॥ अथ सुन्दरकाण्डः ॥
५.१
ततो हनूमान्दशकण्ठनीतां
सीतां विचेतुं पथि चारणानाम् ।
महेन्द्रशैलस्य खगेन्द्रवेगः
प्रस्थादुदस्थात्प्रथमानवेगः ॥
Summary AI Then, Hanūmān, possessing the speed of Garuḍa and unparalleled momentum, rose from the peak of Mount Mahendra into the path of the celestial singers (Cāraṇas) to search for Sītā, who had been carried away by Rāvaṇa.
सारांश AI गरुड़ के समान वेगवान हनुमान रावण द्वारा अपहृत सीता की खोज के लिए आकाश मार्ग से महेन्द्र पर्वत के शिखर से उछले।
तदानीमुदन्वदुल्लङ्घनदृढतरनिहितचरणनिष्पीडनं सोढुमक्षमः क्ष्माभृदेष निःशेषनिःसरन्निर्झरौघतया निरन्तरनिष्पतद्वाष्पवर्ष इव, इतस्ततो विततजीमूतवृन्दतया पारिप्लवशिथिलधम्मिल्ल इव, संत्रस्यमानकुञ्जरयूथतया संजातश्वयथुरिव, साध्वसधावमानहरिणगणचरणखरतरखुरकोटिपाटनोद्धूतधातुधूलीपालिपाटलितविकटकटकतया क्षरितशोणित इव, तत्क्षणप्रबुद्धकण्ठीरवमुखरितकन्दरतया कृताक्रन्द इव, परिसरगह्वरनिबिरीसनिःसृतसरीसृपतया निर्गलितान्त्रमालइव, घूर्णमानतरुविटपकोटिताडितजलदवृन्दस्यन्दितसीकरनिकरकोरकिताकारतया समुपजातस्वेद इव, स्फटिकतटोपलपतनदलितकीचकसुषिरसंमूर्छत्पवनफूत्कारपरिपूरितगगनतया प्रवर्धमानोर्ध्वश्वास इव वचसामविषयं दौःस्थ्यमभजत ।
५.२
कृत्वा मारुतिलङ्घनोत्थितरयात्तत्रानुयात्रां ततः
पर्यायात्पतिता महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणां ततिः ।
मध्येवारिनिधि प्रकाशितशिखा सेतोः कृते भाविनः
सूत्रन्यासनिखातशङ्कुनिवहभ्रान्तिं पयोधौ दधौ ॥
Summary AI A row of trees from the dense forests of Mount Mahendra, uprooted by the force of Hanūmān's leap, fell into the ocean. With their peaks visible above the water, they created the illusion of a series of stakes driven into the sea to mark the layout for the construction of a future bridge.
सारांश AI हनुमान के छलांग लगाने के वेग से महेन्द्र पर्वत के वृक्ष समुद्र में गिर पड़े, जो भविष्य के सेतु के लिए गाड़े गए खूँटों के समान लग रहे थे।
५.३
पक्षाभिघातरयरेचितवीचिमाला-
त्पाथोनिधेः पवननन्दनविश्रमाय ।
उत्तुङ्गशृङ्गकुलकीलितनाकलोको
मैनाकभूभृदुदजृम्भत संभ्रमेण ॥
Summary AI From the ocean, whose waves were agitated by the forceful impact of wings, Mount Maināka—whose lofty peaks touched the celestial world—emerged with great haste to provide a resting place for Hanūmān, the son of the Wind-god.
सारांश AI हनुमान को विश्राम देने के लिए समुद्र की लहरों को चीरता हुआ ऊँचे शिखरों वाला मैनाक पर्वत अत्यंत शीघ्रता से जल के ऊपर प्रकट हुआ।
तत्र यात्राप्रत्यूहः प्रत्युद्भूत इति वक्षसा तमधः पातयित्वा प्रयान्तमेनं सान्त्वयन्हिरण्यनाभो बभाषे ।
५.४
सागरेण कृतज्ञेन तवाध्वश्रान्तिशान्तये ।
मारुते प्रेरितोऽस्म्यद्य सौम्य विश्रम्य गम्यताम् ॥
Summary AI "O Son of the Wind! I have been sent today by the grateful Ocean to alleviate your exhaustion from the journey. O gentle one, please rest here before proceeding."
सारांश AI मैनाक ने हनुमान से कहा कि कृतज्ञ समुद्र ने आपकी थकान मिटाने के लिए मुझे भेजा है, अतः आप मुझ पर विश्राम करके आगे बढ़ें।
५.५
त्वत्पित्राहं परित्रातः पूर्वं पर्वतभेदिनः ।
तास्मान्नास्मि विपक्षोऽद्य सपक्ष इति मां भज ॥
Summary AI "In the past, I was saved by your father from Indra, the shatterer of mountains. Therefore, I am not an enemy (vipakṣa—wingless), but an ally with wings (sapakṣa). Please accept my hospitality."
सारांश AI मैनाक ने स्पष्ट किया कि पूर्वकाल में वायुदेव ने इन्द्र से उसकी रक्षा की थी, इसलिए वह शत्रु नहीं बल्कि सपक्ष (पंखों वाला मित्र) बनकर आया है।
एवं प्रार्थयमानमेनं सम्मान्य कार्यगत्या गते सति हनूमति ।
५.६
अवलोक्य हिरण्यनाभमब्धौ
वलमानं बलमानमाथिवज्रः ।
शतमन्युरपेतमन्युरासीत्
पवमानात्मजसेवनादमुष्मिन् ॥
Summary AI Seeing the golden-peaked Maināka rising in the ocean, Indra—whose thunderbolt destroys the pride of the powerful—shed his anger toward the mountain because it was serving the son of the Wind-god.
सारांश AI समुद्र में मैनाक को हनुमान की सेवा में उद्यत देखकर देवराज इन्द्र का क्रोध शांत हो गया और वे अत्यंत प्रसन्न हुए।
तदनु यथापुरं लङ्कापुरं प्रति प्रधावतो हनूमतः सरणिमरुणदरुणसारथेः पदवीं विन्ध्य इव वदनं व्यादाय द्विरसनजननी रंहसा सुरसा ।
५.७
उज्जृम्भितस्य तरसा सुरसां विजेतुं
पादौ पयोधिकलितौ पवमानसूनोः ।
तस्योत्तमाङ्गमभवद् गगनस्रवन्ती-
वीचीचयस्खलितसीकरमालभारि ॥
Summary AI As the son of the Wind-god expanded his form with speed to overcome Surasā, his feet remained touched by the ocean, while his head bore a garland of spray droplets scattered by the ripples of the celestial river, the Ganges.
सारांश AI सुरसा को जीतने के लिए हनुमान का शरीर इतना विशाल हुआ कि उनके पैर समुद्र में थे और मस्तक आकाशगंगा की लहरों के कणों को छू रहा था।
५.८
तनुं तनूकृत्य तदा हनूमा-
न्कृत्वा प्रवेशं जठरे तदीये ।
ततो विनिष्क्रम्य स चक्रपाणे-
स्त्रिविक्रमस्य क्रममेव चक्रे ॥
Summary AI Shrinking his body, Hanūmān entered her belly and then emerged, effectively imitating the stride of Trivikrama (Lord Viṣṇu), who holds the discus.
सारांश AI हनुमान ने सूक्ष्म रूप धरकर सुरसा के मुख में प्रवेश किया और तुरंत बाहर निकल आए, जो भगवान विष्णु के त्रिविक्रम अवतार के समान तेजस्वी कृत्य था।
५.९
भूयोऽपि सोऽयं रघुनाथदूत-
श्चिच्छेद गच्छन्नखरैः खराग्रैः ।
नृसिंहरंहाः पथि सिंहिकाङ्गं
छायानिरोधादुपपन्नमन्युः ॥
Summary AI Again, the messenger of Rāma, possessing the speed of Nṛsiṃha, grew enraged when his shadow was seized on the way. He proceeded to tear apart the body of the demoness Siṃhikā with his sharp-tipped claws.
