एकाग्राङ्गुलिधारितोन्नतमुखो व्यासः स्थितो विस्मितः
दैन्यं याति युधिष्ठिरोऽत्र विदुरो बाष्पाकुलाक्षः स्थितः ।
स्पृष्टं गाण्डिवमर्जुनेन गगनं कृष्णः समुद्वीक्षते
शिष्यप्रीतितया हलं भ्रमयते रामो रणप्रेक्षकः ॥
एकाग्राङ्गुलिधारितोन्नतमुखो व्यासः स्थितो विस्मितः
दैन्यं याति युधिष्ठिरोऽत्र विदुरो बाष्पाकुलाक्षः स्थितः ।
स्पृष्टं गाण्डिवमर्जुनेन गगनं कृष्णः समुद्वीक्षते
शिष्यप्रीतितया हलं भ्रमयते रामो रणप्रेक्षकः ॥
दैन्यं याति युधिष्ठिरोऽत्र विदुरो बाष्पाकुलाक्षः स्थितः ।
स्पृष्टं गाण्डिवमर्जुनेन गगनं कृष्णः समुद्वीक्षते
शिष्यप्रीतितया हलं भ्रमयते रामो रणप्रेक्षकः ॥
अन्वयः
AI
व्यासः एकाग्र-अङ्गुलि-धारित-उन्नत-मुखः (सन्) विस्मितः स्थितः (अस्ति) । अत्र युधिष्ठिरः दैन्यं याति । विदुरः बाष्प-आकुल-अक्षः स्थितः (अस्ति) । अर्जुनेन गाण्डिवं स्पृष्टम् । कृष्णः गगनं समुद्वीक्षते । रण-प्रेक्षकः रामः शिष्य-प्रीतितया हलं भ्रमयते ॥
Summary
AI
Vyāsa stands astonished with his face propped up by a single finger. Yudhiṣṭhira is overwhelmed by despair, while Vidura remains with eyes clouded by tears. Arjuna grasps his bow, Gāṇḍīva, and Kṛṣṇa gazes toward the sky. Balarāma, watching the battle, whirls his plow out of affection for his pupil, Duryodhana.
सारांश
AI
व्यास चकित खड़े हैं, युधिष्ठिर शोक में डूबे हैं और विदुर की आँखें आंसुओं से भरी हैं। अर्जुन गाण्डीव को थामे आकाश की ओर देख रहे हैं, कृष्ण निहार रहे हैं और बलराम अपने शिष्य दुर्योधन के प्रति स्नेहवश क्रोध में हल घुमा रहे हैं।
पदच्छेदः
AI
| एकाग्राङ्गुलिधारितोन्नतमुखः | एकाग्र–अङ्गुलि–धारित (√धृ+णिच्+क्त)–उन्नत–मुख (१.१) | with face held high by a single finger |
| व्यासः | व्यास (१.१) | Vyasa |
| स्थितः | स्थित (√स्था+क्त, १.१) | stands |
| विस्मितः | विस्मित (वि√स्मि+क्त, १.१) | astonished |
| दैन्यम् | दैन्य (२.१) | despair |
| याति | याति (√या कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | goes to |
| युधिष्ठिरः | युधिष्ठिर (१.१) | Yudhishthira |
| अत्र | अत्र | here |
| विदुरः | विदुर (१.१) | Vidura |
| बाष्पाकुलाक्षः | बाष्प–आकुल–अक्ष (१.१) | with eyes clouded by tears |
| स्थितः | स्थित (√स्था+क्त, १.१) | stands |
| स्पृष्टम् | स्पृष्ट (√स्पृश्+क्त, १.१) | is touched |
| गाण्डिवम् | गाण्डिव (१.१) | Gandiva bow |
| अर्जुनेन | अर्जुन (३.१) | by Arjuna |
| गगनम् | गगन (२.१) | the sky |
| कृष्णः | कृष्ण (१.१) | Krishna |
| समुद्वीक्षते | समुद्वीक्षते (सम्+उद्+वि√ईक्ष् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | gazes at |
| शिष्यप्रीतितया | शिष्य–प्रीतिता (३.१) | out of affection for his pupil |
| हलम् | हल (२.१) | plow |
| भ्रमयते | भ्रमयते (√भ्रम् +णिच् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | whirls |
| रामः | राम (१.१) | Balarama |
| रणप्रेक्षकः | रण–प्रेक्षक (प्र√ईक्ष्+ण्वुल्, १.१) | the battle-watcher |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ए | का | ग्रा | ङ्गु | लि | धा | रि | तो | न्न | त | मु | खो | व्या | सः | स्थि | तो | वि | स्मि | तः |
| दै | न्यं | या | ति | यु | धि | ष्ठि | रो | ऽत्र | वि | दु | रो | बा | ष्पा | कु | ला | क्षः | स्थि | तः |
| स्पृ | ष्टं | गा | ण्डि | व | म | र्जु | ने | न | ग | ग | नं | कृ | ष्णः | स | मु | द्वी | क्ष | ते |
| शि | ष्य | प्री | ति | त | या | ह | लं | भ्र | म | य | ते | रा | मो | र | ण | प्रे | क्ष | कः |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.