चक्रे शक्रजिदाज्ञया रणमुखे यत्कर्म रक्षोगण-
स्तत्कर्तुं क्षणदाचरक्षितिभुजा युक्तोऽप्यशक्तो भवेत् ।
सप्तार्चिश्च हनूमता परिचितो लङ्कामधाक्षीद्यथा
तत्पित्रा मरुता युतोऽपि न तथा दाहक्रियायां पटुः ॥
चक्रे शक्रजिदाज्ञया रणमुखे यत्कर्म रक्षोगण-
स्तत्कर्तुं क्षणदाचरक्षितिभुजा युक्तोऽप्यशक्तो भवेत् ।
सप्तार्चिश्च हनूमता परिचितो लङ्कामधाक्षीद्यथा
तत्पित्रा मरुता युतोऽपि न तथा दाहक्रियायां पटुः ॥
स्तत्कर्तुं क्षणदाचरक्षितिभुजा युक्तोऽप्यशक्तो भवेत् ।
सप्तार्चिश्च हनूमता परिचितो लङ्कामधाक्षीद्यथा
तत्पित्रा मरुता युतोऽपि न तथा दाहक्रियायां पटुः ॥
अन्वयः
AI
रण-मुखे शक्रजित्-आज्ञया रक्षः-गणः यत् कर्म चक्रे, क्षणदा-चर-क्षिति-भुजा युक्तः अपि (कश्चित्) तत् कर्तुम् अशक्तः भवेत् । हनूमता परिचितः सप्तार्चिः यथा लङ्काम् अधाक्षीत्, तत्-पित्रा मरुता युतः अपि दाह-क्रियायां तथा पटुः न (बभूव) ।
Summary
AI
The feat performed by the demon army in battle under Indrajit’s command could not be matched even by the king of demons himself. The fire ignited by Hanumān burned Laṅkā in such a way that even the same fire, when aided by its friend the Wind, could not have been as effective in the act of burning.
सारांश
AI
हनुमान द्वारा प्रयुक्त अग्नि ने लंका को जिस प्रकार भस्म किया, वह कार्य रावण भी नहीं कर सकता था। वह अग्नि अपने पिता पवन की सहायता पाकर भी दहन कार्य में इतनी निपुण नहीं हो पाती।
पदच्छेदः
AI
| चक्रे | चक्रे (√कृ कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | performed |
| शक्रजिदाज्ञया | शक्रजित्–आज्ञा (३.१) | by the command of Indrajit |
| रणमुखे | रण–मुख (७.१) | in the forefront of battle |
| यत् | यद् (२.१) | which |
| कर्म | कर्मन् (२.१) | feat |
| रक्षोगणः | रक्षस्–गण (१.१) | the army of demons |
| तत् | तद् (२.१) | that |
| कर्तुम् | कर्तुम् (√कृ+तुमुन्) | to do |
| क्षणदाचरक्षितिभुजा | क्षणदाचर–क्षितिभुज् (३.१) | with the king of demons |
| युक्तः | युक्त (√युज्+क्त, १.१) | (one who is) joined |
| अपि | अपि | even |
| अशक्तः | अशक्त (१.१) | unable |
| भवेत् | भवेत् (√भू कर्तरि विधिलिङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | would be |
| सप्तार्चिः | सप्तार्चिस् (१.१) | the fire |
| च | च | and |
| हनूमता | हनूमत् (३.१) | by Hanumān |
| परिचितः | परिचित (परि√चि+क्त, १.१) | ignited by |
| लङ्काम् | लङ्का (२.१) | Laṅkā |
| अधाक्षीत् | अधाक्षीत् (√दह् कर्तरि लुङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | burned |
| यथा | यथा | as |
| तत्पित्रा | तद्–पितृ (३.१) | by its father |
| मरुता | मरुत् (३.१) | by the Wind |
| युतः | युत (√युज्+क्त), १.१ | aided |
| अपि | अपि | even |
| न | न | not |
| तथा | तथा | so |
| दाहक्रियायाम् | दाह–क्रिया (७.१) | in the act of burning |
| पटुः | पटु (१.१) | effective |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| च | क्रे | श | क्र | जि | दा | ज्ञ | या | र | ण | मु | खे | य | त्क | र्म | र | क्षो | ग | ण |
| स्त | त्क | र्तुं | क्ष | ण | दा | च | र | क्षि | ति | भु | जा | यु | क्तो | ऽप्य | श | क्तो | भ | वेत् |
| स | प्ता | र्चि | श्च | ह | नू | म | ता | प | रि | चि | तो | ल | ङ्का | म | धा | क्षी | द्य | था |
| त | त्पि | त्रा | म | रु | ता | यु | तो | ऽपि | न | त | था | दा | ह | क्रि | या | यां | प | टुः |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.