सारांश AI छाया पकड़ने वाली सिंहिका द्वारा मार्ग रोकने पर नृसिंह के समान पराक्रमी हनुमान ने अपने तीखे नाखूनों से उसके शरीर को चीर डाला।
तदनु पारावारस्य पारे लम्बशिखरिणि लम्बमानः प्रतनुतरवपुर्लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारमासाद्य नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणोऽभूत् ।
वानरसेना कथं तरेदिममन्तरायं वितन्वन्तमुदन्वन्तम् तरतु नाम कथमुपयातु यातुधानराजधानीमिमाम्, सर्वथा वितथमनोरथो दाशरथिः, मोघीकृतार्णवलङ्घनः केवलमहमभवम्, जीविता वा न वेति न जानामि जानकीति तत्र भगवतीं सीतामवजिगमिषुराञ्जनेयः प्रच्छन्नसञ्चारहेतोरस्तमयं गभस्तिमालिनः केवलमभिललाष ।
तदनु शातमखस्यागस्त्यसंनिधौ निक्षिप्तचापस्य प्रत्यासीदति प्रयोजनवेलेति प्रचेतसे कथयितुमिव प्रतीचीं दिशं प्रविशति भगवति भास्वति ।
गगनतलमिदमपरमहीधरकटककान्तारसमुद्भवदावपावकशिखाश्रेणिभिः किं शोणितम्, अथवा समीपसमापतत्पतङ्गरश्मिदृढतरवेष्टननिष्ठ्यूतानलतटतपनोपलजालसमुल्लसज्ज्वालापटलैः किमापाटलितम्, आहोस्विदागताय मित्राय महार्घमर्घ्यं प्रदातुं प्रमुदितचेतसा प्रचेतसा तूर्णमर्णवोदरोद्गीर्यमाणमाणिक्यकिरणैः किमरुणितम्, आहोस्वित्तारापथतरङ्गिणीसलिलमपि रसयितुमुज्जृम्भितस्य चरमसागरौर्वाग्नेरर्चिःपुञ्जेन किमिह रञ्जितमिति सकलजनस्य संदेहसन्दोहं संदधाने संध्यारागे समुदञ्चिते, सरसीरुहश्रेणिषु पत्रपुटकपाटपिधानासु प्रतिकुमुदभवनं मकरन्दभिक्षामटत्सु मधुव्रतद्विजेषु,विकचकुवलयकलिकाकर्षणकषायेषु सायंतनवायुषु, तत इतः संचरत्सु तिमिरेषु, कालागरुधूमस्तोमश्यामलितेषु दिक्पालपुरगोपुरव्यूहेषु, प्रतिकमलाकरं प्रेङ्खिते विश्लेषवेदनापूर्वरङ्गे रथाङ्गविहङ्गदीनक्रेंकारे, नक्षत्रमालालङ्कृते गगनमतङ्गजे ।
५.१०
आविर्बभूव पूर्वाद्रेः शृङ्गे शृङ्गारजीवितम् ।
तमस्तमालकान्तारकुठारः शशलाञ्छनः ॥
Summary AI The moon, bearing the mark of a hare—the very life of the sentiment of love and the axe that destroys the dark forest of night—appeared upon the peak of the eastern mountain.
सारांश AI अंधकार रूपी तमाल वन को काटने के लिए कुल्हाड़ी के समान चंद्रमा उदयाचल के शिखर पर प्रकट होकर आकाश को सुशोभित करने लगा।
५.११
तत्करास्तमसा रुद्धा रेजिरे गगनाजिरे ।
शैवालचयसंच्छन्नाः सरसीव बिसाङ्कुराः ॥
Summary AI The moonbeams, obstructed by the darkness in the courtyard of the sky, shone like lotus sprouts covered by clusters of moss in a lake.
सारांश AI आकाश में अंधकार के बीच चंद्रमा की किरणें वैसी ही लग रही थीं जैसे काई से ढके हुए तालाब में कमल के सफेद डंठल दिखाई देते हैं।
५.१२
तस्मिन् प्रदोषसमये सहसा हनूमान्
कीर्तिच्छटायवनिकामपनीय शत्रोः ।
आविर्बभूव सुमनःपरितोषणाय
लङ्काप्रवेशनवनाटकसूत्रधारः ॥
Summary AI At that twilight hour, Hanūmān, acting as the director of the new drama of entering Laṅkā, suddenly appeared to delight the gods, casting aside the curtain of the enemy’s fame.
सारांश AI प्रदोष काल में हनुमान शत्रुओं के यश का पर्दा हटाकर देवताओं की प्रसन्नता के लिए लंका प्रवेश रूपी नवीन नाटक के सूत्रधार बनकर प्रकट हुए।
तत्काले लङ्काधिदेवतामात्मना सह विग्रहं विधातुं गृहीतयुवतिविग्रहां मार्गप्रसारस्यार्गलीभूय भूयसा तर्जयन्तीं निर्जित्य तया वानररचितावज्ञोपज्ञं निजनिलयविलयं सरसिजासनशासनादावेदयन्त्या विहितानुमतिर्मारुतिर्लङ्कायामविकलमेव मैथिलीं विचिन्वन्नैर्ऋतचक्रवर्तिनः प्रासादमाससाद ।
तत्र
५.१३
एषा राक्षससार्वभौमनगरी रक्षश्चमूरक्षिता
तस्येदं सदनं सुवर्णशिखरं बिभ्राणमभ्रावलिम् ।
एतत्पुष्पकमाहृतं धनपतेरित्यादरान्मारुते-
स्तत्रादर्शयदिन्दुदीपकिरणप्रद्योतिताशा निशा ॥
Summary AI The night, with its quarters illuminated by the moon serving as a lamp, respectfully revealed to Hanūmān the city of the demon king guarded by demon armies, his golden-peaked palace touching the clouds, and the Puṣpaka chariot seized from Kubera.
सारांश AI चंद्रमा की किरणों से प्रकाशित रात्रि ने हनुमान को रावण की नगरी, उसके सुवर्ण महल और कुबेर से छीने गए पुष्पक विमान के दर्शन कराए।
अपि च
५.१४
आदित्यः कृतकृत्य एष भविता सीतापतेरीदृशं
साहाय्यं विरचय्य कीर्तिमतुलामादित्सुना सूनुना ।
इत्यालोच्य तदा किल स्वयमपि ख्यातिं ग्रहीतुं परां
लङ्कायां रघुनाथदूतसरणौ चन्द्रेण दीपायितम् ॥
Summary AI Thinking that the Sun would become blessed through his son (Sugrīva)'s immense fame by helping the husband of Sītā, the Moon also acted as a lamp along the path of Rāma's messenger in Laṅkā to gain supreme renown for himself.
सारांश AI यह सोचकर कि सूर्यपुत्र सुग्रीव श्रीराम की सहायता कर यश पा रहे हैं, चंद्रमा ने भी हनुमान का मार्ग आलोकित कर स्वयं यश प्राप्त करने का प्रयास किया।
एवमेव पर्यटन्नस्वप्नसुन्दरीसौन्दर्यमुद्रां निद्रयाप्यतिशय्य शय्यागृहे कृतसंवेशं वेशयुवतिपरिवृतमवरोधवधूजनमप्यनिरोधेन निरीक्ष्य तत्र वितथमनोरथो मारुतिर्विरचितबहुविधचिन्ताप्रकारः प्राकारादवप्लुतः सन्नशोकवनिकायामपि मैथिलीमन्वेष्टुमिष्टदेवताप्रणतिमतनुत ।
५.१५
असौ जनकनन्दिनीं तत इतो विचिन्वन्क्षणा-
दशोकवनिकामगादपगतान्यमार्गभ्रमः ।
परामभिलषन्गतिं शमधनो यथा निर्मम-
स्त्रयीमखिलकिल्बिषप्रशमनैकदिव्यौषधिम् ॥
Summary AI Searching for the daughter of Janaka here and there, Hanūmān—freed from the confusion of other paths—reached the Aśoka grove in an instant, just as a self-controlled ascetic, desiring the supreme goal and devoid of possessiveness, attains the three Vedas, the sole divine medicine for quenching all sins.
सारांश AI सीता को खोजते हुए हनुमान अंततः अशोक वाटिका पहुँचे, जैसे कोई मुमुक्षु साधक समस्त पापों का नाश करने वाली दिव्य वेदमयी विद्या को प्राप्त कर लेता है।
ततस्तस्यां नागपुंनागतालहिन्तालतमालकृतमालसरलबकुलवञ्जुलतिलकामलककुटजलिकुचकतककक्कोलाङ्कोललवङ्गविकङ्कतकेतकीकदंबोदुम्बरकपित्थाश्वत्थकुरवकमरुवकमाकन्दकुन्दतिन्दुकचन्दनस्यन्दनचम्पकचाम्पेयपनसवेतसपलाशपाटलारसालप्रियालुप्रायैरनेकैरनोकहनिवहैः परिवृतायां परिभ्रमन्नभ्रङ्कषविकटविटपनिबिडितगगनप्रपञ्चां काञ्चन काञ्चनमयीं शिंशपामारुरोह ।
५.१६
तत्र तत्पत्रसंछन्नगात्रः पुत्रो नभस्वतः ।
न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनदशां दधौ ॥
Summary AI There, with his body concealed by the leaves of the trees, the son of the Wind-god resembled Viṣṇu (Janārdana) lying upon a banyan leaf.
सारांश AI हनुमान अशोक वाटिका में वृक्ष के पत्तों के बीच छिपकर वैसे ही सुशोभित हुए जैसे प्रलय काल में वटवृक्ष के पत्ते पर भगवान विष्णु विराजमान होते हैं।
पुनरयमेनामालोक्यैवं चिन्तां ततान ।
५.१७
मल्लीं चूतवनादिव स्नुहिवने म्लेच्छेन संस्थपितां
मालां देवकुलादिवामिषधिया क्षिप्तां श्मशाने शुना ।
देवीमाश्रमतस्तथा स्वभवनं नक्तंचरेण च्छला-
दानीतामपनीतवेषरचनामालोकयन्मारुतिः ॥
Summary AI Hanūmān beheld the Queen (Sītā), who had been deceitfully brought from the hermitage to the demon's palace and was devoid of ornaments. She appeared like a jasmine plant moved from a mango grove to a forest of thorny milk-hedge by a barbarian, or a garland taken from a temple and dropped in a cemetery by a dog mistaking it for meat.
