों के सम्मुख मैं उपस्थित हूँ। मैं श्रेष्ठ पुरुष, वासुदेव, राजा का साला और राज-संबंधी फरियादी हूँ।
शोधनकः—(ससंभ्रमम्) हीमादिके, पढ़मं ज्जेव रट्टिअसालो कज्जत्थी । भोदु, अज्ज! मुहुत्तं चिट्ठ । दाव अघिअरणिणं णिवेदेमि । (उपगम्य) अज्जा! एसो खु रट्टिअसालो कज्जत्थी ववहारं उवत्थिदो । [हन्त, प्रथममेव राष्ट्रियश्यालः कार्यार्थी । भवतु, आर्य! मुहुर्त तिष्ठ । तावदधिकरणिकानां निवेदयामि । आर्याः! एष खलु राष्ट्रियश्यालः कार्यार्थी व्यवहारमुपस्थितः ।]
Summary AI Alas, the royal brother-in-law is the very first suitor. Very well, noble sir! Wait a moment while I inform the judges. Gentlemen, this royal brother-in-law has arrived as a suitor for legal proceedings.
सारांश AI अरे, सबसे पहले राजा का साला ही फरियादी है। ठीक है, आर्य! एक क्षण रुकें। मैं न्यायाधीशों को सूचित करता हूँ। महानुभावों, यह राजा का साला मुकदमे के लिए उपस्थित हुआ है।
अधिकरणिकः—कथं प्रथममेव राष्ट्रियश्यालः कार्यार्थी? । यथा सूर्यादये उपरागो महापुरुषनिपातमेव कथयति । शोधनक! व्याकुलेनाद्य व्यवहारेण भवितव्यम् । भद्र! निष्क्रम्योच्यताम्—गच्छाद्य, ने दृश्यते तव व्यवहारः' इति ।
Summary AI What? The royal brother-in-law is the first suitor? Just as an eclipse at sunrise foretells the downfall of a great man, today's proceedings will be troublesome. My good man, go out and tell him, 'Go away for today; your case will not be heard.'
सारांश AI क्या सबसे पहले राजा का साला ही फरियादी है? जैसे सूर्योदय के समय ग्रहण किसी महापुरुष के पतन का सूचक होता है। शोधनक, आज का मुकदमा बड़ा जटिल होगा। बाहर जाकर कह दो कि आज तुम्हारा मुकदमा नहीं सुना जाएगा।
शोधनकः—जं अज्जो आणचेदि ति । (निष्क्रम्य, शकारमुपगम्य) अज्ज! अधिअणिआ भणंति—अज्ज! गच्छ । ण दीसदि तव ववहारो त्ति' । [यदार्य आज्ञापयतीति । आर्य! अधिकरणिका भणन्तिअद्य गच्छ । न दृश्यते तव व्यवहारः' ।]
Summary AI As the noble one commands. Noble sir, the judges say, 'Go away for today. Your case will not be heard.'
सारांश AI जैसा आर्य आज्ञा देते हैं। आर्य, न्यायाधीश कहते हैं कि आज जाइए, आपका मुकदमा नहीं सुना जाएगा।
शकारः—(सक्रोधम्) आः, किं ण दीशदि मम ववहाले! । जइ ण दीशदि, तदो आवृत्तं लाआणं पालअं बहिणीदिं विष्णविअ बहिणिं अत्तिकं च विण्णविअ एदं अधिअलणिअँ दूले फेलिअ एत्थ अण्णं अधिअलणिअं ठावइश्शं । [आः, किं न दृश्यते मम व्यवहारः । यदि न दृश्यते, तदायुत्तं राजानं पालकं भगिनीपतिं विज्ञाप्य भगिनीं मातरं च विज्ञाप्यैतमधिकरणकं दूरीकृत्यात्रान्यमधिकरणं स्थापयिष्यामि ।]
Summary AI What? My case will not be heard? If it is not heard, I shall inform my brother-in-law King Pālaka, as well as my sister and mother; I will have this judge removed and another installed here.
सारांश AI क्या मेरा मुकदमा नहीं सुना जाएगा? यदि ऐसा है, तो मैं अपने बहनोई राजा पालक, अपनी बहन और माता से कहकर इस न्यायाधीश को हटवा दूँगा और यहाँ किसी अन्य को नियुक्त करवाऊँगा।
(इति गन्तुमिच्छति)
Summary AI He prepares to depart.
सारांश AI ऐसा कहकर वह जाने की चेष्टा करता है।
शोधनकः—अज्ज रट्टिअशालअ! मुहूत्तअं चिट्ठ । दाव अधिअरणिआणं णिवेदेमि । (अधिकरणिकमुपगम्य) एसो रट्टिअशालो कुविदो भणादि । (इति तदुक्तं भणति) [आर्य राष्ट्रियश्याल! मुहूर्त तिष्ठ । सावधिकरणिकानां निवेद यामि । एष राष्ट्रियश्यालः कुपितो भणति ।]
Summary AI Noble royal brother-in-law, wait a moment while I inform the judges. This royal brother-in-law speaks thus in anger.
सारांश AI आर्य राज-साले! एक क्षण रुकिए। मैं न्यायाधीशों को बताता हूँ। यह राजा का साला अत्यंत क्रोधित होकर बोल रहा है।
अधिकरणिकः—सर्वमस्य मूर्खस्य संभाव्यते । भद्र! उच्यताम्—‘आगच्छ, दृश्यते तव व्यवहारः' ।
Summary AI Anything can be expected from this fool. My good man, tell him, 'Come, your case will be heard.'
सारांश AI इस मूर्ख से सब कुछ संभव है। भद्र, कहो कि आओ, तुम्हारा मुकदमा सुना जाएगा।
शोधनकः—(शकारमुपगम्य) अज्ज! अधिअरणिआ भणंति—आअच्छ, दीसदि तव ववहारो ता पविसदु अज्जो । [आर्य! अधिकरणिका भणन्ति—‘आगच्छ, दृश्यते तव व्यवहारः; तत्प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Noble sir, the judges say, 'Come, your case will be heard; please enter, noble sir.'
सारांश AI आर्य, न्यायाधीश कहते हैं कि आइए, आपका मुकदमा सुना जाएगा। अतः आर्य भीतर प्रवेश करें।
शकारः—ही, पढमं भणति—‘ण दीशदि, शंपदं दीशदि’ त्ति । ता णाम भीदभीदा अधिअलणभोइआ । जेत्तिअं हग्गे भणिश्शं तेत्तिअं पत्तिआवइश्शं । भोदु, पविशाम (प्रविश्योपसृत्य) शुशुहं अम्हाणं, तुम्हाणं पि शुहं देमि ण देमि अ । [ही, प्रथम भणन्ति न दृश्यते, साप्रतं दृश्यत इति । तन्नाम भीतभीता अधिकरणभोजकाः, यद्यदहं भणिष्यामि तत्तत्प्रत्याययिष्यामि । भवतु, प्रविशामि । सुसुखमस्माकम्, युष्माकमपि सुखं ददामि न ददामि च ।]
Summary AI Haha! First they say it won't be heard, and now they say it will. These court-officials are terrified. I will make them believe whatever I say. Well, I shall enter. It is very pleasant for us; I may or may not grant you happiness as well.
सारांश AI वाह, पहले कहते हैं नहीं सुनेंगे, अब कहते हैं सुनेंगे। ये न्यायाधीश डरे हुए हैं, मैं जो भी कहूँगा वे मान लेंगे। ठीक है, मैं प्रवेश करता हूँ। मुझे तो सुख है, तुम्हें सुख दूँ या न दूँ।
अधिकरणिकः—(स्वगतम्) अहो, स्थिरसंस्कारता व्यवहारार्थिनः । (प्रकाशम्) उपविश्यताम् ।
Summary AI How persistent this suitor is! Please, be seated.
सारांश AI अहो, इस प्रार्थी की ढिठाई तो देखिए। बैठिए।
शकारः—आं, अत्तण केलकाशे भूमी । ता जहिं मे लोअदि तर्हि उवविशामि । (श्रेष्ठिनं प्रति) एश उवविशामि । (शोधनकं प्रति) णं एत्थ उवविशामि । (इत्यधिकरणिकमस्तके हस्तं दत्त्वा) एश उवविशामि । (इति भूमावुपविशति) [आं, आत्मीयैषा भूमिः । तद्यत्र मयं रोचते तत्रोपविशामि । एष उपविशामि । नन्वन्नोपदिशामि । एष उपविशामि]
Summary AI Indeed, this ground is my own. I shall sit wherever I please. I will sit here. No, I shall sit there. Here I sit.
सारांश AI हाँ, यह मेरी ही भूमि है। जहाँ मुझे अच्छा लगेगा, वहीं बैठूँगा। यहाँ बैठता हूँ, नहीं यहाँ बैठता हूँ।
अधिकरणिकः—भवान्कार्यार्थी ।
Summary AI You are the suitor?
सारांश AI आप फरियादी हैं।
शकारः—अध ई । [अथ किम् ।]
Summary AI Yes, indeed.
सारांश AI और क्या।
अधिकरणिकः—तत्कार्यं कथय ।
Summary AI Then state your case.
सारांश AI तो अपना मामला बताइए।
शकारः—कण्णे कज्जं कधइश्शं । एव्वं वडढुके मल्लक्कप्पमाणाह कुडे हग्गे जादे । [कर्णे कार्यं कथयिष्यामि । एवं बृहति मल्लकप्रमाणस्य कुलेऽहं जातः ।]
Summary AI I will whisper the case into your ear. I was born into a family as vast as a large vessel.
सारांश AI मैं अपना मामला कान में कहूँगा। मैं इतने विशाल और ऊँचे कुल में उत्पन्न हुआ हूँ।
९.६
राजश्वशुरो मम पिता राजा तातस्य भवति जामाता । राजश्यालोऽहं ममापि भगिनीपती राजा ॥
Summary AI The king’s father-in-law is my father, and the king is my father’s son-in-law. I am the king’s brother-in-law, and the king is also my sister’s husband.
सारांश AI मेरे पिता राजा के ससुर हैं और राजा मेरे पिता का दामाद है। मैं राजा का साला हूँ और राजा मेरी बहन का पति है।
अधिकरणिकः—सर्वं ज्ञायते—
Summary AI All of that is already known.
सारांश AI सब ज्ञात है।
९.७
किं कुलेनोपदिष्ठेन शीलमेवात्र कारणम् ।
भवन्ति नितरां स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमाः ॥
Summary AI What is the use of citing one's noble lineage? Character alone is what matters here. Even in a fertile field, thorny trees grow abundantly.
सारांश AI कुल के बखान से क्या लाभ, यहाँ केवल आचरण ही मुख्य है। उपजाऊ भूमि में भी कटीले वृक्ष अत्यंत फलते-फूलते हैं।
अधिकरणिकः—तदुच्यता कार्यम् ।
Summary AI Therefore, state your business.
सारांश AI तो अपना कार्य कहिए।
शकारः—एव्वं भणामि, अवलद्धाह वि ण अ मे किं पि कलइश्शदि, तदो तेण बहिणीवदिणा पारितुश्टेण मे कीलिदुं लक्खिदुं शव्वुज्जाणाणं पवले पुप्फकलंडकजिण्णुजाणे दिएणे । तहिं च पेखिदुं अणुदिअहं शोशावेदुं शोधावेदुं पोत्थावेदुं लुणावेदुं गच्छामि । देव्वजोएण पेक्खामि, ण पेक्खामि वा, इत्थिआशलीलं णिवड़िदं । [एवं भणामि, अपराद्धस्यापि न च मे किमपि करिष्यति, ततस्तेन भगिनीपतिना परितुष्टेन मे क्रीडितुं रक्षितुं सर्वोद्यानानां प्रवरं पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यानं दत्तम् । तत्र च प्रेक्षितुमनुदिवसं शुष्कं कारयितुं शोधयितुं पुष्टं कारयितुं लूनं कारयितुं गच्छामि । दैवयोगेन पश्यामि, न पश्यामि वा, स्त्रीशरीरं निपतितम् ।]
Summary AI I say this: even if I commit an offense, he will do nothing to me. My brother-in-law, being pleased, gave me the Puṣpakaraṇḍaka old garden, the best of all gardens, for my recreation. I go there daily to inspect and maintain it. By fate, I saw—or rather, I did not see—a woman's body fallen there.
सारांश AI मैं कहता हूँ, अपराध होने पर भी मेरा कोई कुछ नहीं बिगाड़ सकता। मेरे बहनोई राजा ने मुझे पुष्पकरण्डक नामक उद्यान दिया है। वहाँ मैं देखभाल और सफाई के लिए प्रतिदिन जाता हूँ। वहाँ मैंने दैवयोग से एक स्त्री का शव पड़ा हुआ देखा।
अधिकरणिकः—अथ ज्ञायते का स्त्री विपन्नेति? ।
Summary AI Is it known which woman has perished?
सारांश AI क्या यह ज्ञात है कि वह कौन सी स्त्री है जिसकी मृत्यु हुई है?
शकारः—हंहो अधिअलणभोइआ! किंत्ति ण जाणामि? । त तादिशिं णअलमंडणं कंचणशदभूशणिअं केण वि कुपुत्तेण अत्थकल्लुवत्तश्श कालणादो शुण्णं पुप्फकलंडकजिण्णुज्जाणं पवेशिअ बाहुपाशबलक्कालेण वशंतशेणि मालिदा, ण मए । (इत्यर्धोक्ते मुखमावृणोति) [अहो अधिकरणभोजकाः! किमिति न जानामि? । तां तादृशीं नगरमण्डनं काञ्चनशतभूषणां केनापि कुपुत्रेणार्थकल्यवर्तस्य कारणाच्छ्न्यं पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानं अवैश्य बाहुपाशबलात्कारेण वसन्तसेना मारिता, न मया ।]
Summary AI O judges! Why would I not know? Some wicked person, for the sake of money, killed Vasantasenā—the city's ornament adorned with gold—in the deserted Puṣpakaraṇḍaka garden by strangling her. It was not me.
