येनेन्द्रस्य स पारिजातकतरुर्मानेन तुल्यं हृतो
दिव्यं वर्षसहस्रमर्णवजले सुप्तश्च यो लीलया ।
तीव्रां भीमगदां प्रविश्य सहसा निर्व्याजयुद्धप्रिय-
स्तेनाहं जगतः प्रियेण हरिणा मृत्योः प्रतिग्राहितः ॥
येनेन्द्रस्य स पारिजातकतरुर्मानेन तुल्यं हृतो
दिव्यं वर्षसहस्रमर्णवजले सुप्तश्च यो लीलया ।
तीव्रां भीमगदां प्रविश्य सहसा निर्व्याजयुद्धप्रिय-
स्तेनाहं जगतः प्रियेण हरिणा मृत्योः प्रतिग्राहितः ॥
दिव्यं वर्षसहस्रमर्णवजले सुप्तश्च यो लीलया ।
तीव्रां भीमगदां प्रविश्य सहसा निर्व्याजयुद्धप्रिय-
स्तेनाहं जगतः प्रियेण हरिणा मृत्योः प्रतिग्राहितः ॥
अन्वयः
AI
येन इन्द्रस्य सः पारिजातक-तरुः मानेन तुल्यं हृतः यः च अर्णव-जले दिव्यं वर्ष-सहस्रं लीलया सुप्तः (अस्ति) तेन जगतः प्रियेण निर्व्याज-युद्ध-प्रिय-तीव्रां भीम-गदाम् सहसा प्रविश्य हरिणा अहं मृत्योः प्रतिग्राहितः ॥
Summary
AI
Duryodhana reflects: "I have been handed over to death by Hari, the beloved of the world, who seized Indra's Pārijāta tree and slept for ages on the ocean. He entered Bhīma's fierce mace to ensure my end, for He loves a battle without pretense."
सारांश
AI
जिस कृष्ण ने इन्द्र का पारिजात हर लिया था, उसी ने भीम की गदा में प्रवेश कर मुझे मृत्यु के मुख तक पहुँचाया है। वास्तव में मैं भीम से नहीं, अपितु जगत-प्रिय हरि के छल से पराजित हुआ हूँ।
पदच्छेदः
AI
| येन | यद् (३.१) | by whom |
| इन्द्रस्य | इन्द्र (६.१) | of Indra |
| सः | तद् (१.१) | that |
| पारिजातकतरुः | पारिजातक–तरु (१.१) | Parijata tree |
| मानेन | मान (३.१) | with his pride |
| तुल्यम् | तुल्य (२.१) | equally |
| हृतः | हृत (√हृ+क्त, १.१) | was seized |
| दिव्यम् | दिव्य (२.१) | divine |
| वर्षसहस्रम् | वर्ष–सहस्र (२.१) | a thousand years |
| अर्णवजले | अर्णव–जल (७.१) | in the ocean water |
| सुप्तः | सुप्त (√स्वप्+क्त, १.१) | slept |
| च | च | and |
| यः | यद् (१.१) | who |
| लीलये | लीला (३.१) | playfully |
| तीव्राम् | तीव्र (२.१) | fierce |
| भीमगदाम् | भीम–गदा (२.१) | Bhima's mace |
| प्रविश्य | प्रविश्य (प्र√विश्+ल्यप्) | having entered |
| सहसा | सहसा | suddenly |
| निर्व्याजयुद्धप्रियः | निर्व्याज–युद्ध–प्रिय (१.१) | he who loves a battle without deceit |
| तेन | तद् (३.१) | by that |
| अहम् | अस्मद् (१.१) | I |
| जगतः | जगत् (६.१) | of the world |
| प्रियेण | प्रिय (३.१) | by the beloved |
| हरिणा | हरि (३.१) | by Hari (Krishna) |
| मृत्योः | मृत्यु (६.१) | of death |
| प्रतिग्राहितः | प्रतिग्राहित (प्रति√ग्रह्+णिच्+क्त, १.१) | was handed over |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ये | ने | न्द्र | स्य | स | पा | रि | जा | त | क | त | रु | र्मा | ने | न | तु | ल्यं | हृ | तो |
| दि | व्यं | व | र्ष | स | ह | स्र | म | र्ण | व | ज | ले | सु | प्त | श्च | यो | ली | ल | या |
| ती | व्रां | भी | म | ग | दां | प्र | वि | श्य | स | ह | सा | नि | र्व्या | ज | यु | द्ध | प्रि | य |
| स्ते | ना | हं | ज | ग | तः | प्रि | ये | ण | ह | रि | णा | मृ | त्योः | प्र | ति | ग्रा | हि | तः |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.