सारांश AI हनुमान ने राक्षसों के बीच सीता को देखा, जो काँटों के वन में चमेली की बेल या श्मशान में फेंकी गई दिव्य पुष्पमाला के समान मलिन और दयनीय लग रही थीं।
५.१८
ज्योत्स्नां विनापि निवसेन्निशि शीतभानु-
श्छायां विनापि विलसेद्दिवसेश्वरोऽपि ।
एनां विना रघुपतिः परिगृह्य धैर्यं
सप्राण एव वसतीति विचित्रमेतत् ॥
Summary AI The moon might exist at night without moonlight, and the sun might shine without shade, but it is truly miraculous that the Lord of the Raghus continues to live, holding onto courage even without her.
सारांश AI हनुमान को आश्चर्य हुआ कि चंद्रमा चाँदनी के बिना और सूर्य छाया के बिना नहीं रह सकते, फिर श्रीराम सीता के बिना कैसे जीवित हैं।
एवं चिन्तयता हनूमता कथमपि निशीथसमये गते निशीथिनीनाथेऽपि चरमगिरिशिखरोपकण्ठसेवामुत्कण्ठमाने दशकण्ठस्तु निद्राशेषेण स्मरशरप्रहारेण च कलुषीकृताक्षः सरसहरिचन्दनचर्चया जानकीदर्शनेच्छया च प्रकटितरागः परिवर्तितवैकक्षकमालया मकुटरत्नप्रभया च तिरस्कृतनक्षत्रमालः शनैः शनैरविशदशोकवनिकाम् ।
५.१९
रजनिचरमभागे वारसीमन्तिनीनां
करतलकलिताभिर्दीपिकामार्जनीभिः ।
दिशि दिशि परिमृष्टं यत्तमस्तत्समस्तं
हृदयमवजगाहे केवलं रावणस्य ॥
Summary AI At the end of the night, the darkness that was swept away from every direction by the lamp-brooms held in the hands of the courtesans seemed to enter and settle entirely within the heart of Rāvaṇa.
सारांश AI रात्रि के अंत में दासियों द्वारा बुहारा गया अंधकार मानो संपूर्ण जगत से मिटकर केवल रावण के पापी हृदय में ही समा गया था।
५.२०
सोऽयं मदान्धहृदयो रघुवीरपत्नीं
सीमन्तिनीति हतनीतिरवाप पापः ।
आमूलपल्लवितकोमलसल्लकीति
वैतानपावकशिखामिव वारणेन्द्रः ॥
Summary AI That sinful one, blinded by pride and devoid of morality, approached the wife of the hero of the Raghus thinking her to be just a woman—much like a lordly elephant approaching the flame of a sacrificial fire, mistakenly perceiving it to be a tender Sallakī tree blooming from its very roots.
सारांश AI नीतिहीन रावण सीता के पास वैसे ही गया जैसे कोई मदमत्त हाथी कोमल शाखा के भ्रम में यज्ञ की प्रज्वलित अग्नि की लपटों को छूने का दुस्साहस करता है।
एतद्दर्शनेन वेपमानतनुलता मैथिली कापुरुषविषयपरुषवचनपारम्पर्येण विदीर्यमाणहृदया हृदयदयिताशयप्रत्ययादमुमेव तृणमन्तरतः कृत्वा स्थिता पर्यभाषत ।
अयि, सकलसमचारप्रतिष्ठानिष्ठः परमेष्ठी ननु कुलगुरुर्भवतः परकलत्ररतिरपत्रपां जनयति हि गोत्रजातानाम् ।
भूयोऽपि पञ्चवटीपरिसरममुं जनमनुकूलप्रभञ्जन इवानुकूलः कूलोपकण्ठं परिभ्रष्टां नावमिव यदि नयेथाः, तर्हि तवापि दयते नियतं मदीयो जीवितेशः साक्षाज्जीवितेशोऽपि त्वयि दयालुर्भवेत् ।
दाशरथेरजर्य्याया मैत्र्याः पात्रमपि भवितासि ।
किन्तु खरप्रमुखनिशाचरबलमथनसमयरुचिरलग्नसान्द्रवसापङ्किलमुखमार्यपुत्रस्य शिलीमुखं भवन्तमन्तरेण कः श्रद्दधीत निजहृदयगलितरुधिरधारया प्रक्षालयितुम् ।
अथवा जनस्थानसमरादारभ्य समराभावावग्रहतृषितानां, सौमित्रिपत्त्रिचातकानां शोणिताम्बुपारणाम् तवापनयश्चेत्कः समर्थो निवारयितुम् ।
५.२१
अथ निशिचरनाथं पञ्चबाणीविभिन्नं
न हि जनकसुतायाः प्रापदेकापि वाणी ।
जनमुपनतमृत्युं पञ्चववक्त्राहिदष्टं
विशति हृतविशाधेरोषधेः किं नु शक्तिः ॥
Summary AI Despite the demon king Rāvaṇa being pierced by the five arrows of Kāmadeva, not a single word from Sītā could reach his heart. Just as the power of a poison-neutralizing herb cannot enter a person bitten by a five-faced serpent and nearing death, her words failed to affect his doomed mind.
सारांश AI कामदेव के बाणों से पीड़ित रावण को सीता की एक भी बात प्राप्त नहीं हुई। जैसे काल रूपी पंचमुख सर्प द्वारा डसे हुए और मृत्यु के निकट पहुँचे व्यक्ति पर विषनाशक औषधि का कोई प्रभाव नहीं पड़ता।
एवं जनकदुहितुरवधीरणाफणितिमाकर्ण्य कोपपराङ्ग्मुखो दशमुखस्तामभितो निवसन्तीरारक्षिकराक्षसीरुद्दिश्य ‘भवत्यः चतुर्भिरप्युपायैरेनामवश्यं वश्यां कुरुध्वम्।इयमननुकूला चेदिमां हताशां प्रातरशनाय महानसं नयत ‘ इत्यादिश्य निशान्ते प्रत्यासन्ने निशान्तमेव प्रविवेश ।
तदनु क्षणदाचरीणां भीषणवीक्षणवाग्दोषोन्मेषेण मुकुलितहृदयपुण्डरीका पुण्डरीकयूथपरिवृतसारङ्गाङ्गनाभङ्गीमङ्गीकुर्वाणा गीर्वाणतरुणीव शापबलाद्वसुधां प्रपन्ना जनकनन्दिनी चिन्तामेवमकरोत् ।
५.२२
नूनं विदितवृत्तान्ते जटायुषि गतायुषि ।
मामिहस्थामार्यपुत्रः किं नाधिगतवान्प्रभुः ॥
Summary AI Since Jaṭāyu, who witnessed the events of my abduction, has passed away, how could my Lord and husband Rāma have discovered that I am held captive here?
सारांश AI निश्चित ही सारा वृत्तांत जानने वाले जटायु की आयु समाप्त हो गई है और वे मृत्यु को प्राप्त हुए हैं, अन्यथा मेरे यहाँ होने का समाचार पाकर स्वामी श्रीराम यहाँ क्यों नहीं आए?
आहोस्वित्क्रव्यादमायया विपर्यस्तप्रकृतेः काकुत्स्थस्य किम्वनास्था सञ्जायते ।
५.२३
न केवलं मामहरद्दुरात्मा
कृपां च रामस्य निसर्गसिद्धाम् ।
इदं न चेत्संश्रितवत्सलः किं
भवेत्स तूष्णीं जगदेकवीरः ॥
Summary AI The wicked Rāvaṇa stole not just me, but also challenged Rāma's natural compassion for those who seek refuge. Otherwise, why would the world's unparalleled hero, so affectionate toward his dependents, remain silent?
सारांश AI इस दुरात्मा रावण ने न केवल मेरा हरण किया है, बल्कि श्रीराम की स्वाभाविक करुणा को भी हर लिया है। यदि ऐसा न होता, तो शरणागतवत्सल और जगत के एकमात्र वीर श्रीराम अब तक मौन क्यों रहते?
इत्थं विलप्य रघुपुङ्गवमेव सन्ततं चिन्तयन्ती कृच्छ्रान्मूर्च्छामगमत् ।
५.२४
निशाचरीस्तां निरवद्यशीलां
निर्भर्त्सयन्तीर्निभृतं निवार्य ।
अस्वप्नलोकोत्सवमात्मदृष्टं
दुःस्वप्नमेकं त्रिजटा जगाद ॥
Summary AI Trijatā silenced the demonesses who were threatening the virtuous Sītā and recounted a single nightmare she had seen. Though a bad dream for the demons, it portended a celebration for the divine world.