सारांश AI अरे न्यायाधीशों! मैं क्यों नहीं जानूँगा? नगर की शोभा और स्वर्ण आभूषणों से सजी वसन्तसेना को किसी दुष्ट ने धन के लोभ में निर्जन उद्यान में गला घोंटकर मार डाला है, मैंने नहीं।
अधिकरणिकः—अहो नगररक्षिणां प्रमादः । भोः श्रेष्ठिकायस्थौ! न मयेति व्यवहारपदं प्रथममभिलिख्यताम् ।
Summary AI Oh, the negligence of the city guards! O Guild-president and Scribe, first record his legal statement: 'It was not me.'
सारांश AI यह नगर रक्षकों की भारी लापरवाही है। हे श्रेष्ठिन् और कायस्थ! सबसे पहले अपराधी का यह कथन लिख लें कि 'मैंने नहीं मारा' ।
कायस्थः—जं अज्जो आणवेदि । (तथा कृत्वा) अब! लिहिदं । [यदार्य आज्ञापयति । आर्य! लिखितम् ।]
Summary AI As the noble one commands. Sir, it has been recorded.
सारांश AI जैसा आप आज्ञा देते हैं। आर्य, यह लिख लिया गया है।
शकारः—(स्वगतम्) हीमादिके, उत्तलाअंतेण विअ पाअशपिंडालकेण अज्ज मए अत्ता एव्व णिण्णाशिदो । भोदु, एव्वं दाव । (प्रकाशम्) अहो अधिअलणभोइआ णं भणामि, मए ज्जेव दिश्टा । किं कोलाहलं कलेध? । (इति पादेन लिखितं प्रोञ्छति) [आश्चर्यम्, त्वरां कुर्वाणेनेव पायसपिण्डारकेणाद्य मयात्मैव निर्नाशितः । भवतु । एवं तावत्, अहो अधिकरणभोजकाः! ननु भणामि, मयैव दृष्टा । किं कोलाहलं कुरुत? ।]
Summary AI How strange! In my haste, like a glutton for rice-pudding, I nearly ruined myself. No matter. O judges, I say I saw it myself. Why the commotion?
सारांश AI आश्चर्य है, जल्दबाजी में मैंने स्वयं का ही अहित कर लिया। न्यायाधीशों, मेरा तात्पर्य है कि मैंने उसे देखा था। आप सब शोर क्यों कर रहे हैं?
अधिकरणिकः—कथं त्वया ज्ञातं यथा खल्वर्थनिमित्तं बाहुपाशेन व्यापादिता? ।
Summary AI How did you know she was killed specifically for money and by strangulation?
सारांश AI तुम्हें यह कैसे पता चला कि वह निश्चित रूप से धन के लिए गला घोंटकर ही मारी गई है?
शकारः—हंहो, णूणं पंडिशूणाए मोघट्ठाणाए गीवालिआए णिशुवण्णकेहिं आहलणट्टाणेहिं तक्केमि । [हंहो, नूनं परिशून्यया मोघस्थानया ग्रीवालिकया निःसुवर्णकैराभरणस्थानैस्तर्कथामि ।]
Summary AI I infer it from her bare throat and the jewelry spots devoid of gold ornaments.
सारांश AI मैं उसकी सूनी गर्दन और गहनों के खाली निशानों को देखकर ऐसा अनुमान लगा रहा हूँ।
श्रेष्ठिकायस्थौ—जुज्जदि विअ । [युज्यत इव ।]
Summary AI That seems plausible.
सारांश AI यह तर्क उचित प्रतीत होता है।
शकारः—(स्वगतम्) दिश्टिआ पच्चुज्जीविद म्हि । अविद मादिके । [दिष्टया प्रत्युज्जीवितोऽस्मि । अविद मादिके ।]
Summary AI Fortunately, I have been revived! What a narrow escape.
सारांश AI सौभाग्य से मैं बच गया।
श्रेष्ठिकायस्थौ—भो! कं एसो ववहारो अवलंबदि । [भोः, कमेष व्यवहारोऽवलम्बते ।]
Summary AI Upon whom does this legal proceeding depend?
सारांश AI यह मुकदमा किस पर आधारित है?
अधिकरणिकः—इह हि द्विविधो व्यवहारः ।
Summary AI There are two types of legal proceedings in this matter.
सारांश AI यहाँ न्याय प्रक्रिया दो प्रकार की होती है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—केरिसो? । [कीदृशः? ।]
Summary AI What are they?
सारांश AI वे किस प्रकार की हैं?
अधिकरणिकः—वाक्यानुसारेण, अर्थानुसारेण च । यस्तावद्वाक्यानुसारेण, स खल्वार्थिंप्रत्यर्थिभ्यः । यश्चार्थानुसारेण स चाधिकरणिकबुद्धिनिष्पाद्यः ।
Summary AI One follows the testimony and the other follows the facts. Testimony involves the plaintiff and defendant, whereas facts are determined by the judge's intelligence.
सारांश AI एक कथनों के आधार पर और दूसरी तथ्यों के आधार पर। कथनों वाली प्रक्रिया वादी-प्रतिवादी पर निर्भर है, जबकि तथ्यों वाली न्यायाधीश के विवेक से तय होती है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—ता वसंतसेणामादरं अवलंबदि ववहारो । [तद्वसन्तसेनामातरमवलम्बते व्यवहारः ।]
Summary AI Then the case depends on the presence of Vasantasenā's mother.
सारांश AI तब तो यह मुकदमा वसन्तसेना की माता पर निर्भर करता है।
अधिकरणिकः—एवमिदम् । भद्र शोधनक! वसन्तसेनामातरमनुद्वेजयन्नाह्यय ।
Summary AI That is correct. Good Śodhanaka, summon Vasantasenā's mother without causing her any distress.
सारांश AI बिल्कुल सही। भद्र शोधनक! वसन्तसेना की माता को बिना डराए सम्मानपूर्वक यहाँ बुला लाओ।
शोधनकः—तधा । (इति निष्क्रम्य, गणिकामात्र सह प्रविश्य) एदु एदु अज्जा । [तथा, एत्वेत्वार्या ।]
Summary AI As you command. This way, noble lady.
सारांश AI जैसी आज्ञा। आर्या, इधर आइए।
वृद्धा—गदा मे दारिआ मित्तघरअं अत्तणो जोव्वणं अनुभविदुं । एसो उण दीहाऊ भणादि—आअच्छ, अधिअरणिओ सदावेदि; ता मोहपरवसं विअ अत्ताणअं अवगच्छामि । हिअअं मे थरथरेदि । अज्ज! आदेसेहि मे अधिअरणमंडवस्स मग्र्ग । [गता मे दारिका मित्रगृहमात्मनो यौवनमनुभवितुम् । एष पुनर्दीर्घायुर्भणति—आगच्छ, अधिकरणिक आह्वयति; तम्मोहपरवशमिवात्मानमवगवच्छामि । हृदयं मे प्रकम्पते । आर्य! आदिश मह्यमधिकरणमण्डपस्य मार्गम् ।]
Summary AI My daughter went to a friend's house to enjoy her youth. Now this man says the judge summons me. I feel overcome with confusion and my heart trembles. Noble sir, show me the way to the court.
सारांश AI मेरी पुत्री अपने मित्र के घर यौवन का सुख भोगने गई है। पर ये आयुष्मान कह रहे हैं कि न्यायाधीश बुला रहे हैं। यह सुनकर मेरा मन व्याकुल है और हृदय काँप रहा है। आर्य, मुझे न्यायालय का मार्ग दिखाएँ।
शोधनकः—एदु एदु अज्जा । [एत्वात्वार्या ।]
Summary AI Please come this way, noble lady.
सारांश AI आर्या, इधर आइए।
(उभौ परिक्रामतः)
Summary AI Both of them walk around the stage.
सारांश AI दोनों आगे बढ़ते हैं।
शोधनकः—एदं अधिअरणमंडवं । एत्थ पविसदु अज्जा । [एषोऽधिकरणमण्डपः । अत्र प्रविशत्वार्या ।]
Summary AI This is the court pavilion. May the noble lady enter.
सारांश AI यह न्यायालय है। आर्या, कृपया यहाँ प्रवेश करें।
(इत्युभौ प्रविशतः)
Summary AI (Both enter.)
सारांश AI इस प्रकार दोनों का प्रवेश होता है।
वृद्धा—(उपसृत्य) सुहं तुम्हाणं भोदु भावमिस्साणं । [सुखं युष्माकं भवतु भादमिश्राणाम् ।]
Summary AI May prosperity be with you, honorable gentlemen.
सारांश AI आप सभी मान्यवरों का कल्याण हो।
अधिकरणिकः—भद्रे! स्वागतम्; आस्यताम् ।
Summary AI Welcome, lady; please take a seat.
सारांश AI देवी, आपका स्वागत है; कृपया आसन ग्रहण करें।
वृद्धा—तधा । (इत्युपविष्टा) [तथा ।]
Summary AI As you wish.
सारांश AI जैसी आपकी आज्ञा।
शकारः—(साक्षेपम्) आगदाशि वुड्ढकुट्टणि! आगदाशि । [आगतासि वृद्धकुट्टनि! आगतासि ।]
Summary AI So you have arrived, old bawd! You have arrived.
सारांश AI तुम आ गई बूढ़ी कुट्टनी! आखिरकार तुम आ ही गई।
अधिकरणिकः—अये, त्वं किल वसन्तसेनाया माता ।
Summary AI Ah, so you are indeed the mother of Vasantasenā.
सारांश AI अच्छा, तो क्या तुम वसंतसेना की माता हो?
वृद्धा—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Indeed I am.
सारांश AI जी हाँ, मैं ही हूँ।
अधिकरणिकः—अथेदानीं वसन्तसेना क्व गता ।
Summary AI Now then, where has Vasantasenā gone?
सारांश AI तो इस समय वसंतसेना कहाँ गई है?
वृद्धा—मित्तधरअं । [मित्रगृहम् ।]
Summary AI To a friend's house.
सारांश AI वह अपने एक मित्र के घर गई है।
अधिकरणिकः—किंनामधेयं तस्या मित्रम्? ।
Summary AI What is the name of that friend?
सारांश AI उसके उस मित्र का नाम क्या है?
वृद्धा—(स्वगतम्) हद्धी हृद्धी; अदिलज्जणीअं खु एदं । (प्रकाशम्) जणस्स पुच्छणीओ अअं अत्थो, ण उण अधिअरणिअस्स । [हा धिक् वा धिक्, अतिलञ्जनीयं खल्विदम् । जनस्य पृच्छनीयोऽयमर्थः, न पुनरधिकरणिकस्य ।]
Summary AI Oh, what a shame! This is truly embarrassing. Such a matter should be asked by an ordinary person, not by a judge.
सारांश AI धिक्कार है, यह तो अत्यंत लज्जा की बात है। ऐसी बात सामान्य लोगों को पूछनी चाहिए, न कि न्यायाधीश को।
अधिकरणिकः—अलं लज्जया; व्यवहारस्त्वां पृच्छति ।
Summary AI Do not be ashamed; it is the law that questions you.
सारांश AI लज्जा का त्याग करें; यह कानूनी मामला आपसे पूछ रहा है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—ववहारो पुच्छदि । णत्थि दोसो, कधेहि । [व्यवहारः पृच्छति । नास्ति दोषः, कथय ।]
Summary AI The legal proceeding is questioning you. There is no fault in it; go ahead and speak.
सारांश AI न्यायालय की कार्यवाही आपसे पूछ रही है। इसमें कोई दोष नहीं है, आप बताएं।
वृद्धा—कधं ववहारो? । जइ एव्वं, तो सुणंतु अज्जमिस्सा । सो खु सत्यवाहविणअदत्तस्स णत्तिओ, साअरदत्तस्स तणओ, सुगहीदणामहेओ अज्जचारुदत्तो णाम, सेट्टिचत्तरे पडिवसदि । तहिं मे दारिआ जोव्वणसुहं अणुभवदि । [कथं व्यवहारः? । यद्येवं, तदा शृण्वन्त्वार्यमिश्राः । स खलु सार्थवाहविनयदत्तस्य नप्ता, सागरदत्तस्य तनयः, सुगृहीतनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम, श्रेष्टिचत्वरे प्रतिवसति । तत्र मे दारिका यौवनसुखमनुभवति ।]
Summary AI A legal proceeding? If so, let the honorable gentlemen listen. He is the grandson of the merchant Vinayadatta and son of Sāgaradatta, the noble Cārudatta of auspicious name, who resides in the merchants' quarter. My daughter is there enjoying the pleasures of youth.
सारांश AI क्या यह कानूनी मामला है? यदि ऐसा है तो मान्यवर सुनें। वे सार्थवाह विनयदत्त के पौत्र और सागरदत्त के पुत्र हैं, जिनका नाम सम्मान से लिया जाता है, वे आर्य चारुदत्त हैं और श्रेष्ठि-चत्वर में रहते हैं। वहीं मेरी पुत्री यौवन का सुख भोग रही है।
शकारः—शुदं अज्जेहिं । लिहीअंदु? एदे अक्खला । चालुदत्तेण शह मम विवादे । [श्रुतमार्यैः? । लिख्यन्तामेतान्यक्षराणि । चारुदृतेन सह मम विवादः ।]
Summary AI Did you hear, honorable ones? Let these words be recorded. My dispute is with Cārudatta.
सारांश AI क्या आप महानुभावों ने सुना? इन शब्दों को लिख लिया जाए। मेरा विवाद चारुदत्त के साथ है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—चारुदत्तो भित्तो त्ति णस्थि दोसो । [चारुदत्तो मित्रमिति नास्ति दोषः ।]
Summary AI There is no fault in Cārudatta being a friend.
सारांश AI चारुदत्त मित्र हैं, इसमें कोई बुराई नहीं है।
अधिकरणिकः—व्यवहारोऽयं चारुदत्तमवलम्बते ।
Summary AI This legal case now centers on Cārudatta.
