श्रीमान् संयुगचन्दनेन रुधिरेणार्द्रानुलिप्तच्छवि-
र्भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजो बालव्रतं ग्राहितः ।
निर्वृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्तः सुरैः सासुरै-
राकर्षन्निव भोगमर्णवजले श्रान्तोज्झितो वासुकिः ॥
श्रीमान् संयुगचन्दनेन रुधिरेणार्द्रानुलिप्तच्छवि-
र्भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजो बालव्रतं ग्राहितः ।
निर्वृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्तः सुरैः सासुरै-
राकर्षन्निव भोगमर्णवजले श्रान्तोज्झितो वासुकिः ॥
र्भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजो बालव्रतं ग्राहितः ।
निर्वृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्तः सुरैः सासुरै-
राकर्षन्निव भोगमर्णवजले श्रान्तोज्झितो वासुकिः ॥
अन्वयः
AI
संयुग-चन्दनेन रुधिरेण आर्द्र-अनुलिप्त-छविः भू-संसर्पण-रेणु-पाटल-भुजः बाल-व्रतं ग्राहितः श्रीमान् (दुर्योधनः) अमृत-मन्थने निर्वृत्ते स-असुरैः सुरैः क्षितिधरात् मुक्तः अर्णव-जले श्रान्त-उज्झितः वासुकिः इव आकर्षन् भोगम् (तिष्ठति) ॥
Summary
AI
The illustrious Duryodhana, his body smeared with the 'sandalwood' of battle-blood and his arms reddened by the dust of the earth, drags his torso. He resembles the serpent Vāsuki, exhausted and abandoned in the ocean by the gods and demons after the churning for nectar.
सारांश
AI
रक्त और चन्दन से सने हुए दुर्योधन धूल में लिपटी भुजाओं के साथ भूमि पर पड़े हैं। उनकी अवस्था समुद्र-मन्थन के पश्चात थके हुए वासुकि नाग के समान लग रही है जिसे देवताओं और असुरों ने त्याग दिया हो।
पदच्छेदः
AI
| श्रीमान् | श्रीमत् (१.१) | the illustrious one |
| संयुगचन्दनेन | संयुग–चन्दन (३.१) | with the sandalwood of battle |
| रुधिरेण | रुधिर (३.१) | with blood |
| आर्द्रानुलिप्तच्छविः | आर्द्र–अनुलिप्त (अनु√लिप्+क्त)–छवि (१.१) | whose body is smeared and wet |
| भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजः | भू–संसर्पण–रेणु–पाटल–भुज (१.१) | whose arms are reddened by the dust from dragging on the earth |
| बालव्रतम् | बाल–व्रत (२.१) | the vow of a child |
| ग्राहितः | ग्राहित (√ग्रह्+णिच्+क्त, १.१) | made to accept |
| निर्वृत्ते | निर्वृत्त (निर्√वृत्+क्त, ७.१) | being completed |
| अमृतमन्थने | अमृत–मन्थन (७.१) | the churning for nectar |
| क्षितिधरात् | क्षितिधर (५.१) | from the mountain |
| मुक्तः | मुक्त (√मुच्+क्त, १.१) | released |
| सुरैः | सुर (३.३) | by the gods |
| सासुरैः | स–असुर (३.३) | along with the demons |
| आकर्षन् | आकर्षत् (आ√कृष्+शतृ, १.१) | dragging |
| इव | इव | like |
| भोगम् | भोग (२.१) | his body (hood) |
| अर्णवजले | अर्णव–जल (७.१) | in the ocean water |
| श्रान्तोज्झितः | श्रान्त (√श्रम्+क्त)–उज्झित (√उज्झ्+क्त, १.१) | abandoned due to exhaustion |
| वासुकिः | वासुकि (१.१) | Vasuki |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| श्री | मा | न्सं | यु | ग | च | न्द | ने | न | रु | धि | रे | णा | र्द्रा | नु | लि | प्त | च्छ | वि |
| र्भू | सं | स | र्प | ण | रे | णु | पा | ट | ल | भु | जो | बा | ल | व्र | तं | ग्रा | हि | तः |
| नि | र्वृ | त्ते | ऽमृ | त | म | न्थ | ने | क्षि | ति | ध | रा | न्मु | क्तः | सु | रैः | सा | सु | रै |
| रा | क | र्ष | न्नि | व | भो | ग | म | र्ण | व | ज | ले | श्रा | न्तो | ज्झि | तो | वा | सु | किः |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.