सारांश AI निर्दोष आचरण वाली सीता को डराने वाली उन राक्षसियों को चुप कराकर, त्रिजटा ने उन्हें अपने उस स्वप्न के बारे में बताया, जो देवताओं के लिए उत्सव के समान और शत्रुओं के लिए अत्यंत भयानक था।
किञ्च
५.२५
उपघ्नवृक्षस्य परोक्षभावाद्
उपेत्य पृथ्वीं सुचिरं लुठन्त्याः ।
नक्तंचरस्त्रीमुखकर्शितायाः
सीतालतायास्त्रिजटा जटाभूत् ॥
Summary AI For the creeper-like Sītā, who lay on the ground for long because her supporting tree Rāma was distant, and who was withered by the harsh words of the demonesses, Trijatā became a supportive prop like an aerial root.
सारांश AI अपने आधारभूत वृक्ष (श्रीराम) के ओझल होने से पृथ्वी पर लोटती हुई और राक्षसियों की प्रताड़ना से मुरझाई हुई सीतालता के लिए त्रिजटा एक मज़बूत सहारा (जटा) बन गई।
तदनन्तरमात्मत्यागाय स्पृहयन्त्यां मैथिल्यां मारुतिरियमनुपेक्षणीया तपस्विनी नीतिममुञ्चतीति चिन्तां परिगृह्य नेदीयानस्या बभूव ।
ततः
५.२६
देव्या दशाननवचोमयवज्रदीर्ण-
कर्णान्तरव्रणविरोपणभेषजानि ।
विस्रम्भणार्थमयमन्वयसंगतानि
रामाभिकीर्तनमधूनि शनैर्न्यषिञ्चत् ॥
Summary AI To instill confidence, Hanumān gently poured the honey of Rāma’s praises into Sītā’s ears. These coherent words acted as a healing medicine for the wounds in her ears caused by the thunderbolt-like speech of Rāvaṇa.
सारांश AI हनुमान ने रावण के वज्र समान कठोर वचनों से घायल देवी सीता के कानों के घावों को भरने के लिए, औषधि के समान श्रीराम के यश रूपी मधुर वचनों का धीरे-धीरे सिंचन करना आरम्भ किया।
तदनन्तरं समन्तात्प्रसारितनयना जनकतनया तस्यां शाखायां शाखामृगमुद्वीक्ष्य दुःस्वप्नबुद्ध्या चकितहृदया सलक्ष्मणाय रामाय भर्त्रे भद्रमाशंसमाना जनमिमं दुरापस्वापं स्वप्नः कथमाप्नुयादिति विचिन्त्य मायया समायातनैर्ऋतपतिबुद्ध्या तस्मान्मारुतपुत्रात्तत्रास ।
सोऽपि समवतीर्य वचनवैचित्र्याज्जनकपुत्रीं प्रत्याययितुमाञ्जनेयः कृताञ्जलिर्व्यजिज्ञपत् ।
५.२७
कल्याणि त्वद्वियोगेन तीव्रवेगेन ताम्यतः ।
राघवेन्द्रस्य दूतं मामन्यथा मा स्म मन्यथाः ॥
Summary AI 'O auspicious lady! Know me to be the messenger of Rāma, who is suffering intensely due to separation from you. Please do not think of me as anything else.'
सारांश AI हे कल्याणी! आपके वियोग के तीव्र वेग से अत्यंत संतप्त रहने वाले राघवेन्द्र का मुझे दूत समझें, इसमें आप तनिक भी अन्यथा विचार न करें।
५.२८
त्वया सह प्रस्थितचित्तवृत्ति-
र्विभावरीकोकसमानधर्मा ।
वचोऽब्रवीन्मैथिलि मन्मुखेन
त्वां कौशलं कोसलराजपुत्रः ॥
Summary AI 'O Maithilī! Prince Rāma, whose heart followed you and who suffers like a Cakravāka bird separated from its mate at night, inquires about your welfare through me.'
सारांश AI जिनका चित्त सदा आपके साथ रहता है और जो विरह में चकवे के समान अवस्था वाले हैं, उन कोसलराज पुत्र श्रीराम ने मेरे मुख से आपको अपनी कुशलता का संदेश भेजा है।
अपि च
५.२९
शिरसा तव सौमित्रिरकरोदभिवादनम् ।
अपृच्छत्सोऽपि भद्रं त्वामधिपश्च वनौकसाम् ॥
Summary AI 'Lakṣmaṇa sends his salutations to you with a bowed head. Sugrīva, the lord of the forest-dwellers, also inquires after your well-being.'
सारांश AI सुमित्रा के पुत्र लक्ष्मण ने आपको मस्तक झुकाकर प्रणाम किया है और वानरराज सुग्रीव ने भी आपका मंगल समाचार पूछा है।
एवमभिहितया तया सम्भूतविस्रम्भतया भयादपेतया तावदनुयुक्तः पवनतनयो वालिमरणकारणं सुग्रीवस्य सख्यमाख्याय प्राचेतसचेत इव सन्ततसन्निहितरामनाममङ्गलमङ्गुलीयकमस्यै प्रायच्छत् ।
५.३०
सौख्यावहस्य पवनात्मजनीयमान-
रामाङ्गुलीयकविलोकनवासरस्य ।
सत्यं कलां शततमीं भुवि नैव भेजे
पाणिग्रहोत्सवदिनं जनकात्मजायाः ॥
Summary AI Truly, even the day of Sītā's wedding did not possess a hundredth of the joy she felt on the day she beheld Rāma’s signet ring brought by Hanumān, the son of the Wind.
सारांश AI हनुमान द्वारा लाए गए सुखदायक श्रीराम की अंगूठी को देखने वाले दिन का जो आनंद था, वह सीता के विवाह के उत्सव वाले दिन के आनंद के सौवें हिस्से के बराबर भी नहीं था।
ततस्तं जानकी निःसीमहर्षा बभाषे ।
महाभाग ! सर्वथास्य दुरात्मनः प्रत्यासीदति मृत्युरेवमनलाभिधानया विभीषणदुहित्रा स्वमात्रा प्रेषितया भाषितम् । अयमप्यनार्यशीलस्तुरीयमुपायमन्तरेण न मामार्यपुत्रस्य समर्पयिष्यति। नियतमहमपि मासादूर्ध्वं न शक्नुयां प्राणान्कृपणान्धारयितुमिति ।
एतदाकर्ण्य मारुतिर्महानुभावे ! मा भैषीः। भवतीं वहन्नेव तूर्णमुल्लङ्घितसागरो रघुवरचरणसरसिजसमीपमुपयास्यामि । मामसमर्थं न समर्थयेथा इत्यभिहितवान् ।
किञ्च
५.३१
महामहीध्रसध्रीचीं सोऽयं वृद्धिमुपेयिवान् ।
यया नूनमपां राशिः कुल्यातुल्यां दशां दधौ ॥
Summary AI Hanumān assumed a form as massive as a great mountain, making the vast ocean appear no larger than a small irrigation ditch.
सारांश AI हनुमान ने विशाल पर्वत के समान अपना शरीर इतना अधिक बढ़ा लिया कि उनके सामने वह अपार समुद्र एक छोटी सी नाली के समान तुच्छ प्रतीत होने लगा।
५.३२
अथ तमुवाच सा जनकराजसुता मुदिता
किमु तव दुष्करं चरणलङ्घितवारिनिधेः ।
अपि तु मया सह प्लवगपुङ्गव यास्यसिचे-
न्नियतमपायिनी परिणमेद्भवतः पदवी ॥
Summary AI The joyful Sītā said, 'What is impossible for you who leaped over the ocean? However, O best of monkeys, if you take me with you, your journey will surely lead to danger and doubt.'
सारांश AI प्रसन्न होकर सीता ने कहा कि समुद्र लांघने वाले तुम्हारे लिए कुछ भी दुष्कर नहीं है, किन्तु हे वानरश्रेष्ठ! यदि तुम मुझे यहाँ से ले जाओगे, तो तुम्हारा मार्ग निश्चित ही संकटपूर्ण हो जाएगा।
अन्यच्च
५.३३
पातिव्रत्यहुताशनेन यदि तं कुर्यामहं भस्मसा-
त्सत्यं दाशरथेः शरस्य न भवेदात्मोचिता पारणा ।
किं चैतस्य यशोनिशापतिरपि प्रम्लानकान्तिर्भवेत्
भ्रातः शासितरावणे रघुपतौ यात्रा मम श्रेयसी ॥
Summary AI 'If I were to burn Rāvaṇa with the fire of my chastity, Rāma’s arrows would be deprived of their rightful feat. Moreover, the moon of his fame would lose its luster. Brother, it is better that I return only after Rāma punishes Rāvaṇa.'