सारांश AI यह मुकदमा अब चारुदत्त पर ही केंद्रित है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—एव्वं विअ । [एवमिव ।]
Summary AI So it appears.
सारांश AI हाँ, ऐसा ही प्रतीत होता है।
अधिकरणिकः—धनदत्त । वसन्तसेनार्यचारुत्तस्य गृहं गतेति लिख्यतां व्यवहारस्य प्रथमः पादः । कथमार्यचारुदत्तोऽप्यस्माभिराह्वाययितव्यः । अथवा व्यवहारस्तमाह्वयति । भद्र शोधनक! गच्छ । आर्यचारुदत्तं स्वैरमसंभ्रान्तमनुद्विग्नं सादरमाहृय प्रस्तावेन—'अधिकरणिकस्त्वां द्रष्टुमिच्छति' इति ।
Summary AI Dhanadatta, record as the first part of the case that Vasantasenā has gone to noble Cārudatta’s house. How shall we summon noble Cārudatta? Or rather, the law summons him. Good Śodhanaka, go and respectfully invite him in a gentle and calm manner, saying, 'The judge wishes to see you.'
सारांश AI धनदत्त! मुकदमे के पहले भाग के रूप में लिखो कि वसंतसेना आर्य चारुदत्त के घर गई है। अब हमें आर्य चारुदत्त को कैसे बुलाना चाहिए? या फिर यह मुकदमा स्वयं उन्हें बुला रहा है। भद्र शोधनक! जाओ। आर्य चारुदत्त को सहज, शांत और बिना किसी घबराहट के आदरपूर्वक बुला लाओ और कहना—'न्यायाधीश आपसे मिलना चाहते हैं'।
शोधनकः—जं अज्जो आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः, चारुदत्तेन सह प्रविश्य च) एदु एदु अज्जो । [यदार्य आज्ञापयति । एत्वेत्वार्थः ।]
Summary AI As the noble one commands. This way, noble sir, this way.
सारांश AI जैसी श्रीमान की आज्ञा। आर्य, इधर से पधारें।
चारुदत्तः—(विचिन्त्य)
Summary AI Having reflected.
सारांश AI चारुदत्त कुछ सोचते हुए।
९.८
परिज्ञातस्य मे राज्ञा शीलेन च कुलेन च ।
यत्सत्यमिदमाह्वानमवस्थामभिशङ्कते ॥
Summary AI Since the king knows me for my character and lineage, this summons truly makes me feel apprehensive about my current situation.
सारांश AI राजा मेरे कुल और शील को भली-भाँति जानते हैं, फिर भी यह बुलावा मेरी वर्तमान परिस्थिति को देखते हुए शंका उत्पन्न कर रहा है।
(सवितर्क, स्वगतम्)
Summary AI With deliberation, to himself.
सारांश AI तर्क-वितर्क करते हुए स्वयं से कहते हुए।
९.९
ज्ञातो नु किं स खलु बन्धनविप्रयुक्तो
मार्गागतः प्रवहणेन मयापनीतः ।
चारेक्षणस्य नृपतेः श्रुतिमागतो वा
येनाहमेवमभियुक्त इव प्रयामि ॥
Summary AI Has he been discovered? The one freed from bondage, whom I carried away in my carriage on the road? Or has it reached the ears of the king, who sees through spies, that I now go as if I were the accused?
सारांश AI क्या राजा के गुप्तचरों को यह ज्ञात हो गया है कि जेल से छूटे हुए आर्यक को मैंने अपनी गाड़ी से पहुँचाया है? शायद इसीलिए मुझे अपराधी की तरह बुलाया गया है।
चारुदत्तः—अथवा किं विचारितेन? । अधिकरणमण्डपमेव गच्छामि । भद्र शोधनक! अधिकरणस्य मार्गमादेशय ।
Summary AI Alternatively, what is the point of pondering? I shall go straight to the court-hall. Good Śodhanaka, show me the way to the court.
सारांश AI अथवा विचार करने से क्या लाभ? मैं न्यायालय ही चलता हूँ। भद्र शोधनक, न्यायालय का मार्ग दिखाओ।
शोधनकः—एदु एदु अज्जो । [एवेत्वार्यः ।]
Summary AI This way, noble Ārya.
सारांश AI आर्य इधर से आएं।
(इति परिक्रामतः)
Summary AI Thus they both walk around.
सारांश AI दोनों परिक्रमा करते हैं।
चारुदत्तः—(सशङ्कम्) तत्किमपरम् ।
Summary AI With apprehension, what else is this?
सारांश AI आशंकित होकर पूछते हैं कि अब और क्या होने वाला है।
९.१०
रूक्षस्वरं वाशति
वयसोऽयममात्यभृत्या मुहुराह्वयन्ति ।
सव्यं च नेत्र स्फुरति
प्रसह्य ममानिमित्तानि हि खेदयन्ति ॥
Summary AI This crow cries with a harsh voice, and the king’s officers summon me repeatedly. My left eye throbs violently; indeed, these ill omens distress me.
सारांश AI कौआ कर्कश स्वर में बोल रहा है, राजसेवक बार-बार बुला रहे हैं और मेरी बाईं आँख फड़क रही है। ये अनिष्टकारी संकेत मुझे विचलित कर रहे हैं।
शोधनकः—एदु एदु अज्जो सैरं असंभंतं । [एवेत्वार्यः स्वैरमसंभ्रान्तम् ।]
Summary AI This way, noble Ārya, slowly and without agitation.
सारांश AI आर्य इस ओर बिना किसी घबराहट के धीरे-धीरे आएं।
चारुदत्तः—(परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च)
Summary AI Walking around and looking ahead.
सारांश AI चारुदत्त घूमकर सामने की ओर देखते हुए।
९.११
शुष्कवृक्षस्थितो ध्वाङ्क्ष आदित्याभिमुखस्तथा ।
मयि चोदयसे वामं चक्षुर्घोग्मसंशयम् ॥
Summary AI O crow, perched on a withered tree and facing the sun, you fix your left eye upon me. You undoubtedly portend something terrible.
सारांश AI सूखे वृक्ष पर बैठा और सूर्य की ओर मुख किए हुए यह कौआ मुझे अपनी बाईं आँख से देख रहा है, जो निश्चित ही किसी घोर विपत्ति का सूचक है।
चारुदत्तः—(पुनरन्यतोऽवलोक्य) अये! कथमयं सर्पः? ।
Summary AI Looking in another direction again, oh, how is it that there is a snake here?
सारांश AI फिर दूसरी ओर देखकर आश्चर्य करते हैं कि यह साँप कहाँ से आया।
९.१२
मयि विनिहितदृष्टिर्भिन्ननीलाञ्जनाभः
स्फुरितविततजिह्वः शुक्लदंष्ट्राचतुष्कः ।
अभिपतति सरोषो जिह्विताध्मातकुक्षि-
र्भुजगपतिरयं मे मार्गमाक्रम्य सुप्तः ॥
Summary AI This serpent king, with his gaze fixed on me, looking like crushed collyrium, with his wide tongue flickering and showing four white fangs, his belly swollen with breath in anger, attacks after blocking my path where he lay.
सारांश AI काले अंजन के समान रंग वाला, चार सफेद दाँतों और लपलपाती जीभ वाला यह महासर्प मार्ग रोककर क्रोध में फुफकारता हुआ मेरी ओर आ रहा है।
चारुदत्तः—अपि च, इदम् ।
Summary AI And furthermore, this.
सारांश AI और फिर यह भी देखते हैं।
९.१३
स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं न चार्द्रतमा मही
स्फुरति नयनं वामो बाहुर्मुहुश्च विकम्पते ।
शकुनिरपरश्चायं तावद्विरौति हि नैकशः
कथयति महाघोरं मृत्युं न चात्र विचारणा ॥
Summary AI My foot stumbles on the ground though it is not wet; my eye throbs, and my left arm trembles repeatedly. Moreover, this bird cries out many times. All this foretells a most terrible death; there is no doubt about it.
सारांश AI सूखी भूमि पर पैर फिसल रहे हैं, बाईं आँख और भुजा फड़क रही है, और पक्षी बार-बार चिल्ला रहे हैं। ये सभी लक्षण बिना किसी संदेह के मेरी मृत्यु का संकेत दे रहे हैं।
चारुदत्तः—सर्वथा देवताः स्वस्ति करिष्यन्ति ।
Summary AI In every way, the deities will ensure well-being.
सारांश AI निश्चित रूप से देवता सब मंगल करेंगे।
शोधनकः—एदु एदु अज्जो । इमं अधिअरणमंडवं पविसदु अज्जो । [एवेत्वार्यः । इममधिकरणमण्डपं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI This way, noble Ārya. May the noble Ārya enter this court-hall.
सारांश AI आर्य इधर आएं और इस न्यायालय कक्ष में प्रवेश करें।
चारुदत्तः—(प्रविश्य, समन्तादवलोक्य) अहो, अधिकरणमण्डपस्य परा श्रीः । इह हि ।
Summary AI Having entered and looked around, oh, the supreme splendor of the court-hall! For here...
सारांश AI प्रवेश करके और चारों ओर देखकर न्यायालय की भव्यता पर चकित होते हुए कहते हैं कि यहाँ की शोभा अद्भुत है।
९.१४
चिन्तासक्तनिमग्नमन्त्रिसलिलं दूतोर्मिशङ्काकुलं
पर्यन्तस्थितचारनक्रमकरं नागाश्वहिंस्राश्रयम् ।
नानावाशककङ्कपक्षिरचितं कायस्थसर्पास्पदं
नीतिक्षुण्णतटं च राजकरणं हिंस्त्रैः समुद्रायते ॥
Summary AI The royal court is like a treacherous ocean: its waters are ministers submerged in thought; its waves are agitated messengers; its sharks and crocodiles are spies lurking nearby; it is filled with wild elephants and horses; it is crowded with various birds; and it is the haunt of serpents in the form of scribes. Its shores are eroded by policy.
सारांश AI यह न्यायालय हिंसक समुद्र की भाँति है, जहाँ मंत्री जल, दूत लहरें, गुप्तचर मगरमच्छ, हाथी-घोड़े समुद्री जीव, कायस्थ सर्प और कूटनीति इसके तट के समान है।
चारुदत्तः—भवतु । (प्रविशञ्छिरोभिघातमभिनीय, सवितर्कम्) अहह, इदमपरम्
Summary AI Let it be. Acting as if striking his head upon entering, he thinks with deliberation, alas, here is another omen.
सारांश AI जो होना है हो। प्रवेश करते समय सिर टकराने का अभिनय करते हुए सोच में पड़ जाते हैं कि यह एक और अपशकुन हुआ।
९.१५
सव्यं मे स्पन्दते चक्षुर्विरौति वायसस्तथा ।
पन्थाः सर्पेण रुद्धोऽयं स्वस्ति चास्मासु दैवतः ॥
Summary AI My left eye throbs and the crow cries out; the path is blocked by a serpent. May the gods grant us well-being.
सारांश AI मेरी बाईं आँख फड़क रही है, कौआ बोल रहा है और मार्ग सर्प द्वारा अवरुद्ध है। ईश्वर हमारा कल्याण करें।
चारुदत्तः—तावत्प्रविशामि । (इति प्रविशति)
Summary AI I shall enter then. He enters.
सारांश AI अब मैं प्रवेश करता हूँ और ऐसा कहकर वे भीतर जाते हैं।
अधिकरणिकः—अयमसौ चारुदत्तः । य एषः
Summary AI Here is that Cārudatta, the one who...
सारांश AI न्यायाधीश कहते हैं कि ये वही चारुदत्त हैं।
९.१६
घोणोन्नतं मुखमपाङ्गविशालनेत्रं
नैतद्धि भोजनमकारणदूषणानाम् ।
नागेषु गोषु तुरगेषु तथा नरेषु
नह्याकृतिः सुसदृशं विजहाति वृत्तम् ॥
Summary AI This face with its high nose and large eyes is surely not the seat of baseless crimes. Among elephants, cows, horses, and men, the outward form never fails to match the inner character.
सारांश AI ऐसी श्रेष्ठ मुखाकृति वाला व्यक्ति अपराधी नहीं हो सकता। हाथी, गाय, घोड़ों और मनुष्यों की बाहरी आकृति प्रायः उनके आंतरिक स्वभाव और चरित्र को प्रकट कर देती है।
चारुदत्तः—भोः । अधिकृतेभ्यः स्वस्ति । हंहो नियुक्ताः । अपि कुशलं भवताम् ।
Summary AI Hail to the judges. Greetings, officials! Is all well with you?
सारांश AI अधिकारियों का कल्याण हो। हे सभासदों, क्या आप सब कुशल से हैं?
अधिकरणिकः—(ससंभ्रमम्) स्वागतमार्यस्य । भद्र शोधनक! आर्यस्यासनमुपनय ।
Summary AI With haste, welcome to the noble Ārya. Good Śodhanaka, bring a seat for the noble Ārya.
सारांश AI आदरपूर्वक स्वागत करते हुए न्यायाधीश शोधनक से चारुदत्त के बैठने के लिए आसन लाने को कहते हैं।
शोधनकः—(आसनमुपनीय) एदं आसणं । एत्थ उवविसदु अज्जो । [इदमासनम् । अथोपविशत्वार्यः ।]
Summary AI Here is the seat. Now, let the noble Ārya be seated.
सारांश AI यह रहा आसन, आर्य इस पर विराजें।
(चारुदत्त उपविशति)
Summary AI Cārudatta sits down.
सारांश AI चारुदत्त आसन पर बैठ जाते हैं।
शकारः—(सक्रोधम्) आगदेशि ले इश्तिआधादआ! आगदेशि?! अहो णाए ववहाले, अहो धम्मे ववहाले; जं एदाह इश्थिआघादकाह आशणे दीअदि । (सगर्वम्) भोदु णं दीअदु । [आगतोऽसि रे स्त्रीघातक! आगतोऽसि? । अहो न्याय्यो व्यवहारः, अहो धर्म्यो व्यवहारः; यदेतस्मै सेतेरीघातकायासनं दीयते । भवतु, ननु दीयताम् ।]
Summary AI So you have come, you murderer of a woman! Have you really come? Oh, what a just and righteous trial this is, where a seat is offered to this killer of women! Fine, let it be given to him.