सारांश AI मैं अपने पातिव्रत्य की अग्नि से रावण को भस्म कर सकती हूँ, किन्तु इससे श्रीराम के बाणों का पुरुषार्थ और उनका यश फीका पड़ जाएगा। अतः श्रीराम द्वारा रावण के संहार के बाद मेरा जाना ही श्रेष्ठ है।
एवं व्याहृतः पवनसुतो विनीतां सीतां पुनराबभाषे ।
५.३४
मायामृगेण तव मैथिलि वञ्चितायाः
शाखामृगेण पुनरागतिरित्ययुक्तम् ।
एषा कथापि भुवने वितता यदि स्यात्का
नाम रामधनुषः प्रथिता प्रशस्तिः ॥
Summary AI 'O Maithilī! It is unfitting that you, once deceived by a magic deer, should be brought back by a monkey. If such a story spreads, what would become of the renowned glory of Rāma’s bow?'
सारांश AI हे मैथिली! मायामृग द्वारा छली गई आपकी पुनः प्राप्ति यदि वानर द्वारा हुई, ऐसी कथा संसार में फैली, तो श्रीराम के धनुष की प्रसिद्ध महिमा का क्या मान रह जाएगा?
किं बहुना । इत्येतदेव चिन्तितम् । यदर्हं राघवगृहिण्यास्तदेव निश्चितम् । यत्सदृशमीदृशस्य समाचारस्य तदेव प्रकाशितम् । यदनुगुणं रावणापराधप्रतिक्रियायास्तदेवानुमोदितम् । यदनुकूलं कुलवधूशीलस्य तदेव कथितम् । यदुचितं क्षत्रियाणीवाणीप्रक्रमस्य तदेवोपक्रान्तमिति बहुशः प्रशस्य सर्वथा रामलक्ष्मणौ लङ्कामिमां प्राप्ताविति जानकि, जानीहि । अनुजानीहीमं जनं प्रस्थातुम् ।
काकुत्स्थेन विदितपूर्वमभिज्ञानं किमपि दीयतामिति ।
सा तु दीर्घं निश्वस्य निश्चित्य पुरा खलु चित्रकूटतटवने तरुणतरतरुरमणीयतया मन्दीभवन्नन्दनवैभवे रघुनन्दनेनोपधानीकृताङ्काया मम पयोधरपरिसरे खरतरनखराग्रविरचितविदारणं धाराधरनामानं काकं रघुपतिर्व्यलोकयत् ।
५.३५
कुशरूपकुशेशयासनास्त्रं
विजहौ वासविवायसे स वीरः ।
अथ तत्कृपया हृताक्षिमात्र-
श्चिरजीवी स दधौ यथार्थसंज्ञाम् ॥
Summary AI The hero Rāma once released a blade of grass as the Brahmāstra against Indra's son, who was in the form of a crow. By Rāma's mercy, the crow lost only an eye but gained long life, making his name meaningful.
सारांश AI वीर श्रीराम ने इंद्रपुत्र जयंत (कौवे) पर दर्भ रूपी ब्रह्मास्त्र छोड़ा। दयावश उस अस्त्र ने केवल उसकी एक आँख नष्ट की और उसे जीवित छोड़ दिया, जिससे उसने अपने नाम को सार्थक किया।
सैषा परिचितकथास्मरणाद्विगुणितदुर्दशा केशपिनद्धमपरमिदमभिज्ञानमुन्मुच्य ।
५.३६
चूडामणिं कपिवरस्य ददौ दशास्य-
संत्रासपुञ्जितरुषाग्निदशं कृशाङ्गी ।
आदाय तम्प्रणतिपूर्वमसौ प्रतस्थे
माणिक्यगर्भवदनोरगतुल्यबाहुः ॥
Summary AI The slender Sītā gave her crest-jewel, glowing like the fire of her anger against Rāvaṇa, to Hanumān. Receiving it with a bow, Hanumān, whose arms were strong like cobras with gems in their mouths, departed.
सारांश AI कृशांगी सीता ने हनुमान को अपना चूड़ामणि दे दिया। हनुमान ने उसे प्रणाम करके लिया और अपनी सर्प के समान विशाल भुजाओं के साथ वहाँ से प्रस्थान किया।
ततः कृतकृत्य एव निर्गत्य निजागमनं निशाचरपतेः प्रकाशयितुम् अशोकवनिकां बभञ्ज प्रभञ्जनात्मजः ।
५.३७
स्वकृत्यैः शाखानामवनतिमतीव प्रकटय-
न्नमार्गेण भ्राम्यन्परिकलितभङ्गः सुमनसाम् ।
द्विजानां संत्रासं श्रुतिमधुरवाचां विरचय-
न्नयं लङकोद्याने दशवदनलीलामतनुत ॥
Summary AI Hanumān mimicked Rāvaṇa’s destructive nature in the gardens of Laṅkā: he broke branches, wandered off paths, crushed flowers, and terrified sweet-voiced birds, just as Rāvaṇa ruined noble families, followed unrighteous paths, harmed the good-hearted, and oppressed the Brāhmaṇas.
सारांश AI हनुमान ने शाखाओं को तोड़कर, मार्ग उजाड़कर और मधुर स्वर वाले पक्षियों को डराकर लंका के उपवन में रावण की विनाशकारी लीला को ही चरितार्थ किया।
तदनु सरभसमारक्षिकरक्षोगणनिवेदितप्रमदावनकदनकुपितदशवदनप्रेषितान्पितृपतिकिङ्करभयङ्करान्किङ्करान्प्रहस्तपुत्रेण जम्बुमालिना सह निहत्य चैत्यतोरणमुपगतवति हनूमति ।
पुनरपि निशमितामितनिशिचरगणमारणो रावणः सचिवान्पञ्च पञ्चाननपराक्रमान्प्रहसनप्रमुखान्वलीमुखं जीवग्राहं गृह्णीध्वमिति प्राहिणोत् ।
तत्र तानपि तोरणपरिघेण पञ्च पञ्चतां नीत्वा मुहुर्मुहुर्दाशरथिदूतोऽहमित्यात्मानमुद्घोषयन्तं हनूमन्तं नियन्तुं नियन्ता निखिलरक्षसामध्यक्षमक्षकुमारमध्यक्षिपत् ।
५.३८
वक्षःसंघट्टचूर्णीकृतकनकमहाभित्तिचैत्योत्थधूल्या
नक्षत्राणामकाले सरणिमरुणयन्वीरलक्ष्म्या समेतः ।
रक्षःशूराख्यशारां क्षितितलफलके क्षेपणीयां हनूमान्
अक्षक्रीडां विधातुं दशमुखनगरीचत्वरे तत्वरेऽसौ ॥
Summary AI Covered in golden dust from crushed walls that reddened the path of the stars, Hanumān hastened to the courtyard of Laṅkā. There, joined by the goddess of victory, he prepared to play a game of dice, using demon warriors as pieces to be cast upon the board of the earth.
सारांश AI हनुमान ने स्वर्ण दीवारों को चूर्ण कर आकाश में धूल उड़ा दी और राक्षसों के प्राणों की बाजी लगाकर लंका के चौक में युद्ध रूपी अक्ष-क्रीड़ा करने के लिए आतुर हो उठे।
तत्क्षणं क्षणदाचराणां मिषतामेव निष्पादितरङ्गनिष्पेषकृत्यश्चैत्यप्रासादमुत्पाटितस्तम्भजातजातवेदसा दग्ध्वा भूयोप्युपाश्रिततोरणः समीरणसुतो बभूव । एनमपि वृत्तान्तं श्रुत्वा कुपितस्य निशाचरपतेर्युगपदेव निपेतुः पुत्रे सुत्रामजिति समितिहेतोर्विंशतिदृष्टयः ।
५.३९
अनिमिषभुवने वा व्योम्नि वा भूतले वा
समरमुपगतं त्वां वीक्षितुं कः समर्थः ।
इति नुतिवचनेन श्लाघयन्मेघनादं
प्लवगमिह नयेति प्राहिणोद्राक्षसेन्द्रः ॥
Summary AI 'Who in the heavens, sky, or earth can face you in battle?' Praising Meghanāda with these words, Rāvaṇa sent him forth, commanding him to bring the monkey before him.
सारांश AI रावण ने मेघनाद की प्रशंसा करते हुए कहा कि स्वर्ग, आकाश या पाताल में युद्ध में तुम्हारा सामना करने की शक्ति किसी में नहीं है। तुम जाकर उस वानर को बंदी बनाकर यहाँ ले आओ।
५.४०
नेतुं शोकरसं निशाचरपतेर्हन्तुं चमूं रक्षसां
तस्यान्तःपुरयोषितां रचयितुं मानं विना रोदनम् ।
सूर्याचन्द्रमसोः प्रवेशविकलां लङ्कापुरीमग्निना
शुद्धां कर्तुममुष्य वासवजिता जातो रणस्तोरणे ॥
Summary AI A battle occurred at the gateway between Hanumān and Indrajit. It served to bring sorrow to the demon king, destroy his army, make his queens weep in humiliation, and purify the sunless city of Laṅkā with the impending fire.