सारांश AI अरे स्त्री के हत्यारे! तू आ गया? वाह, कैसा न्यायपूर्ण और धर्मसंगत व्यवहार है कि इस स्त्री-घातक को बैठने के लिए आसन दिया जा रहा है। खैर, इसे आसन दिया जाए।
अधिकरणिकः—आर्य चारुदत्त! अस्ति भवतोऽस्या आर्याया दुहित्रा सह प्रसक्तिः प्रणयः प्रीतिर्वा ।
Summary AI Noble Cārudatta! Do you have an attachment, love, or affection for the daughter of this lady?
सारांश AI आर्य चारुदत्त! क्या इस आर्या की पुत्री के साथ आपका कोई संबंध, प्रेम या अनुराग है?
चारुदत्तः—कस्याः? ।
Summary AI Of whom?
सारांश AI किसकी?
अधिकरणिकः—अस्याः । (इति वसन्तसेनामातरं दर्शयति)
Summary AI Of this lady. (Indicating the mother of Vasantasenā).
सारांश AI इनकी (वसन्तसेना की माता की ओर संकेत करते हुए)।
चारुदत्तः—(उत्थाय) आयें! अभिवादये ।
Summary AI (Rising) Noble lady, I salute you.
सारांश AI (उठकर) आर्या! मैं आपको प्रणाम करता हूँ।
वृद्धा—जाद! चिरं मे जीव । (स्वगतम्) अअं सो चारुदत्तो । सुणिक्खित्तं खु दारिआए जोवणं । [जात! चिरं में जीव । अयं स चारुदत्तः । सुनिक्षिप्तं खलु दारिकया यौवनम् ।]
Summary AI My child, may you live long! So this is Cārudatta. My daughter has indeed bestowed her youth well.
सारांश AI पुत्र! दीर्घायु हो। यही वह चारुदत्त है। मेरी पुत्री ने अपना यौवन वास्तव में सुपात्र को समर्पित किया है।
अधिकरणिकः—आर्य! गणिका तव मित्रम्? ।
Summary AI Noble sir, is the courtesan your friend?
सारांश AI आर्य! क्या वह गणिका आपकी मित्र है?
(चारुदत्तो लञ्जां नाटयति)
Summary AI (Cārudatta expresses his shame through gestures.)
सारांश AI (चारुदत्त लज्जा का अभिनय करते हैं।)
९.१७
लज्जया भीरुतया वा चारित्रमलीक् निगूहितुम् । स्वयं मारयित्वार्थकारणादिदानीं गूहति न तद्धि भट्टकः ॥
Summary AI Out of shame or fear, to hide his false conduct, the noble master killed her for the sake of money, and now he tries to conceal it.
सारांश AI शर्म या डर के मारे यह अपने कुकर्म को छिपा रहा है। धन के लोभ में हत्या करके अब यह श्रेष्ठ पुरुष होने का स्वांग कर रहा है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—अज्जचारुदत्त! भणाहि । अले लज्जाए; ववहारो खु एसो । [आर्य चारुदत्त! भण । अल् लज्जया । व्यवहारः खल्वेषः ।]
Summary AI Noble Cārudatta, speak! Have no shame; this is, after all, a legal proceeding.
सारांश AI आर्य चारुदत्त! कहिए, लज्जा छोड़िए। यह न्यायालय की कार्यवाही है।
चारुदत्तः—(सलज्जम्) भो अधिकृताः! मया कथमीदृशं वक्तव्यम्—यथा गणिका मम मित्रमिति? । अथवा यौवनमत्रापराध्यति, न चारित्र्यम् ।
Summary AI (Ashamedly) O judges, how can I say such a thing—that a courtesan is my friend? Yet, it is youth that is to blame here, not my character.
सारांश AI (लज्जा के साथ) हे अधिकारियों! मैं यह कैसे कहूँ कि एक गणिका मेरी मित्र है? अथवा यहाँ यौवन का दोष है, चरित्र का नहीं।
९.१८
व्यवहारः सविघ्नोऽयं त्यज लज्जां हृदि स्थिताम् ।
ब्रूहि सत्यमलं धैर्यं छलमत्र न गृह्यते ॥
Summary AI This legal proceeding is fraught with obstacles. Cast aside the shame in your heart and speak the truth. Have enough courage; deception is not accepted here.
सारांश AI यह विवाद बाधाओं से भरा है, अतः हृदय की लज्जा त्यागकर सत्य बोलो। यहाँ धैर्य धारण करो क्योंकि छल से न्याय नहीं होगा।
अधिकरणिकः—अलं लज्जया, व्यवहारस्त्वां पृच्छति ।
Summary AI Enough with the shame; it is the law that is questioning you.
सारांश AI लज्जा मत कीजिए, न्याय की प्रक्रिया आपसे प्रश्न पूछ रही है।
चारुदत्तः—अधिकृत! केन सह मम व्यवहारः? ।
Summary AI Judge, with whom is my legal dispute?
सारांश AI अधिकारी महोदय! मेरा विवाद किसके साथ है?
शकारः—(साटोपम्) अले! मए शह ववहाले । [अरे! मया सह व्यवहारः ।)]
Summary AI The dispute is with me!
सारांश AI अरे! मेरे साथ तेरा विवाद है।
चारुदत्तः—त्वया सह मम व्यवहारः सुदुःसहः ।
Summary AI A legal dispute with you is utterly unbearable.
सारांश AI तुम्हारे साथ मेरा विवाद होना अत्यंत कष्टकारी और असहनीय है।
शकारः—अले इश्तिआघादआ! तं तादिशिं लअणशदभूशणिअं वशंतशेणिअं मालिअ, शंपदं कवडकावडिके भविअ णिगूहेशि । [अरे,स्त्रीघातक! तां तादृशीं रत्नशतभूषणां वसन्तसेनां मारयित्वा, सांप्रतं कपटकापटिको भूत्वा, निगूहसि ।]
Summary AI You murderer of a woman! Having killed Vasantasenā, who was adorned with hundreds of jewels, you now try to hide your deed by acting like a complete hypocrite.
सारांश AI अरे स्त्री-हत्यारे! सैकड़ों रत्नों से सजी उस वसन्तसेना को मारकर, अब तुम धूर्त और कपटी बनकर सच छिपा रहे हो।
चारुदत्तः—असंबद्धः खल्वसि ।
Summary AI You are indeed talking nonsense.
सारांश AI तुम वास्तव में असंगत और बहकी-बहकी बातें कर रहे हो।
अधिकरणिकः—आर्य चारुदत्त! अलमनेन; ब्रूहि सत्यम् । अपि गणिका तव मित्रम् ।
Summary AI Noble Cārudatta, enough of this. Speak the truth. Is the courtesan your friend?
सारांश AI आर्य चारुदत्त! इन बातों को छोड़िए और सत्य बताइए। क्या वह गणिका आपकी मित्र है?
चारुदत्तः—एवमेव ।
Summary AI It is even so.
सारांश AI हाँ, ऐसा ही है।
अधिकरणिकः—आर्य! वसन्तसेना क्व ।
Summary AI Noble sir, where is Vasantasenā?
सारांश AI आर्य! वसन्तसेना कहाँ है?
चारुदत्तः—गृहं गता ।
Summary AI She has gone home.
सारांश AI वह अपने घर गई है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—कधं गदा, कदा गदा, गच्छंती वा केण अणुगदा? । [कथं गता, कदा गता, गच्छन्ती वा केनानुगता? ।]
Summary AI How did she go, when did she go, and who accompanied her as she went?
सारांश AI वह कैसे गई, कब गई और जाते समय उसके पीछे कौन गया था?
चारुदत्तः—(स्वगतम्) किं प्रच्छन्नं गतेति ब्रवीमि ।
Summary AI Should I say that she departed in secret?
सारांश AI (स्वयं से) क्या मैं यह कहूँ कि वह छिपकर चली गई है?
श्रेष्ठिकायस्थौ—अज्ज । कघेहि । [आर्य! कथय ।]
Summary AI Noble sir, please speak.
सारांश AI आर्य! कृपया बताइए।
चारुदत्तः—गृहं गता । किमन्यद्ब्रवीमि ।
Summary AI She went home; what else can I say?
सारांश AI वह घर चली गई। इसके अतिरिक्त मैं और क्या कहूँ?
शकारः—मम केलकं पुप्फकलंडकजिण्णुज्जाणं पवेशिअ अत्थणिमित्तं बाहुपाशबलक्कालेण मालिदा । अए! शंपदं वदशि घलं गदेत्ति । [मदीयं पुष्पकरण्ञ्जकजीर्णोधानं प्रवेश्यार्थनिमित्तं बाहुपाशबलात्कारेण मारिता । अये! सांप्रतं वदसि गृहं गतेति? ।]
Summary AI She was brought to my old Puṣpakaraṇḍaka garden and strangled for the sake of money; and now you say she went home?
सारांश AI उसे मेरे पुष्पकरंडक नामक पुराने उद्यान में ले जाकर धन के लालच में गला घोंटकर मार दिया गया और अब तुम कह रहे हो कि वह घर चली गई?
चारुदत्तः—आः, असंबद्धप्रलापिन्!
Summary AI Ah, you speaker of senseless babble!
सारांश AI अरे, व्यर्थ का प्रलाप करने वाले दुष्ट!
९.१९
अभ्युक्षितोऽसि सलिलैर्न बलाहकानां
चाषाग्रपक्षसदृशं भृशमन्तराले ।
मिथ्यैतदननमिदं भवतस्तथा हि
हेमन्तपम मिव निष्प्रभतामुपैति ॥
Summary AI You have not been drenched by the waters of the clouds, yet why are you so distressed in the interim, looking like the tip of a blue jay's wing? This face of yours is not normal; indeed, it is losing its luster like a lotus in winter.
सारांश AI बिना वर्षा के भी तुम्हारा मुख पीला पड़ गया है और हेमंत ऋतु के कमल की भाँति तुम्हारी कांति फीकी पड़ रही है, जो तुम्हारे भीतर के संकट को दर्शाता है।
अधिकरणिकः—(जनान्तिकम्)
Summary AI Speaking aside.
सारांश AI (न्यायाधीश एक ओर हटकर विचार करते हैं।)
९.२०
तुलनं चाद्रिराजस्य समुदस्य च तारणम् ।
ग्रहणं चानिलस्येव चारुदत्तस्य दूषणम् ॥
Summary AI Accusing Kṛṣṇa-like Cārudatta is like trying to weigh the king of mountains, or swimming across the ocean, or attempting to catch the wind.
सारांश AI चारुदत्त पर दोषारोपण करना वैसा ही असंभव कार्य है जैसा सुमेरु पर्वत को तौलना, समुद्र को तैरकर पार करना या वायु को मुट्ठी में पकड़ना।
अधिकरणिकः—(प्रकाशम्) आर्यचारुदत्तः खल्वसौ कथमिदमकार्यं करिष्यति? । (‘धोणा—' इत्यादि पठति) ।
Summary AI (Aloud) This is indeed the noble Cārudatta; how could he commit such an unworthy deed? (He recites the verse beginning with 'dhoṇā—'.)
सारांश AI आर्य चारुदत्त भला ऐसा दुष्कर्म कैसे कर सकते हैं?
शकारः—किं पक्खवादेण? ववहाले दीशदि । [किं पक्षपातेन? व्यवहारो इश्यते ।]
Summary AI Why this partiality? The case is being examined.
सारांश AI पक्षपात क्यों कर रहे हैं? केवल मुकदमे के तथ्यों पर ध्यान दिया जाना चाहिए।
अधिकरणिकः—अपेहि, मूर्ख!
Summary AI Begone, you fool!
सारांश AI मूर्ख! यहाँ से हट जाओ।
९.२१
वेदार्थान्प्राकृतस्त्वं वदसि न च ते जिह्वा निपतिता
मध्याह्ने वीक्षसेऽर्कं न तव सहसा दृष्टिर्विचलिता ।
दीप्ताग्नौ पाणिमन्तः क्षिपसि स च ते दग्धो भवति नो
चारित्र्याच्चारुदत्तं चलयसि न ते देहं हरति भूः ॥
Summary AI You, a base person, speak the meanings of the Vedas, yet your tongue has not fallen out. You gaze at the midday sun, yet your sight has not suddenly failed. You thrust your hand into a blazing fire, yet it is not burnt. You seek to divert Cārudatta from his virtuous character, yet the earth does not swallow your body.
सारांश AI तुम नीच होकर वेदों की व्याख्या कर रहे हो और तुम्हारी जीभ नहीं गिरती; तुम दोपहर के सूर्य को देखते हो और तुम्हारी दृष्टि विचलित नहीं होती; तुम अग्नि में हाथ डालते हो और वह जलता नहीं; तुम चारुदत्त के चरित्र को दूषित कर रहे हो और पृथ्वी तुम्हारे शरीर को निगल नहीं रही।
अधिकरणिकः—आर्यचारुदत्तः कथमकार्यं करिष्यति? ।
Summary AI How could the noble Cārudatta commit such an unworthy deed?
सारांश AI आर्य चारुदत्त जैसा श्रेष्ठ व्यक्ति ऐसा अनुचित कार्य कैसे कर सकता है?
९.२२
कृत्वा समुद्रमुदकोच्छ्रयमात्रशेषं
दत्तानि येन हि धनान्यनपेक्षितानि ।
स श्रेयसां कथमिवैकनिधिर्महात्मा
पापं करिष्यति धनार्थमवैरिजुष्टम् ॥
Summary AI How could that great soul, the sole repository of all virtues, who gave away untold wealth until the ocean itself seemed but a remnant of its depth, commit a sin favored only by enemies for the sake of money?