सारांश AI रावण को शोक देने, राक्षसी सेना का नाश करने, रानियों को रुलाने और सूर्य-चंद्र की पहुँच से दूर लंका को अग्नि से शुद्ध करने के लिए तोरण द्वार पर हनुमान और इंद्रजित के मध्य युद्ध हुआ।
५.४१
संग्रामदुर्दिने तस्मिञ्जहर्ष शरवर्षिणि ।
बर्हीव मेघनादेन मेघनादेन मारुतिः ॥
Summary AI During that stormy battle raining arrows, Māruti (Hanumān) rejoiced at the sound of Meghanāda, just as a peacock delights in the thunderous roar of a cloud.
सारांश AI युद्ध के उस भीषण दिन में बाणों की वर्षा के बीच हनुमान जी मेघनाद के गर्जन को सुनकर वैसे ही हर्षित हुए जैसे मयूर बादलों की गड़गड़ाहट सुनकर प्रसन्न होता है।
तदनु यातुधानबलप्रधाननिधनक्रुद्धो विविधायुधवैतथ्यं विमृश्य विजयश्रीसंगतगन्धं गन्धवहनन्दनं सतानन्दास्त्रेण बबन्ध दशकन्धरात्मजः ।
तेन दिव्यास्‍त्रेण विवशशरीरमेनं पिशिताशनाः शणवल्कलैर्बबन्धुः ।
५.४२
स मारुतेर्नैऋतपाशजन्मा
बन्धोऽभवद्बन्धविमोक्षहेतुः ।
पुरा पुलस्त्यान्वयपांसनेन
बन्दीकृतानां सुरसुन्दरीणाम् ॥
Summary AI That bondage of Māruti, born from the demon's noose, became the cause of liberation from captivity for the celestial beauties who were previously imprisoned by Rāvaṇa, the defiler of the lineage of Pulastya.
सारांश AI इंद्रजीत द्वारा हनुमान जी को नागपाश में बाँधना, वास्तव में रावण द्वारा पूर्व में बंदी बनाई गई देवांगनाओं के बंधनों से मुक्ति का कारण बन गया।
तदनन्तरमितरहननासहतया निह्रुतस्य दिव्यास्त्रस्य प्रभावं विभावयन्विभावरीचरपतितनूजः पवनतनयं निजपितृसमीपमुपनिनाय ।
५.४३
सोऽयं ददर्श दशकन्धरमन्धकारि-
लीलाद्रितोलनपरीक्षितबाहुवीर्यम् ।
बन्दीकृतेन्द्रपुरवारवधूकराग्र-
व्याधूतचामरमरुच्चलितोत्तरीयम् ॥
Summary AI Hanumān beheld the ten-headed Rāvaṇa, whose arm-strength was tested by lifting Śiva’s sporting mountain (Kailāsa), and whose upper garment fluttered in the breeze from the fly-whisks waved by the captive celestial damsels of Indra’s city.
सारांश AI हनुमान जी ने रावण को देखा, जिसकी भुजाओं की शक्ति कैलाश पर्वत उठाने से प्रमाणित थी और बंदी अप्सराओं द्वारा डुलाए जा रहे चामरों की वायु से जिसका उत्तरीय वस्त्र लहरा रहा था।
५.४४
आपाटलाधरपुटान्तविराजमान-
दंष्ट्रामहःप्रसरशारशारीरकान्तिम् ।
संध्याम्बुदान्तरितमध्यसुधामयूख-
रेखाभिराममिव वासवनीलशैलम् ॥
Summary AI Hanumān saw Rāvaṇa, whose bodily luster was variegated by the spreading radiance of tusks shining within his pale-red lips, resembling the Indranīla mountain made beautiful by the rays of the moon hidden amidst evening clouds.
सारांश AI गुलाबी होठों के बीच चमकते दांतों की कांति से युक्त रावण ऐसा लग रहा था मानो सांध्यकालीन बादलों के बीच चंद्रमा की किरणों से सुशोभित इंद्रनील पर्वत हो।
५.४५
संग्रामकेलिपरिघट्टनभग्नमग्न-
दिग्दन्तिदन्तकृतमुद्रभुजान्तरालम् ।
छायात्मना प्रतितरङ्गविराजमान-
शीतांशुमण्डलसनाथमिवाम्बुराशिम् ॥
Summary AI He saw Rāvaṇa, whose chest bore marks made by the tusks of the elephants of the quarters, broken and embedded during the play of battle; he appeared like the ocean accompanied by the moon's reflection shimmering on every wave.
सारांश AI युद्ध में दिग्गज हाथियों के दांतों के प्रहार से बने निशानों वाली रावण की विशाल छाती ऐसी सुशोभित थी मानो लहरों में झिलमिलाते चंद्रमा के प्रतिबिंबों से युक्त समुद्र हो।
५.४६
निश्रेयसप्रणयिनीं पदवीं निरोद्धुं
त्रैलोक्यपापपरिपाकमिवात्तरूपम् ।
सूर्येन्दुपावकमहांसि तपोबलेन
जित्वा यथेच्छमभिषिक्तमिवान्धकारम् ॥
Summary AI He saw him as if he were the personified fruition of the sins of the three worlds manifest to block the path to salvation, or like darkness personified, having conquered the brilliance of the sun, moon, and fire through penance and crowning itself at will.
सारांश AI रावण ऐसा प्रतीत हो रहा था मानो साक्षात अंधकार ने ही मोक्ष के मार्ग को रोकने के लिए सूर्य, चंद्रमा और अग्नि के तेज को तपस्या से जीतकर शरीर धारण कर लिया हो।
५.४७
सोऽपि प्लवङ्गमभिवीक्ष्य समीरपुत्रं
चित्रीयमाणहृदयः पिशिताशनेन्द्रः ।
कैलासशैलचलनागसि शापदायी
नन्दीश्वरः स्वयमुपागत इत्यमंस्त ॥
Summary AI Seeing the monkey-son of the Wind, the King of demons was amazed and thought that Nandiśvara, who had cursed him for the sin of shaking Mount Kailāsa, had arrived in person.
सारांश AI पवनपुत्र हनुमान को देखकर रावण आश्चर्यचकित हो गया और उन्हें साक्षात नंदीश्वर समझने लगा, जिन्होंने कैलाश पर्वत हिलाने के समय उसे शाप दिया था।
ततः प्रहस्तेन विहितविविधानुयोगः प्रत्यभाषत रावणं मारुतिः ।
अयमहमर्हपतिकुलतिलकस्य सत्यसंधस्य पितृनियोगसमुपगतवनवासनिरतस्य शूर्पकारातिबाधितशूर्पणखाप्राप्तवैरूप्यकुप्यत्खरप्रमुखनिशिचरबलपलालजालकल्पान्तानलकल्पशिलीमुखस्य कपटहरिणहननसमयपरिमुषितदारान्वेषणसंजातसुग्रीवसख्यस्य समुत्खातवालिकण्टकस्य दुर्वृत्तक्षत्रवंशवनपवनसारथेस्तपोनिधेर्जामदग्न्यस्य भुजबलावलेपलोपहेतोः श्रीमतो दाशरथेर्दूतोऽहं सीतामार्गमार्गणाय दिशि दिशि तपनतनयप्रेषितानां वानराणामेकतमः समुद्रलङ्घनजङ्घालस्तव नगरप्रमदवनसीमनि रघुवरधर्मदारान्प्रणम्य प्रतिष्ठासुर्मदीयमागमनं प्रकाशयितुं प्रमथिताशोकवनिकानोकहनिवहस्त्वद्दर्शनकुतूहलेन केवलमनुभूतनैर्ऋतलूतातन्तुसंनहनस्तव परिसरमुपासरम् ।
५.४८
आनाकलोकपरिकीर्तितसच्चरित्र-
मत्रोपरुद्ध्य रघुवंशपतेः कलत्रम् ।
वैतानवेदिजनितं पवमानबन्धुं
वस्त्रेण बन्द्धुमविनीत कथं यतेथाः ॥
Summary AI "O insolent one! Having confined the wife of the Lord of the Raghu lineage, whose noble character is sung up to the heavens, how do you strive to bind the friend of the wind (fire) born from the sacrificial altar with a mere cloth?"
सारांश AI हे दुर्विनीत! स्वर्ग तक विख्यात पावन चरित्र वाली और यज्ञवेदी से जन्मी अग्नि स्वरूपा श्रीराम की पत्नी सीता को तुम साधारण वस्त्र से कैसे बाँधने का प्रयास कर रहे हो?
किञ्च
५.४९
प्रेङ्खन्ती पिशिताशया रणमुखे सौमित्रिपत्रिक्षतं
त्वद्गात्रं परितः पतत्रिपरिषच्छत्रच्छविं मा गमत् ।
द्राक्पौलस्त्य पुलस्त्यवंशविलये संभाविते त्वत्कृते
कान्तानां नयनान्तवान्तसलिलं मा भून्निवापोदकम् ॥
Summary AI "O Rāvaṇa! Let not the swarm of birds, hovering with desire for flesh, form an umbrella around your body wounded by Lakṣmaṇa's arrows. Let not the tears of your wives quickly become funeral water-libations as your lineage faces destruction because of you."