सारांश AI जिस महात्मा ने अपना सारा धन निस्वार्थ भाव से दान कर दिया और समुद्र की गहराई जैसा केवल यश शेष रखा, वह श्रेष्ठ पुरुष धन के लिए ऐसा घृणित पाप कैसे कर सकता है जो केवल शत्रुओं को ही प्रिय हो?
वृद्धा—हदास! जो तदाणिं णासीकिदं सुवण्णभंडअं रत्तिं चोरेहिं अवहिदं त्ति तस्स कारणादो चदुस्समुद्दसारभूदं रअणावलिं देदि, सो दाणिं अत्थकल्लवत्तस्स कालणादो इमं अकज्जं करेदि! । हा जादे! एहि मे पुत्ति । [हताश! यस्तदानीं न्यासीकृतं सुवर्णभाण्डं रात्रौ चौरैरपह्रतमिति तस्य कारणाच्चतुःसमुद्रसारभूतां रत्नावलीं ददाति, स इदानीमर्थकल्यवर्तस्य कारणादिदमकार्य करोति । हा जाते! एहि मे पुत्रि! । (इति रोदिति) ।]
Summary AI O wretched one! He who once gave a pearl necklace—the essence of the four oceans—to replace a stolen golden casket, now commits such a deed for a mere pittance? Oh my daughter, come to me!
सारांश AI अभागे! जिस व्यक्ति ने धरोहर के रूप में रखे स्वर्ण-पात्र के चोरी होने पर बहुमूल्य रत्नावली दे दी थी, क्या वह अब थोड़े से धन के लिए ऐसा कुकर्म करेगा? हाय पुत्री! मेरी बच्ची, यहाँ आओ।
अधिकरणिकः—आर्य चारुदत्त! किमसौ पद्भ्यां गता, उत प्रवहणेनेति ।
Summary AI Noble Cārudatta, did she leave on foot or in a carriage?
सारांश AI आर्य चारुदत्त! क्या वह पैदल गई थी अथवा गाड़ी से?
चारुदत्तः—ननु मम प्रत्यक्षं न गता । तन्न जाने किं पद्भ्यां गती, उत प्रवहणेनेति ।
Summary AI She did not leave in my presence, so I do not know if she went on foot or in a carriage.
सारांश AI वह मेरे सामने नहीं गई थी, इसलिए मैं नहीं जानता कि वह पैदल गई अथवा गाड़ी से।
(प्रविश्य, सामर्षः)
Summary AI Entering indignantly.
सारांश AI (क्रोध के साथ प्रवेश करते हुए)
९.२३
पादप्रहारपरिभवविमाननाबद्धगुरुकवैरस्य । अनुशोचत इयं कथमपि रात्रिः प्रभाता मे ॥
Summary AI For me, bound by a deep enmity arising from the humiliation and insult of a kick, this night spent in grieving has somehow dawned at last.
सारांश AI पैरों के प्रहार से हुए अपमान और भारी शत्रुता के कारण अत्यंत दुखी होकर मेरी यह रात जैसे-तैसे बीती है और अब सुबह हुई है।
वीरकः—ता जाव अधिअरणमंडवं उवसप्पामि । (प्रवेष्टकेन) सुहं अज्जमिस्साणं । [तद्यावधिकरणमण्डपमुपसर्पामि । सुखमार्य मिश्राणाम् ।]
Summary AI I shall approach the hall of justice. Happiness to the noble gentlemen!
सारांश AI अब मैं न्यायालय के मंडप में प्रवेश करता हूँ। आप सभी विद्वान सभासदों का कल्याण हो।
अधिकरणिकः—अये! नगररक्षाधिकृतो वीरकः । वीरक । किमागमनप्रयोजनम्? ।
Summary AI Ah, it is Vīraka, the captain of the city guard! Vīraka, what is the purpose of your arrival?
सारांश AI अरे, यह तो नगर का रक्षा अधिकारी वीरक है। वीरक, तुम्हारे यहाँ आने का क्या प्रयोजन है?
वीरकः—ही, बंधणमेअणसंभमे अज्जकं अण्णेसंतो, ओवाडिदं पवहणं वच्चदि त्ति विआरं करंतो अण्णेसंतो, 'अरे! तुए वि आलोइदे, मए वि आलोइदव्वो' त्ति भणंतो ज्जेव चंदणमहत्तएण पादेण ताडिदो । म्हि । एदं सुणिअ अज्जमिस्सा पमाणं । [ही, बन्धनभेदनसंभ्रमे आर्यकमन्वेषयन्, अपवारितं प्रवहणं व्रजतीति विचारं कुर्वान्वेषयन्, 'अरे! त्वयाप्यालोकितम्, मयाप्यालोकितव्यम्' इति भणन्नेव चन्दनमहत्तरकेण, पादेन ताडितोऽस्मि । एतच्छ्रुत्वार्यमिश्राः प्रमाणम् ।]
Summary AI While searching for Āryaka during the prison-break confusion, I investigated a covered carriage and was kicked by the chief Candana for wanting to look inside; the noble gentlemen must now judge this matter.
सारांश AI कैदियों के भागने की अफरा-तफरी में आर्यक को खोजते समय, मैंने एक ढकी हुई गाड़ी को रोकना चाहा। जब मैंने उसे देखने की जिद की, तो चन्दनक ने मुझे लात मारी। अब आप लोग ही इस पर निर्णय लें।
अधिकरणिकः—भद्र! जानीर्े कस्य तत्प्रवहणमिति? ।
Summary AI My good man, do you know who that carriage belonged to?
सारांश AI भद्र! क्या तुम्हें पता है कि वह गाड़ी किसकी थी?
वीरकः—इमस्स अज्जचारुदत्तस्स । वसंतसेणा आरूढा पुष्फकरेडकजिण्णुज्जाणं कीलिदुं णीअदि त्ति पवहणवाहएण कहिदं । [अस्यार्यचारुदत्तस्य । वसन्तसेनारूढा पुष्पकरण्डकजीर्णोधानं क्रीडितुं नीयत इति प्रवहणवाहन कथितम् ।)]
Summary AI It belonged to this noble Cārudatta; the driver said Vasantasenā was inside and was being taken to the Puṣpakaraṇḍaka garden for recreation.
सारांश AI वह गाड़ी आर्य चारुदत्त की थी। गाड़ीवान ने बताया था कि उसमें वसंतसेना सवार है और उसे पुष्पकरंडक उद्यान ले जाया जा रहा है।
शकारः—पुणो वि शुदं अज्जेहिं । [पुनरपि श्रुतमार्यैः? ।]
Summary AI Did the noble gentlemen hear that again?
सारांश AI क्या आप महानुभावों ने फिर से सुना?
९.२४
एष भो निर्मलज्योत्स्नो राहुणा ग्रस्यते शशी ।
जलं कुलावपातेन प्रसन्नं कलुषायते ॥
Summary AI Look! This moon of spotless radiance is being swallowed by Rāhu. Clear water becomes turbid when the bank collapses into it.
सारांश AI देखो, निर्मल चाँदनी वाले इस चंद्रमा को राहू ग्रस रहा है। जैसे किनारे के ढहने से स्वच्छ जल गंदा हो जाता है, वैसे ही चारुदत्त का उज्जवल चरित्र कलंकित हो रहा है।
अधिकरणिकः—वीरक! पश्चादिह भवतो न्यायं द्रक्ष्यामः । य एषोऽधिकरणद्वार्यश्वस्तिष्ठति, तमेनमारुह्य गत्वा पुष्पकरण्डकोद्यानं दृश्यतामस्ति तत्र काचिद्विपन्ना स्त्री ने वेति ।
Summary AI Vīraka, we shall consider your legal matter later. Mount the horse standing at the court gate and go to the Puṣpakaraṇḍaka garden to see if there is indeed a dead woman there or not.
सारांश AI वीरक! तुम्हारे न्याय पर बाद में विचार करेंगे। अभी न्यायालय के द्वार पर खड़े घोड़े पर सवार होकर पुष्पकरण्डक उद्यान जाओ और देखो कि वहाँ कोई मृत स्त्री है या नहीं।
वीरकः—जं अज्जो आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः, प्रविश्य च) गदो म्हि तहिं । दिट्ठं च मए एत्थिकलेवरं सावएहिं विलुप्पंतं । [यदार्य आज्ञापयति । गतोऽस्मि तत्र । इष्टं च मया स्त्रीकलेवरं श्वापदेर्विलुप्यमानम् ।]
Summary AI As your honor commands. I have gone there and seen the body of a woman being mangled by beasts of prey.
सारांश AI जैसी आपकी आज्ञा। मैं वहाँ गया और मैंने जंगली जानवरों द्वारा नोचा जाता हुआ एक स्त्री का शव देखा।
श्रेष्ठिकायस्थौ—कधं तुए जाणिदं इत्थिकलेवरं त्ति? । [कथं त्या ज्ञातं स्त्रीकलेवरमिति? ।]
Summary AI How did you know it was the body of a woman?
सारांश AI तुम्हें कैसे पता चला कि वह किसी स्त्री का ही शव है?
वीरकः—सावसेसेहिं केसहत्थपाणिपादेहिं उवलक्खिदं मए । [सावशेषैः केशहस्तपाणिपादैरुपलक्षितं मया ।]
Summary AI I recognized it by the remaining mass of hair and the hands and feet.
सारांश AI मैंने उसके बचे हुए बालों, हाथों और पैरों से उसकी पहचान की।
अधिकरणिकः—अहो! धिक् वैषम्यं लोकव्यवहारस्य
Summary AI Alas! Woe to the adversity of worldly affairs!
सारांश AI ओह! धिक्कार है, संसार के व्यवहार की कितनी विषमता है!
९.२५
यथा यथेदं निपुणं विचार्यते
तथा तथा संकटमेव दृश्यते ।
अहो सुसन्ना व्यवहारनीतयो
मतिस्तु गौः पङ्कगतेव सीदति ॥
Summary AI The more carefully this matter is considered, the more it appears to be a crisis. Alas, the legal procedures are completely exhausted, and my intellect falters like a cow stuck in the mud.
सारांश AI इस मामले पर जितना सूक्ष्मता से विचार किया जाता है, संकट उतना ही बढ़ता दिखता है। न्याय की नीतियां अवरुद्ध हैं और बुद्धि दलदल में फंसी गाय के समान असमर्थ हो रही है।
चारुदत्तः—(स्वगतम्)
Summary AI (To himself)
सारांश AI (मन ही मन)
९.२६
यथैव पुष्पे प्रथमे विकाशे
समेत्य पातुं मधुपः पतन्ति ।
एवं मनुष्यस्य विपत्तिकाले
छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ॥
Summary AI Just as bees flock to drink when the first flower blooms, so do misfortunes multiply through vulnerabilities during a person's time of calamity.
सारांश AI जिस प्रकार फूल के खिलते ही भँवरे उसका रस पीने के लिए उस पर गिरते हैं, उसी प्रकार मनुष्य की विपत्ति के समय उसकी कमियों का लाभ उठाने के लिए अनर्थ बढ़ जाते हैं।
अधिकरणिकः—आर्यचारुदत्त । सत्यमभिधीयताम् ।
Summary AI Noble Cārudatta, let the truth be spoken.
सारांश AI आर्य चारुदत्त! सत्य कहिए।
९.२७
दुष्टात्मा परगुणमत्सरी मनुष्यो रागान्धः परमिह हन्तुकामबुद्धिः ।
किं यो यद्वदति सृषैव जातिदोषाः ।
तद्ग्राह्यं भवति, न तद्विचारणीयम् ॥
Summary AI If a wicked-hearted person, envious of others' virtues and blinded by passion, desires only to kill another and speaks falsely of inherent defects, should that be accepted? Should it not be scrutinized?
सारांश AI एक दुष्ट और ईर्ष्यालु व्यक्ति जो क्रोध में अंधा होकर दूसरों को मारना चाहता है, क्या उसके द्वारा केवल द्वेषवश कही गई झूठी बातों को बिना विचार किए स्वीकार कर लेना चाहिए?
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI And furthermore—
सारांश AI और भी—
९.२८
योऽहे लतां कुसुमितामपि पुष्पहेतोराकृष्य नैव कुसुमावचयं करोमि ।
सोऽहं कथं भ्रमरपक्षरुचौ सुदीर्घे ।
केशे प्रगृह्य रुदतीं प्रभदां निहन्मि? ॥
Summary AI I, who do not even pull a flowering creeper to gather blossoms for fear of hurting it, how could I seize a weeping woman by her long hair, dark as a bee's wing, and kill her?
सारांश AI मैं, जो फूलों के लिए खिली हुई लता को भी नहीं खींचता, वह मैं भँवरे के समान काले और लंबे केशों को पकड़कर एक रोती हुई स्त्री की हत्या कैसे कर सकता हूँ?
शकारः—हंहो अधिअलणभोइआ! किं तुम्हे पक्खवादेण? ववहालं पेक्खध;ज्जेण अज्ज वि एशे हदाशचालुदत्ते आशणे धालीअदि । [हंहो अधिकरणभोजकाः! किं यूयं पक्षपातेन? व्यवहारं पश्यतः येनाप्येष हताशचारुदत्त आसने धार्यते ।]
Summary AI O judges! Why do you conduct the trial with partiality, since even now this wretched Cārudatta is allowed to remain seated on a seat?
सारांश AI अरे ओ न्यायाधीशों! क्या आप पक्षपात कर रहे हैं? मामला देखते हुए भी आपने इस अभागे चारुदत्त को आसन पर क्यों बैठा रखा है?
अधिकरणिकः—भद्र शोधनक! एवं क्रियताम् ।
Summary AI Good Śodhanaka, let it be done so.
सारांश AI भद्र शोधनक! वैसा ही करो।
(शोधनकस्तथा केरोति)
Summary AI (Śodhanaka acts accordingly.)