सारांश AI हे रावण! लक्ष्मण के बाणों से बिंधे तुम्हारे शरीर को मांसाहारी पक्षी न घेरें और तुम्हारे कारण वंश के विनाश पर तुम्हारी रानियों के अश्रु तुम्हारा तर्पण जल न बनें, इसका विचार करो।
५.५०
बद्धादरोऽपि परदारपरिग्रहे त्व-
मिक्ष्वाकुनायककलत्रमनार्य मा गाः ।
वाताशनोऽहमिति किं विनतासुतस्य
श्वासानिलाय भुजगः स्पृहयालुतालुः ॥
Summary AI "O ignoble one! Though intent on seizing others' wives, do not approach the wife of the Ikṣvāku hero. Does a serpent, just because it is a 'wind-eater', ever desire the breath of Garuḍa, the son of Vinatā?"
सारांश AI हे नीच! पराई स्त्रियों में आसक्त होने पर भी तुम श्रीराम की पत्नी की इच्छा मत करो। क्या सर्प गरुड़ की श्वास को साधारण वायु समझकर उसे पाने की अभिलाषा करता है?
५.५१
बाहुचन्दननिषङ्गकोटरा-
दुद्धृतो रघुपतेः शरोरगः ।
प्राणवायुमविनीत तावकं
कालयापनमपास्य पास्यति ॥
Summary AI "O insolent one! The serpent-like arrow of the Lord of Raghu (Rāma), drawn from the hollow of his quiver-like sandalwood arm, will drink your life-breath without delay."
सारांश AI श्रीराम की भुजा रूपी चंदन के कोटर से निकला हुआ बाण रूपी सर्प, बिना किसी विलंब के तुम्हारे प्राणों का भक्षण कर जाएगा।
किं बहुना
५.५२
मायामृगे समरनाटकसूत्रधारे
शाखामृगे च भवतः प्रतिकूलवाले ।
दृष्टोद्यमस्य रघुनायकसायकस्य
मुक्त्वा प्रणामकवचं कवचं किमन्यत् ॥
Summary AI "When the illusory deer acts as the director of the battle-drama and the monkey (Hanumān) is opposed to your tail, what armor other than the armor of prostration can save you from the arrow of the Lord of Raghu?"
सारांश AI जहाँ मायावी मृग सूत्रधार हो और वानर शत्रु, वहाँ श्रीराम के अमोघ बाणों से बचने के लिए शरणागति के अतिरिक्त और कोई कवच तुम्हारी रक्षा नहीं कर सकता।
५.५३
एवं निशम्य कुपितः पिशिताशनेन्द्रः
प्राणानमुष्य हरतेति भटानवादीत् ।
आजन्मशुद्धमतिरत्र विभीषणस्तं
दूतो न वध्य इति शास्त्रगिरा रुरोध ॥
Summary AI Hearing this, the enraged King of demons ordered his soldiers, "Take his life!" However, Vibhīṣaṇa, whose intellect was pure from birth, restrained him by quoting the scriptures: "A messenger must not be killed."
सारांश AI हनुमान की बातें सुनकर कुपित रावण ने उनके प्राण लेने का आदेश दिया, किंतु शुद्ध बुद्धि वाले विभीषण ने शास्त्र का प्रमाण देकर दूत की हत्या करने से उसे रोक दिया।
रावणोऽपि विभीषणभाषणमङ्गीकृत्य ‘प्लवङ्गानामङ्गेषु लाङ्गूलमेव वरम् । तदेव कार्पासवाससा संवीतं वह्निसात्कृत्य चत्वरे चत्वरे दोषानुद्घोष्य सप्रहारं नगरं परितः संचारयत’ इति राक्षसानादिदेश ।
तेषु तथा कुर्वाणेषु ।
५.५४
निर्णयाविषयमस्य वालतः
कर्णिकारनिकुरुम्बकर्बुरः ।
निर्निमेषगणभाग्यसंचया-
दुन्मिमेष भगवानुषर्बुधः ॥
Summary AI From Hanumān’s tail, the divine Fire-god, variegated like a cluster of karṇikāra flowers and beyond determination, flared up due to the accumulated fortune of the gods.
सारांश AI देवताओं के पुण्योदय से हनुमान जी की पूंछ पर अग्निदेव इस प्रकार प्रज्वलित हुए कि वे खिले हुए कनेर के फूलों के समूह के समान कांतिमान दिखाई देने लगे।
एतद्वृत्तान्तमारक्षिकराक्षसीगणगर्वोदीर्णवर्णितम् आकर्ण्य दूयमानमानसा जानकी हुताशनमुपस्थाय ‘शीतो भव हनूमतः’ इति प्राञ्जलिः प्रार्थयत ।
५.५५
घोरस्य राघवकलत्रतपोमयाग्ने-
र्मा भूवमिन्धनमहं क्षणमित्यवेत्य ।
शैत्यं वितत्य दहनः पवमानसूनो-
र्वालाग्रसीम्नि मणिदीप इवावतस्थे ॥
Summary AI Realizing, "Let me not even for a moment become fuel for the terrible fire of the penance of Sītā (Rāghava's wife)," the Fire-god spread coolness and remained at the tip of Hanumān's tail like a jeweled lamp.
सारांश AI सीता जी के तपोमय अग्नि का ईंधन न बनने की इच्छा से अग्निदेव शीतल हो गए और हनुमान जी की पूंछ के सिरे पर मणि-दीपक की भाँति विराजमान रहे।
तदनु पवनतनयोऽपि ‘पुरमिदं न खलु सुव्यक्तं नक्तमालोकयम् । तस्मादनलसाक्षिकमेव पुरमखिलमालोकयामि’ इति यामिनीचरगणं परिचिततोरणपरिघेण जघान ।
५.५६
सीताभिधानकमलां प्रभवे प्रदातुं
लङ्कार्णवं क्षुभितसैन्यतरङ्गभीमम् ।
वेधा ममन्थ किल रज्जुभुजङ्गराज-
भोगावृतेन पवनात्मजमन्दरेण ॥
Summary AI It was as if the Creator himself churned the ocean of Laṅkā, terrifying with the waves of the agitated army, using Hanumān as Mount Mandara encircled by the burning tail as the serpent-rope, to restore Sītā to her Lord.
सारांश AI विधाता ने मानो हनुमान रूपी मंदराचल और उनकी पूंछ रूपी नागराज से लंका रूपी समुद्र का मंथन किया ताकि सीता रूपी लक्ष्मी को प्रभु श्रीराम को सौंपा जा सके।
अथ दह्यमानायां लङ्कायाम् ।
५.५७
रक्षःस्त्रीवदनारविन्दरजनीं विश्वंभराबर्हिणी-
वर्षारम्भदशां दशाननयशः कादंबकादंबिनीम् ।
वैधव्योचितवेषनिश्चितमनोलङ्कावधूटीजटां
वैदेह्यास्त्रिजटासमां समकिरद्धूम्यां हनूमान्दिवि ॥
Summary AI Hanumān scattered smoke in the sky, which acted as night to the lotus-faces of demon women, the onset of rain for the peahen-like Earth, and a dark cloud to the fame of Rāvaṇa. It appeared like the matted hair of the women of Laṅkā destined for widowhood, yet friendly like Trijaṭā to Sītā.
सारांश AI हनुमान जी ने आकाश में धुएं को फैलाया जो राक्षसी स्त्रियों के मुख के लिए रात्रि, रावण के यश के लिए काली घटा, लंका के लिए वैधव्य की जटा और सीता जी के लिए त्रिजटा के समान था।
अपि च
५.५८
एतद्विक्रमवीक्षणेन जनितामानन्दबाष्पोद्गतिं
रक्षोनाथभयात्पिधातुमनसां विद्याधराणाम् मुदा ।
व्याजव्याहृतये यथा परिणमेतद्धूम्या तथोज्जृम्भते
स्वर्लोकेऽपि कलिन्दशैलतनयाकल्लोलशङ्कावहा ॥
Summary AI That smoke billowed even into the celestial world, resembling the waves of the Yamunā. It allowed the Vidyādharas, who wished to hide their tears of joy at Hanumān's valor for fear of Rāvaṇa, to use it as a pretext for their watery eyes.
सारांश AI हनुमान के पराक्रम से विद्याधरों को जो हर्ष हुआ, उनके आँसुओं को रावण के भय से छिपाने के लिए वह धुआँ एक बहाना बन गया और आकाश में यमुना सा दृश्य उत्पन्न करने लगा।
(तदा इति पाठभेदः)
५.५९
आदौ नीलांशुकश्रीस्तदनु मरकताबद्धनीवीविभूतिः
कस्तूरीपङ्कभङ्गी क्षणमपि विकचेन्दीवरस्रक्सपत्नी ।
पश्चात्स्निग्धाञ्जनाभा जघनकुचकटीकण्ठनेत्रेषु जाता
दिक्कान्तानां तदानीं दशमुखनगरीदाहसंभूतधूम्या ॥
Summary AI The smoke from the burning of Rāvaṇa's city appeared to the quarters (as women) first as a blue silken garment, then an emerald-studded waistband, then a lotus garland, and finally as dark collyrium on their hips, breasts, waists, necks, and eyes.