सारांश AI (शोधनक वैसा ही करता है।)
चारुदत्तः—विचार्यताम् । भो अधिकृताः! विचार्यताम् । (इत्यासनातीर्य भूमापविशति)
Summary AI Consider this! O officers, consider this! (Descending from the seat, he sits on the ground.)
सारांश AI हे अधिकारियों! विचार कीजिए, विचार कीजिए। (ऐसा कहकर वह आसन से उतरकर भूमि पर बैठ जाता है।)
शकारः—(स्वगतम्, सहर्ष नर्तित्वा) ही, अणेण मए कडे पावे अण्णश्श मश्तके निवडिदे । ता जहिं चालुदत्ताके उवविशदि तर्हि हग्गे उवविशामि । (तथा कृत्वा) चालुदत्ता! पेक्ख पेक्स मे । ता भण भण मए मालिदे त्ति । [ही, अनेन मया कृतं पापमन्यस्य मस्तके निपतितम् । तद्यत्र चारुदत्त उपविशति तत्राहमुपदिशामि । चारदत्त! पश्य पश्य माम् । तद्भण भण मया मारितेति ।]
Summary AI Aha! The sin committed by me has fallen on another's head. I shall sit where Cārudatta sits. Cārudatta! Look, look at me! Now say, say, 'She was killed by me!'
सारांश AI अहा! मेरा किया हुआ पाप किसी और के सिर मढ़ गया है। अब जहाँ चारुदत्त बैठेगा, मैं भी वहीं बैठूँगा। चारुदत्त! मुझे देखो और कहो कि तुमने ही हत्या की है।
चारुदत्तः—भो अधिकृताः (‘दुष्टात्मा—' इत्यादि पूर्वोक्तं पठति, सनिःश्वासं, स्वगतम्)
Summary AI O officers! (Sighing, he repeats to himself the previously mentioned verse beginning with 'The wicked soul...'.)
सारांश AI हे अधिकारियों! (वह पहले कहे गए शब्दों को दोहराते हुए लंबी साँस लेकर मन ही मन कहता है।)
९.२९
मैत्रेय भोः किमिदमद्य ममोपधातो
हा ब्राह्मण द्विजकुले विमले प्रसूता ।
हा रोहसेन हि न पश्यसि मे विपत्ति
मिथ्यैव नन्दसि परव्यसनेन नित्यम् ॥
Summary AI O Maitreya! What is this blow to me today? O Brāhmaṇa, you were born in a pure family of the twice-born! O Rohasena, do you not see my calamity? You truly rejoice falsely in the misfortunes of others.
सारांश AI हे मैत्रेय! आज मुझ पर यह कैसा वज्रपात हुआ है? एक पवित्र ब्राह्मण कुल में जन्म लेकर भी मुझे यह देखना पड़ रहा है। हे रोहसेन! तुम मेरी विपत्ति नहीं देख रहे, जबकि अन्य लोग दूसरों के दुख में झूठा आनंद ले रहे हैं।
चारुदत्तः—प्रेषितश्च मया तद्वार्तान्वेषणाय मैत्रेयो वसन्तसेनासकाशं शकटिकानिमित्तं च तस्य प्रदत्तान्यलंकरणानि प्रत्यर्पयितुम्; तत्कथं चिरयते ।
Summary AI I have sent Maitreya to Vasantasenā to inquire about her and to return the ornaments she gave on account of the toy cart; why then is he delayed?
सारांश AI मैंने मैत्रेय को वसन्तसेना का समाचार लेने और गाड़ी के बदले में दिए गए आभूषणों को लौटाने के लिए भेजा है; उसे आने में इतनी देर क्यों हो रही है?
(ततः प्रविशति गृहीताभरणो विदूषकः)
Summary AI (Then enters the Vidūṣaka, carrying the ornaments.)
सारांश AI (इसके पश्चात आभूषण लिए हुए विदूषक का प्रवेश होता है।)
विदूषकः—पेसिदो म्हि अज्जचारुदत्तेण वसंतसेणासआसं, तहिं अलंकरणाई गेण्हिअ, जधा—'अज्जमित्तेअ! वसंतसेणाए वच्छो रोहसेणो अत्तणो अलंकारेण अलंकरिअ जणणीसआसं पेसिदो । इमस्स आहरणं दादव्यं, ण उण गेण्हिदव्वं । ता समम्पेहि त्ति । ता जाव वसंतसेणासआसं ज्जेव्व गच्छामि । (परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे) कधं भावरेभिलो? । भो भावरेभिल! किंणिमित्तं तुम उब्विग्गो उव्विग्गो विअ लक्खीअसि । (आकर्ण्य) किं भणासि—‘पिअवअस्सो चारुदत्तो अधिअरणमंडवे सद्दाइदो' ति? । ता ण हु अप्पेण कज्जेण होदव्वं । (विचिन्त्य) ता पच्छा वसंतसेणासआसं गमिस्सं । अधिअरणमंडवं दाव गमिस्सं । (परिक्रम्यावलोक्य च) इदं अधिअरणमंडवं । ता जाव पविसामि । (प्रविश्य) सुहं अधिअरणभोइआणं । कहिं मम पिअवअस्सो । [प्रेषितोऽस्म्यार्यचारुदतेन वसन्तसेनासकाशम् तत्रालंकरणानि गृहीत्वा, यथा—'आर्यमैत्रेय! वसन्तसेनया वत्सो रोहसेन आत्मनोऽलंकारेणालंकृत्य जननीसकाशं प्रेषितः । अस्य आभरणं दातव्यम्, ने पुनर्ग्रहीतव्यम्; तत्समर्पय' इति । तद्यावद्वसन्तसेनासकाशमेव गच्छामि । कथं भावरेभिलः? । भो भावरेभिल! किंनिमित्तं स्वमुद्विग्न उद्विग्न इव लक्ष्यसे? । किं भणसि—‘प्रियवयस्यश्चारुदत्तोऽधिकरणमण्डप आहूतः' इति? । तन्न खल्वल्पेन कार्येण भवितव्यम् । तत्पश्चाद्वसन्तसेनासकाशं गमिष्यामि । अधिकरणमण्डपं तावद्गमिष्यामि । अयमधिकरणमण्द्धपः । तद्यावत्प्रविशामि । सुखमधिकरणभोजकानाम् । कुत्र मम प्रियवयस्यः? ।]
Summary AI Noble Cārudatta sent me to return Vasantasenā's ornaments. On my way, I met Rebhila, who looked distressed and said Cārudatta was summoned to court. This must be no small matter. I will visit Vasantasenā later and go to the court now. May the judges be happy. Where is my dear friend?
सारांश AI चारुदत्त ने मुझे वसन्तसेना द्वारा रोहसेन को पहनाए गए आभूषण लौटाने भेजा था। मार्ग में रेभिल से पता चला कि चारुदत्त को न्यायालय बुलाया गया है। यह कोई गंभीर बात लगती है, इसलिए मैं पहले न्यायालय जाऊँगा। न्यायाधीशों को प्रणाम! मेरा प्रिय मित्र कहाँ है?
अधिकरणिकः—नन्वेष तिष्ठति ।
Summary AI Indeed, here he is.
सारांश AI वह यहाँ बैठा है।
विदूषकः—वअस्स! सोत्थि दे । [वयस्य! स्वस्ति ते ।]
Summary AI Friend, welfare be to you!
सारांश AI मित्र! तुम्हारा कल्याण हो।
चारुदत्तः—भविष्यति ।
Summary AI It will come to pass.
सारांश AI सब कुछ ठीक हो जाएगा।
विदूषकः—अवि क्खेमं दे? । [अपि क्षेमं ते? ।]
Summary AI Is all well with you?
सारांश AI क्या आप सकुशल हैं?
चारुदत्तः—एतदपि भविष्यति ।
Summary AI That too will come to pass.
सारांश AI यह भी हो जाएगा।
विदूषकः—भो वअस्स! किंणिमित्तं उव्विग्गो उव्विग्गो विअ लक्खीअसि? कुदो वा सद्दाइदो? । [भो वयस्य! किंनिमित्तमुद्विग्न उद्विग्न इव लक्ष्यसे? कुतो वाहूतः? ।]
Summary AI O friend, why do you appear so deeply troubled? From where have you been summoned?
सारांश AI हे मित्र! आप इतने उद्विग्न और व्याकुल क्यों दिख रहे हैं? आपको कहाँ से बुलावा आया है?
चारुदत्तः—वयस्य ।
Summary AI O friend.
सारांश AI हे मित्र!
९.३०
मया खलु नृशंसेन परलोकमजानता ।
स्त्री रतिर्वाविशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥
Summary AI Indeed, by me, a cruel person ignorant of the next world, this act was done. Whether she was a woman or love itself, this man will speak the rest.
सारांश AI मुझ परलोक से अनभिज्ञ और क्रूर व्यक्ति ने अपनी प्रियतमा की हत्या की है—अब शेष बातें यह शकार कहेगा।
विदूषकः—किं किम्? । [किं किम्? ।]
Summary AI What? What is it?
सारांश AI क्या? क्या बात है?
चारुदत्तः—(कर्णे) ऐवमेवम् ।
Summary AI It is just so.
सारांश AI (कान में) ऐसा ही है।
विदूषकः—को एव्वं भणादि? । [क एवं भणति? ।]
Summary AI Who says such a thing?
सारांश AI ऐसा कौन कह रहा है?
चारुदत्तः—(संज्ञया शकारं दर्शयति) नन्वेष तपस्वी हेतुभूतः कृतान्तो मां व्याहरति ।
Summary AI Indeed, this wretched man, acting as the instrument of my doom, speaks against me.
सारांश AI (संकेत से शकार को दिखाते हुए) वास्तव में यह बेचारा शकार ही कारण बना हुआ साक्षात् यमराज की भाँति मुझे पुकार रहा है।
विदूषकः—(जनान्तिकम्) एव्वं कीस ण भणीअदि—गेहं गदे त्ति? । [एवं किमर्थ न भण्यते—गृहं गतेति? ।]
Summary AI Why then is it not simply said that she has gone home?
सारांश AI आप ऐसा क्यों नहीं कहते कि वह अपने घर चली गई है?
चारुदत्तः—उच्यमानमप्यवस्थादोषान्न गृह्यते ।
Summary AI Even if it were told, it is not believed due to the misfortune of my current state.
सारांश AI कहने पर भी मेरी वर्तमान विपत्तिपूर्ण स्थिति के कारण कोई मेरी बात नहीं मान रहा है।
विदूषकः—भो भो अज्जा! जेण दाव पुरट्टावणविहारारामदेउलतडागकूवजूवेहिं अलंकिदा णअरी उज्जइणी, सो अणीसो अत्थकल्लवत्तकारणादो एरिसं अकज्जं अणुचिट्ठदि त्ति? । (सक्रोधम्) अरे रे काणेलीसुदा राअश्शालसंठाणआ उस्सुंखलआ किदजणदोसभंडआ बहुसुवण्णमंडिदमक्कडआ! भण भण मम अग्गदो, जो दाणिं मम पिअवअस्सो कुसुमिदं माधवीलदं पि आअद्विअ कुसुमावचअं ण करेदि कदा वि आअद्विदाए पल्लवच्छेदो भोदि त्ति, सो कधं एरिसं अकज्जं उहअलोअविरुद्धं करेदि? । चिट्ठ रे कुट्टणिपुत्ता! चिट्ठ । जाव एदिणा तव हिअअकुडिलेण दंडअट्ठेण मत्थरअं दे सदखंडं करेमि । [भो भो आर्याः! येन तावत्पुरस्थापनविहारारामदेवालयतडागकूपयूपैरलंकृता नगर्युज्जयिनी, सोऽनीशोऽर्थकलस्यवर्तकारणादीदृशमकार्यमनुतिष्ठतीति? । अरे रे कुलटापुत्र राजश्थालसंस्थानक उच्छृङ्खलक कृतजनदोषभाण्ड बहुसुवर्णमण्डितमर्कटक! भण भण ममाग्रतः, य इदानीं मम प्रियवयस्यः कुसुमितां माधवीलतामप्याकृष्य कुसुमावचयं न करोति कदाप्याकृष्टतया पल्लवच्छेदो भवतीति, स कथमीदृशमकार्यमुभयलोकविरुद्धं करोति? । तिष्ठ रे कुट्टिनीपुत्र! तिष्ठ । यावदेतेन तव हृदयकुटिलेन दण्डकाष्टेन मस्तकं ते शतखण्डं करोमि ।]
Summary AI Noble sirs, could he who adorned Ujjayinī with city gates, monasteries, groves, temples, tanks, wells, and sacrificial pillars commit such a crime for the sake of a mere breakfast? You, son of a harlot, Saṃsthānaka, gold-decked monkey and unruly vessel of vices! How could my friend, who avoids plucking flowers from a mādhavī vine to spare its sprouts, commit a crime against both worlds? Stay, son of a procuress! I shall shatter your head with this staff, as crooked as your heart.
सारांश AI हे सज्जनों! जिसने उज्जयिनी को उद्यानों, मंदिरों और कुओं से सजाया, क्या वह धन के लोभ में ऐसा कुकृत्य करेगा? रे दुष्ट शकार! मेरा प्रिय मित्र जो कलियाँ तक नहीं तोड़ता, वह ऐसा पाप कैसे कर सकता है? ठहर, मैं अभी अपनी लाठी से तेरा सिर फोड़ता हूँ।
शकारः—(सक्रोधम्) शुणंतु शुणंतु अज्जमिश्शा । चालुदत्तकेण शह मम विवादे ववहाले वा; ता कीश एशे काकपदशीशमश्तका मए शिले शदखंडे कलेदि । मा दाव; ले दाशीए पुत्ता, दुट्टबडुका! । (विदूषको दण्डकाष्ठभुम्य पूर्वोक्तं पठति; शकारः सक्रोधमुत्थाय ताडयति; विदूषकः प्रतीपं ताडयति; अन्योऽन्यं ताडयतः; विदूषकस्य कक्षदेशादाभरणानि पतन्ति) [शृण्वन्तु शृण्वन्त्वार्यमिश्राः! चारुदतेन सह मम विवादो व्यवहारो वा; तकिमर्थेमेष काकपदशीर्षमस्तको मम शिरः शतखण्डं करोति? । मा तावत्; रे दास्याःपुत्र दुष्टबटुक!!]
Summary AI Listen, noble sirs! My legal dispute is with Cārudatta; why does this crow-headed fellow threaten to break my head? Enough of this, you wretched brat, son of a slave girl!
सारांश AI आर्यगण सुनें! मेरा विवाद चारुदत्त से है, तो यह दुष्ट ब्राह्मण मेरा सिर क्यों फोड़ना चाहता है?
शकारः—(तानि गृहीत्वा, दृष्ट्वा ससाध्वसम्) पेक्खंतु पेक्खंतु अज्जा! । एदे खु ताए तवश्शिणीए केलका अलंकाला । (चारुदत्तमुद्दिश्य) इमश्श अत्थक्ल्लवत्तश्श कालणादो एशा मालिदा वावादिदाअ अ । [पश्यन्तु पश्यन्त्वार्याः! एते खलु तस्यास्तपस्विन्या अलंकाराः । अस्यार्थकल्यवर्तस्य कारणादेषा मारिता व्यापादिता च ।]
Summary AI Look, noble sirs! These are the ornaments of that poor woman. For the sake of this small sum, she was struck down and murdered.
सारांश AI आर्यों! देखिए, ये उस बेचारी के गहने हैं। धन के लालच में चारुदत्त ने ही उसे मार डाला है।
(अधिकृताः सर्वेऽधोमुखाः स्थिताः)
Summary AI The judges all remain with their heads cast down.
सारांश AI सभी अधिकारीगण सिर झुकाए हुए खड़े हैं।
चारुदत्तः—(जनान्तिकम्)
Summary AI Aside.
सारांश AI (एकान्त में)
९.३१
अयमेवंविधे काले दृष्टो भूषण विस्तरः ।
अस्माकं भाग्यवैषम्यात्पतितः पातयिष्यति ॥
Summary AI This collection of ornaments seen at such a time, having fallen due to our adverse fortune, will bring about our downfall.
सारांश AI विपत्ति के इस समय में इन आभूषणों का मिलना मेरे भाग्य की प्रतिकूलता है, जो निश्चित रूप से मेरे पतन का कारण बनेगा।
विदूषकः—भो! कीस भूदत्थं ण णिवेदीअदि । [भोः! किमर्थं भूतार्थो न निवेद्यते ।]
Summary AI O! Why is the truth not revealed?
सारांश AI हे मित्र! आप वास्तविक सत्य क्यों नहीं प्रकट कर देते?
चारुदत्तः—वयस्य!
Summary AI O friend!
सारांश AI हे मित्र!
९.३२
दुर्बलं नृपतेश्चक्षुर्नैतत्तत्वं निरीक्षते ।
केवलं वदतो दैन्यमश्लाघ्यं मरणं भवेत् ॥
Summary AI A king's vision is weak; it does not perceive the truth. For me, who speaks only in wretchedness, death would be inglorious.
सारांश AI राजा की दृष्टि कमजोर है जो सत्य को नहीं देख पा रही; अब दीनतापूर्वक सफाई देने वाले मुझ जैसे व्यक्ति के लिए केवल अपमानजनक मृत्यु ही शेष है।
अधिकरणिकः—कष्टं मो.! कष्टम्;
Summary AI Alas! How painful it is!
सारांश AI बड़े ही कष्ट की बात है, यह अत्यंत दुखद है!
९.३३
अङ्गारकविरुद्धस्य प्रक्षीणस्य बृहस्पतेः ।
ग्रहोऽऽयमपरः पार्श्वे धूमकेतुरिवोत्थितः ॥
Summary AI To the side of the diminished Bṛhaspati, who is already opposed by Aṅgāraka, another planet has risen like a comet.
सारांश AI मंगल से पीड़ित और पहले से ही कमजोर बृहस्पति ग्रह के पास यह धूमकेतु के समान एक और नया संकट उत्पन्न हो गया है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—(विलोक्य, वसन्तसेनामातरमुद्दिश्य) अवहिदा दाव अज्ज एदं सुवण्णभंडअं अवलोएदु, सो ज्जेव्व एसो ण वेत्ति । [अवहिता तावदार्येदं सुवर्णभाण्डमवलोकयतु तदेवेदं न वेति ।]
Summary AI Let the noble lady examine this gold casket carefully to determine whether it is indeed the same one or not.
सारांश AI हे आर्य! कृपया ध्यानपूर्वक देखें कि क्या यह स्वर्ण पात्र वही है अथवा नहीं।
वृद्धा—(अवलोक्य) सरिसो एसो, ण उण सो । [सदृशमेतद्, न पुनस्तत् ।]
Summary AI This resembles it, but it is not that very thing.
सारांश AI यह उसके समान तो है, किंतु वह नहीं है।
शकारः—आं, दुड्ढकुट्टणि! अक्खीहिं मंतिदं वाआए मूकिदं । [आं, वृद्धकुट्टनि! अक्षिभ्या मन्नितं वाचो मूकितम् ।]
Summary AI Ah, you old procuress! What the eyes acknowledge, the tongue makes mute.
सारांश AI हाँ, बूढ़ी कुट्टनी! आँखों से संकेत कर रही हो और वाणी मौन हो गई है।
वृद्धा—हदास! अवेहि । [हताश! अपेहि ।]
Summary AI Begone, you wretched man!
सारांश AI अभागे! यहाँ से दूर हो जा।
श्रेष्ठिकायस्थौ—अप्पमत्तं कधेहि, सो ज्जेव एसो ण वेत्ति । [अप्रमत्तं कथय, तदेवैतन्न वेति ।]
Summary AI Speak carefully; is it that very object or not?
सारांश AI सावधानीपूर्वक बताओ कि क्या ये वही आभूषण हैं या नहीं?
वृद्धा—अज्ज! सिप्पिकुसलदाए ओबंधेदि दिट्टिं । ण उण सो । [आर्य! शिल्पिकुशलतयावबध्नाति दृष्टिम् । न पुनस्तत् ।]
Summary AI Noble sir, it captures the gaze due to the craftsman's skill, but it is not the same one.
सारांश AI आर्य! शिल्प की कुशलता के कारण यह दृष्टि को भ्रमित कर रहा है, परंतु वह नहीं है।
अधिकरणिकः—भद्रे! अपि जानास्येतान्याभरणानि? ।
Summary AI Good lady, do you recognize these ornaments?
सारांश AI भद्रे! क्या तुम इन आभूषणों को पहचानती हो?
वृद्धा—णं भणामि, णं! हु ण अणभिजाणिदो । अह वा कदा वि सिप्पिणा गडिदो भवे । [ननु भणामि, न खलु न खल्वनभिज्ञातः । अथवा कदापि शिल्पिना घटितो भवेत् ।]
Summary AI Indeed, I say they are certainly not unknown to me. Or perhaps they were fashioned by the same craftsman at some point.
सारांश AI मैं कह तो रही हूँ कि मैं इन्हें नहीं पहचानती, अथवा किसी शिल्पकार ने इसे वैसा ही बनाया होगा।
अधिकरणिकः—पश्य श्रेष्ठिन् ।
Summary AI Look here, Guild-warden.
सारांश AI श्रेष्ठिन्, देखो।
९.३४
वस्त्वन्तराणि सदृशानि भवन्ति नूनं
रूपस्य भूषणगुणस्य च कृत्रिमस्य ।
दृष्ट्वा क्रियामनुकरोति हि शिल्पिवर्गः
सादृश्यमेव कुतहस्ततया च दृष्टम् ॥
Summary AI Surely, other objects can be similar in form to artificial ornaments. Indeed, the class of artisans imitates works they have seen, and similarity is observed due to their manual skill.
सारांश AI दिखने में वस्तुएं और कृत्रिम आभूषण एक जैसे हो सकते हैं। कलाकार अक्सर एक-दूसरे की कला की नकल करते हैं, जिससे उनमें अत्यधिक समानता दिखना स्वाभाविक है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—अज्जचारुदत्तस्स केरकाइं एदाइं । [आर्यचारुदत्तीयान्येतानि ।]
Summary AI These belong to the noble Cārudatta.
सारांश AI ये तो आर्य चारुदत्त के ही हैं।
चारुदत्तः—न खलु न खलु ।
Summary AI No, certainly not.
सारांश AI नहीं, बिल्कुल नहीं।
श्रेष्ठिकायस्थौ—ता कस्स! । [तदा कस्य? ।]
Summary AI Then to whom do they belong?
सारांश AI तो फिर ये किसके हैं?
चारुदत्तः—इहात्रभवत्या दुहितुः ।
Summary AI They belong to this lady's daughter.
सारांश AI ये यहाँ उपस्थित आदरणीया की पुत्री के हैं।
श्रेष्ठिकायस्थौ—कधं एदाइं ताए विओअं गदाइं? । [कथमेतानि तस्या वियोगं गतानि? ।]
Summary AI How did these come to be separated from her?
सारांश AI ये आभूषण उससे अलग कैसे हुए?
चारुदत्तः—एवं गतानि । आं, इदम् ।
Summary AI They were parted in this manner. Ah, this.
सारांश AI इस तरह अलग हुए। हाँ, यह बात है।
श्रेष्ठिकायस्थौ—अज्जचारुदत्त । एत्थं सच्चं वत्तव्वं; पेक्ख पेक्ख [आर्यचारुदत्त! अत्र सत्यं वक्तव्यम्; पश्य पश्य]
Summary AI Noble Cārudatta, the truth must be told here; look, look!
सारांश AI आर्य चारुदत्त! यहाँ सत्य बोलना चाहिए; देखो, देखो।
९.३५
सत्येन सुखं खलु लभ्यते सत्यालापे न भवति पातकम् । सत्यमिति द्वे अप्यक्षरे मा सत्यमलीकेन गूहय ॥
Summary AI Indeed, happiness is attained through truth, and no sin arises from truthful speech. Satyam consists of merely two syllables; do not conceal the truth with a lie.
सारांश AI सत्य से ही वास्तव में सुख प्राप्त होता है और सत्य बोलने में कोई पाप नहीं लगता। 'सत्य' के ये दो अक्षर अत्यंत महत्वपूर्ण हैं; इसलिए कभी भी सत्य को असत्य या झूठ से नहीं छिपाना चाहिए।
चारुदत्तः—आभरणन्याभरणनीति । न जाने, किंत्वस्मद्दृहादानीतानीति जाने ।
Summary AI Ornaments are just ornaments. I do not know, except I know they were brought from my house.
सारांश AI आभूषण तो आभूषण ही हैं। मैं नहीं जानता, किंतु इतना जानता हूँ कि ये मेरे घर से लाए गए हैं।
शकारः—उज्जाणं एवेशिअ पढमं मालेशि । कवडकावडिआए शंपदं णिगूहेशि [उद्यानं प्रवेश्य प्रथमं मारयसि । कपटकापटिकतया सांप्रत निगूहसि? ।]
Summary AI First you enter the garden and kill her, and now you hide it with such deceit?
सारांश AI पहले उद्यान में ले जाकर उसकी हत्या करते हो और अब अपनी धूर्तता से उसे छिपा रहे हो?
अधिकरणिकः—आर्यचारुदत्त! सत्यमभिधीयताम्—
Summary AI Noble Cārudatta, let the truth be told.
सारांश AI आर्य चारुदत्त! सत्य कहिए—
९.३६
इदानीं सुकुमारेऽस्मिन्निःशङ्कं कर्कशाः कशाः ।
तघ गात्रे पतिष्यन्ति सहास्माकं मनोरथैः ॥
Summary AI Now, on this delicate body, harsh whips will fall without hesitation, along with our hopes.
सारांश AI अब इस सुकुमार शरीर पर निर्दयतापूर्वक कोड़े बरसाए जाएंगे, और साथ ही हमारी समस्त इच्छाएं भी नष्ट हो जाएंगी।
९.३७
अपापानां कुले जाते मयि पापं न विद्यते ।
यदि संभाव्यते पापमपापेन च किं मया ॥
Summary AI Born in a family of sinless people, no sin exists in me. If sin is nevertheless attributed to me, what is the use of my being sinless?
सारांश AI निष्पाप कुल में जन्मे मुझमें कोई पाप नहीं है। यदि फिर भी मुझ पर संदेह किया जाता है, तो मुझ जैसे निर्दोष व्यक्ति के जीने का क्या अर्थ?
चारुदत्तः—(स्वगतम्) न च मे वसन्तसेनादिरहितस्य जीवितेन कृत्यम् । (प्रकाशम्) भोः! किं बहुना
Summary AI I have no use for life while being separated from Vasantasenā. Oh, what more is there to say?
सारांश AI वसन्तसेना के बिना अब मुझे जीवन से कोई प्रयोजन नहीं है। हे! अधिक कहने से क्या लाभ?
९.३८
मया किल नृशंसेन लोकद्वयमजानता ।
स्त्रीरत्नं च विशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥
Summary AI It is said that by me, a cruel person ignorant of both worlds, this was done. This man will say the rest concerning that jewel of a woman.
सारांश AI मुझ दोनों लोकों से अनजान और निर्दयी व्यक्ति ने उस स्त्री-रत्न की हत्या की है—अब आगे की कहानी यह शकार बताएगा।
शकारः—वावादिदा । अले! तुमं पि भण, मए वावादिदेति । [व्यापादिता । अरे! त्वमपि भण, मया व्यापादितेति ।]
Summary AI She was murdered! Hey! You too should say, "She was murdered by me."
सारांश AI वह मार दी गई। अरे! तुम भी कहो कि मैंने उसे मार दिया है।
चारुदत्तः—त्वयैवोक्तम् ।
Summary AI You have said it yourself.