सारांश AI लंका दहन का धुआँ दिशा रूपी सुंदरियों के अंगों पर कभी नीले वस्त्र, कभी कस्तूरी तिलक तो कभी नीलकमल की माला के समान आभूषण बनकर सुशोभित होने लगा।
५.६०
हा तात हा जननि हा सुत हा सहाय
हा पौत्र हा प्रियसखि क्व नु हा हतोस्मि ।
इत्यादि पौरपरिदेवनभारवाग्भि-
रापूरि रावणपुरी शिखिना परीता ॥
Summary AI Enveloped by fire, Rāvaṇa’s city was filled with the heavy cries of citizens: "O father! O mother! O son! O helper! O grandson! O dear friend! Where are you? Alas, I am destroyed!"
सारांश AI अग्नि की लपटों से घिरी रावण की नगरी लंका में चारों ओर माता, पिता, पुत्र और मित्रों को पुकारते हुए नगरवासियों का करुण विलाप और चित्कार गूँजने लगा।
५.६१
यैर्वृन्दारकसुन्दरीजनमुखे नीराजनं निर्मितं
निर्मेघे गगनेऽपि यैर्विरचिता सौदामिनीसंहतिः ।
ते द्वित्राण्यपि वासराणि न गता निर्वाणमौर्वानल-
ज्वालाडम्बरमम्बुधौ विदधिरे वालानलोद्यत्कणाः ॥
Summary AI The sparks flying from Hanumān's burning tail acted like a ceremonial lamp for the faces of celestial beauties and appeared like clusters of lightning in a cloudless sky. Even after falling into the ocean, these sparks did not extinguish for several days but instead assumed the grand intensity of the submarine fire (Aurva-anala).
सारांश AI हनुमान की पूँछ की अग्नि के कणों ने देव-सुंदरियों की आरती उतारी और मेघहीन आकाश में बिजली की घटाएँ रच दीं। समुद्र में पहुँचकर उन कणों ने बड़वानल की ज्वालाओं के गर्व को भी चूर कर दिया।
५.६२
आदीप्यमानपवनात्मजवालसङ्गा-
दङ्गारशेषविभवामवलोक्य लङ्काम् ।
व्योम्नि स्थिता निशिचराः स्वगृहाणि नूनं
निर्वापयन्त इव नेत्रभवैः पयोभिः ॥
Summary AI Seeing Laṅkā reduced to a mere remnant of embers due to the contact with the blazing tail of Hanumān, the son of the Wind, the demons positioned in the sky seemed to be trying to extinguish their burning homes with the flood of tears falling from their eyes.
सारांश AI पवनपुत्र हनुमान की प्रज्वलित पूँछ के स्पर्श से लंका को जलते देख, आकाश में स्थित राक्षस अपने नेत्रों के आँसुओं से मानो अपने घरों की अग्नि को बुझा रहे थे।
५.६३
चक्रे शक्रजिदाज्ञया रणमुखे यत्कर्म रक्षोगण-
स्तत्कर्तुं क्षणदाचरक्षितिभुजा युक्तोऽप्यशक्तो भवेत् ।
सप्तार्चिश्च हनूमता परिचितो लङ्कामधाक्षीद्यथा
तत्पित्रा मरुता युतोऽपि न तथा दाहक्रियायां पटुः ॥
Summary AI The feat performed by the demon army in battle under Indrajit’s command could not be matched even by the king of demons himself. The fire ignited by Hanumān burned Laṅkā in such a way that even the same fire, when aided by its friend the Wind, could not have been as effective in the act of burning.
सारांश AI हनुमान द्वारा प्रयुक्त अग्नि ने लंका को जिस प्रकार भस्म किया, वह कार्य रावण भी नहीं कर सकता था। वह अग्नि अपने पिता पवन की सहायता पाकर भी दहन कार्य में इतनी निपुण नहीं हो पाती।
५.६४
तस्मिन्हनूमदरणिप्रभवे हुताशे
शुद्धिं विधाय पतिमेव समेतुमैच्छत् ।
लङ्केश्वरेण रणकेलिकुतूहलेन
बाहोर्बलादपहृता सुरराजलक्ष्मीः ॥
Summary AI The Prosperity of Indra, which had been forcibly abducted by the Lord of Laṅkā out of a desire for the sport of war, now sought to purify herself in that fire produced from the araṇi of Hanumān, wishing to finally return to her husband.
सारांश AI हनुमान रूपी अरणि से उत्पन्न अग्नि में रावण द्वारा अपहृत इंद्र की राजलक्ष्मी ने स्वयं को शुद्ध किया और पुनः अपने पति इंद्र से मिलने की इच्छा की।
५.६५
वाचामिदानीं किमु विस्तरेण
लङ्कापुरीं रावणबाहुगुप्ताम् ।
काकुत्स्थदूतोऽयमुपेत्य चक्रे
कृतान्तदूतस्य सुखप्रवेशाम् ॥
Summary AI What is the use of further words? This messenger of the descendant of Kakutstha, having arrived, made the city of Laṅkā—though protected by the arms of Rāvaṇa—easily accessible for the messenger of Death (Kṛtānta).
सारांश AI श्रीराम के दूत हनुमान ने रावण द्वारा रक्षित लंकापुरी में पहुँचकर यमराज के दूतों के लिए प्रवेश का मार्ग सुगम बना दिया।
५.६६
पौलस्त्यपातकिसमागमजायमान-
मेनः पुनान इव वानरयायजूकः ।
निर्वर्तिताक्षविजयो निजवालवह्नौ
हुत्वा पलाशसमिधः सुगतिर्बभूव ॥
Summary AI Having conquered Akṣa, the monkey performer of sacrifices (Hanumān), as if purifying himself from the sin born of contact with the sinful Rāvaṇa, offered the demons—like sacrificial wood (samidhs) of the palāśa tree—into the fire of his own tail and attained a glorious state.
सारांश AI पापी रावण के संग से हुए पाप को मानो शुद्ध करते हुए, यज्ञकर्ता हनुमान ने अक्षकुमार पर विजय पाकर अपनी पूँछ की अग्नि में राक्षसों रूपी समिधाओं की आहुति दी।
५.६७
लङ्कादाहेऽप्यनार्तां रघुपतिदयितां चारणोक्त्या विदित्वा
सानन्दस्तां प्रणम्य प्रतिगमनविधौ प्राप्य तस्या नियोगम् ।
आरुह्यारिष्टशैलं निधिमपि पयसां स्वैरमुत्तीर्य वेगा-
च्चक्रे गत्वा महेन्द्रं प्लवगकुलपतीन्पूर्णकामान्हनूमान् ॥
Summary AI Learning from the words of the cāraṇas that the beloved of the Lord of the Raghus remained unharmed despite the burning of Laṅkā, a joyful Hanumān bowed to her and received her command to return. He ascended Mount Ariṣṭa, swiftly crossed the ocean at will, and reaching Mount Mahendra, fulfilled the desires of the monkey leaders.
सारांश AI सीता जी को सुरक्षित जानकर हनुमान ने उन्हें प्रणाम किया और उनकी आज्ञा लेकर समुद्र लाँघते हुए महेंद्र पर्वत पर वानर नायकों की मनोकामना पूर्ण की।
अथ यथार्हं सैन्याधिपान्संमान्य मारुतिस्तैरनुयुक्तः स्ववृत्तान्तमखिलमाख्यातवान् ।
तदनु पवनतनयवचनमुदिता वानरवरूथिनी यूथनाथानुयाता तद्दर्शनजनितमानन्दं दाशरथौ सुग्रीवे च संविभज्येव विवक्षितुमहमहमिकया धावन्ती मध्येसरणिदधिमुखकृतावनं मधुवनं हनूमदनुमत्याभिभूय मधुपानसुखमनुबभूव ।
५.६८
अथाब्रवीद्गिरिवरतुङ्गमङ्गदं
कृताञ्जलिर्दधिमुख एष रोषवान् ।
बलीमुखान्मधुभजने शिलीमुखा-
न्भवानिमान्झटिति निवारयेदिति ॥
Summary AI Then, the angry Dadhimukha, with folded hands, spoke to Aṅgada, who was as tall as a great mountain: "You should immediately restrain these monkeys, who are consuming the honey like swarms of bees."
सारांश AI क्रोधित दधिमुख ने हाथ जोड़कर अंगद से निवेदन किया कि वे मधुवन में मधु का उपभोग करने वाले इन वानरों को तुरंत रोकें।
॥ इति सुन्दरकाण्डः ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.