सारांश AI यह तो तुमने ही कहा है।
शकारः—शुणेध शुणेध भट्टालका! एदेण मालिंदा । एदेण ज्जेव शंशए छिण्णे । एदश्श दलिद्दचालुदत्तश्श शालीले दंडे धालीअदु । [श्रृणुत श्रृणुत भट्टारकाः! एतेन मारिता । एतेनैव संशयश्छिन्नः । एतस्य दरिद्रचारुदत्तस्य शारीरो दण्डो धार्यताम् ।]
Summary AI Listen, listen, noble masters! She was killed by him. He has himself cleared all doubt. Let corporal punishment be imposed on this impoverished Cārudatta.
सारांश AI सुनिए स्वामियों! इसने ही हत्या की है और स्वयं ही दोष स्वीकार कर संदेह दूर कर दिया है। इस निर्धन चारुदत्त को अब शारीरिक दंड दिया जाना चाहिए।
अधिकरणिकः—शोधनक! यथाह राष्ट्रियः । भो राजपुरुषाः । गृह्यतामयं चारुदत्तः ।
Summary AI Śodhanaka, as the King's brother-in-law says. O officers of the King, seize this Cārudatta.
सारांश AI शोधनक! जैसा कि राजा के साले ने कहा है। हे राजपुरुषों! इस चारुदत्त को बंदी बना लो।
(राजपुरुषा गृह्णन्ति)
Summary AI The King's officers seize him.
सारांश AI राजपुरुष उसे पकड़ लेते हैं।
वृद्धा—पसीदंतु पसीदंतु अज्जमिस्सा! । (जो दाव चोरेहिं अव हिस्स—' इत्यादि पूर्वोक्तं पठति) ता जदि धावादिदा मम दारिआ वावादिदा । जीवदु मे दीहाऊ । अण्णं च, अस्थिपञ्चस्थिणं व्ववहारो । अहं अत्थिणी । ता मुंंचध एदं । [प्रसीदन्तु प्रसीदन्त्वार्यमिश्राः! तद्यदि व्यापादिता मम दारिका, व्यापादिता । जीवतु मे दीर्घायुः । अन्यच्च अर्थिप्रत्यर्थिनोर्व्यवहारः । अहमर्थिनी । तन्मुञ्चतैनम्]
Summary AI Be gracious, be gracious, noble sirs! If my daughter has been killed, she is indeed killed. Let the long-lived one live! Furthermore, a legal suit is between a plaintiff and a defendant. I am the plaintiff, so release him.
सारांश AI हे श्रेष्ठजनों! प्रसन्न हों। यदि मेरी पुत्री मारी गई है तो मारी गई, किंतु मेरा यह आयुष्मान चारुदत्त जीवित रहे। यह मामला वादी और प्रतिवादी का है और मैं वादी के रूप में इसे मुक्त करने की प्रार्थना करती हूँ।
शकारः—अवेहि गब्भदाशि! गच्छ, किं तव एदिणा । [अपेहि गर्भदासि! गच्छ, किं तवैतेन? ।]
Summary AI Begone, you born slave! Go, what business is this of yours?
सारांश AI दासी की पुत्री, दूर हट! यहाँ से चली जा, तुझे इससे क्या लेना-देना?
अधिकरणिकः—आयें! गम्यताम् । हे राजपुरुषाः! निष्क्रामयतैनाम् ।
Summary AI Noble lady, you must leave. O officers of the King, take her away.
सारांश AI आर्या! आप जाइए। हे राजपुरुषों! इसे बाहर निकालो।
वृद्धा—हा जाद! हा पुत्तअ! । (इति रुदती निष्क्रान्ता) [हा जात! हा पुत्रक]
Summary AI Alas, my child! Alas, my son!
सारांश AI हाय मेरे बच्चे! हाय मेरे पुत्र!
शकारः—(स्वगतम्) कडं गए एदश्श अत्तणो शलिशं । शंपदं गच्छामि । [कृतं मयैतस्यात्मनः सदृशम्, सांप्रतं गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः) ।]
Summary AI I have acted in a manner worthy of myself; now I shall depart. (He exits).
सारांश AI मैंने अपने स्वभाव के अनुकूल ही कार्य किया है, अब मैं यहाँ से जाता हूँ।
अधिकरणिकः—आर्यचारुदत्त! निर्णये वयं प्रमाणम्; शेषे तु राजा । तथापि शोधनक । विज्ञाप्यतां राजा पालकः—
Summary AI Noble Cārudatta, we are the authority regarding the verdict, but the King decides the rest. Even so, Śodhanaka, let King Pālaka be informed.
सारांश AI आर्य चारुदत्त! निर्णय सुनाने तक हमारा अधिकार है, दंड का अंतिम फैसला राजा करेंगे। शोधनक, तुम जाकर राजा पालक को इस स्थिति के बारे में सूचित करो।
९.३९
अयं हि पातकी विप्रो न वध्यो मनुरब्रवीत् ।
राष्ट्रवादस्मात्तु निर्वास्यो विभवैरक्षतैः सह ॥
Summary AI Manu declared that a sinful Brāhmaṇa is not to be executed; instead, he should be banished from the kingdom with his wealth intact.
सारांश AI मनु के अनुसार पापी होने पर भी ब्राह्मण वध के योग्य नहीं है। उसे उसके धन-संपत्ति के साथ सुरक्षित रूप से राज्य से निर्वासित कर दिया जाना चाहिए।
शोधनकः—जं अज्जो आणवेदि । (इति निष्क्रम्य, पुनः प्रविश्य, सास्रम्) अज्जा! गदम्हि तहिं । रा पालओ भणादि—जेण अत्थकल्लवतस्स कालणादो वसंतसेणा वावादिदा, तं ताइं ज्जेव आहरणाइं गले बंधिअ डिंडिमं ताडिअ दक्खिणमसाणं णइअ सूले भज्जेध' त्ति । जो को वि अवरो एरिसं अकजेजं अणुचिट्ठदि सो एदिणा सणिआरदंडेण सीसीअदि । [यदार्य आज्ञापयति, आर्याः! गतोऽस्मि तत्र । राजा पालको भणति—'येनार्थकल्यवर्तस्य कारणाद्वसन्तसेना व्यापादिता, तं तान्येवाभरणानि गले बङ्वा डिंण्डिमं ताडयित्वा दक्षिणश्मशानं नीत्वा शूले भङ्क्त' इति । यः कोऽप्यपर ईद्दशमकार्यमनुतिष्ठति स एतेन सनिकारदण्डेन शास्यते ।]
Summary AI As the noble one commands. Noble sirs, I have been there. King Pālaka says: 'Let the man who killed Vasantasenā for the sake of a mere pittance of wealth be taken to the southern cemetery, with those very ornaments tied around his neck, to the beating of drums, and be impaled upon a stake.' Anyone else who commits such an evil deed shall be punished with this same humiliating sentence.
सारांश AI राजा की आज्ञा है कि जिसने धन के तुच्छ लोभ में वसंतसेना की हत्या की है, उसे उन्हीं आभूषणों को गले में पहनाकर और ढिंढोरा पीटते हुए दक्षिण श्मशान ले जाकर शूली पर चढ़ा दिया जाए। जो भी ऐसा अपराध करेगा, उसे यही दंड दिया जाएगा।
चारुदत्तः—अहो, अविमृश्यकारी राजा पालकः । अथवा
Summary AI Oh, King Pālaka acts without due reflection! Or rather...
सारांश AI अहो, राजा पालक बहुत ही अविवेकी और बिना सोचे-समझे कार्य करने वाला है। अथवा—
९.४०
ईदृशे व्यवहाराग्नौ मन्त्रिभिः परिपातिताः ।
स्थाने खलु महीपाला गच्छन्ति कृपणां दशाम् ॥
Summary AI When cast into such a fire of litigation by ministers, it is only natural that kings fall into a wretched condition.
सारांश AI न्याय की ऐसी अग्नि में अपने मंत्रियों द्वारा झोंके गए राजा वास्तव में दयनीय स्थिति को प्राप्त होते हैं।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI And furthermore—
सारांश AI और इसके अतिरिक्त—
९.४१
ईदृशैः श्वेतकाकीयै राज्ञः शासनदूषकैः ।
अपापानां सहस्राणि हन्यन्ते च हतानि च ॥
Summary AI Thousands of innocent people are being killed and have been killed by such corruptors of royal commands, who are as treacherous as white crows.
सारांश AI राजशासन को दूषित करने वाले इन सफेद कौओं जैसे पाखण्डी लोगों के कारण हजारों निर्दोष लोग मारे जाते रहे हैं और आज भी मारे जा रहे हैं।
चारुदत्तः—सखे मैत्रेय! गच्छ, मद्वचनादम्बामपश्चिममभिवादयस्व । पुत्रं च मे रोहसेने परिपालयस्व ।
Summary AI Friend Maitreya, go and offer my final salutations to my mother on my behalf. And look after my son, Rohasena.
सारांश AI सखा मैत्रेय! जाओ और माता को मेरा अंतिम प्रणाम कहना। साथ ही मेरे पुत्र रोहसेन का भी ध्यान रखना।
विदूषकः—मूले छिण्णे कुदो पादवस्स पालणं । [मूले छिन्ने कुतः पादपस्य पालनम्? ।]
Summary AI When the root is severed, how can the tree be sustained?
सारांश AI जब वृक्ष की जड़ ही काट दी गई हो, तो शाखाओं का पालन-पोषण कैसे संभव है?
चारुदत्तः—मा मैवम् ।
Summary AI Do not say such things.
सारांश AI नहीं, ऐसा मत कहो।
९.४२
नृणां लोकान्तरस्थानां देहप्रतिकृतिः सुतः ।
मयि यो वै तव स्नेहो रोहसेने स युज्यताम् ॥
Summary AI A son is the physical replica of men who have departed to the other world. Let that affection which you have for me be directed toward Rohasena.
सारांश AI परलोक सिधारे हुए मनुष्यों के लिए उनका पुत्र उनके शरीर की ही प्रतिमूर्ति होता है। अतः मुझ पर तुम्हारा जो भी स्नेह है, उसे अब मेरे पुत्र रोहसेन पर अर्पित करो।
विदूषकः—भो वअस्स! अहे ते पिअवअस्सो भविअ तुए विरहिदाइं पाणाइँ धारेमि । [भो वयस्य! अहं ते प्रियवयस्यो भूत्वा वया विरहितान्प्राणान्धारयामि ।]
Summary AI O friend! Being your dear companion, could I possibly continue to live when separated from you?
सारांश AI हे मित्र! तुम्हारा प्रिय सखा होकर क्या मैं तुम्हारे बिना जीवित रह पाऊँगा?
चारुदत्तः—रोहसेनमपि तावद्दर्शय ।
Summary AI At least let me see Rohasena one more time.
सारांश AI कम से कम मुझे एक बार रोहसेन के दर्शन तो करा दो।
विदूषकः—एव्वं, जुज्जदि । [एवम्, युज्यते ।]
Summary AI Very well, it is only right.
सारांश AI हाँ, यह उचित है।
अधिकरणिकः—भद्र शोधनक! अपसार्यतामयं बटुः ।
Summary AI Good Śodhanaka, remove this young man.
सारांश AI भद्र शोधनक! इस ब्राह्मण को यहाँ से दूर ले जाओ।
(शोधनकस्तथा करोति)
Summary AI Śodhanaka does as he is told.
सारांश AI शोधनक वैसा ही करता है।
अधिकरणिकः—कः कोऽत्र भोः । चाण्डालानां दीयतामादेशः ।
Summary AI Who is there? Let the command be given to the Cāṇḍālas.
सारांश AI यहाँ कौन उपस्थित है? चाण्डालों को आदेश दिया जाए।
(इति चारुदत्तं विसृज्य, निष्कान्ताः सर्वे राजपुरुषाः)
Summary AI Having dismissed Cārudatta, all the king's officers exit.
सारांश AI चारुदत्त को विदा करने के पश्चात सभी राजपुरुष वहाँ से बाहर निकल जाते हैं।
शोधनकः—इदो आअच्छदु अज्जो । [इत आगच्छत्वार्यः ।]
Summary AI Noble sir, please come this way.
सारांश AI आर्य, आप इस ओर से आइए।
चारुदत्तः—(सकरुणम्, 'मैत्रेय भोः! किमिदमद्य' इत्यादि पठति; आकाशे)
Summary AI With a piteous tone, he recites the verse beginning with 'O Maitreya, what is this today?' and addresses the sky.
सारांश AI चारुदत्त करुण भाव से मैत्रेय को संबोधित करते हुए आज की स्थिति पर विलाप करते हैं और आकाश की ओर देखते हैं।
९.४३
विषसलिलतुलाग्निप्रार्थिते मे विचारे
क्रकचमिह शरीरे वीक्ष्य दातव्यमद्य ।
अथ रिपुवचनाद्वा ब्राह्मणं मां निहंसि
पतसि नरकमध्ये पुत्रपौत्रैः समेतः ॥
Summary AI In my trial involving ordeals of poison, water, balance, or fire, the saw should be applied to this body today. But if you execute me, a Brāhmaṇa, merely on an enemy's word, you will fall into the depths of hell along with your sons and grandsons.
सारांश AI मेरी परीक्षा हेतु विष, जल, तुला या अग्नि के स्थान पर आज मेरे शरीर पर आरे का प्रहार किया जाना चाहिए। यदि तुम शत्रु की बातों में आकर मुझ ब्राह्मण का वध करते हो, तो तुम अपने पुत्र-पौत्रों सहित घोर नरक में गिरोगे।
चारुदत्तः—अयमागतोऽस्मि ।
Summary AI Here I have come.
सारांश AI मैं यहाँ आ गया हूँ।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
Summary AI All the characters exit the stage.
सारांश AI इस प्रकार सभी रंगमंच से प्रस्थान करते हैं।
इति व्यवहारो नाम नवमोऽङ्कः ।
Summary AI Thus concludes the ninth act, named Vyavahāra.
सारांश AI यहाँ 'व्यवहार' नामक नवाँ अंक समाप्त होता है।
॥ इति नवमोऽङ्कः (व्यवहारः) ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.