॥ अथ पञ्चमोऽङ्कः (दुर्दिनः) ॥
(ततः प्रविशत्यासनस्थः सोत्कण्ठश्चारुदत्तः)
Summary AI Cārudatta enters, seated and filled with longing.
सारांश AI इसके बाद आसन पर बैठे हुए और उत्कंठा से भरे हुए चारुदत्त प्रवेश करते हैं।
चारुदत्तः—(ऊर्ध्वमवलोक्य) उन्नमत्यकालदुर्दिनम् । यदेतत्
Summary AI Looking upward, Cārudatta observes the rising of an unseasonable storm.
सारांश AI चारुदत्त ऊपर की ओर देखकर कहते हैं कि यह असमय का दुर्दिन उमड़ रहा है।
५.१
आलोकितं गृहशिखण्डिभिरुत्कलापै-
र्हंसैर्यियासुभिरपाकृतमुन्मनस्कः ।
आकालिकं सपदि दुर्दिनमन्तरीक्ष-
मुत्कण्ठितस्य हृदयं च समं रुणद्धि ॥
Summary AI Gazed upon by domestic peacocks with tails outspread and abandoned by swans eager to depart, this untimely rainy weather suddenly obstructs both the sky and the heart of one filled with longing.
सारांश AI पंख फैलाए मोरों और जाने को उत्सुक हंसों द्वारा देखे गए इस असामयिक अंधकार ने आकाश और उत्कंठित व्यक्ति के हृदय को एक साथ घेर लिया है।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और भी—
५.२
मेघो जलार्द्रमहिषोदरभृङ्गनीलो
विद्युत्प्रभारचितपीतपटोत्तरीयः ।
आभाति संहृतबलाकगृहीतशङ्खः
खं केशवोऽपर इवाक्रमितुं प्रवृत्तः ॥
Summary AI Dark as a water-drenched buffalo’s belly or a bee, wearing an upper garment of yellow cloth fashioned from lightning’s glow, and holding a conch formed by a flock of cranes, the cloud appears like a second Keśava setting out to traverse the sky.
सारांश AI जल से भीगे भैंसे के पेट जैसा काला यह मेघ, बिजली की चमक रूपी पीले वस्त्रों को धारण किए हुए और बगुलों की पंक्ति रूपी शंख लिए हुए साक्षात् कृष्ण की भाँति आकाश को नापने निकला है।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI Furthermore—
सारांश AI और भी—
५.३
केशवगात्रश्यामः कुटिलबलाकावलीरचितशङ्खः ।
विद्युद्गुणकौशेयश्चक्रधर इवोन्नतो मेघः ॥
Summary AI Dark as the body of Keśava, with a conch formed by a curved line of cranes and silken garments made of lightning’s strands, the lofty cloud resembles the wielder of the discus, Cakradhara.
सारांश AI भगवान विष्णु के शरीर जैसा श्यामवर्ण, बगुलों की पंक्ति रूपी शंख वाला और बिजली की चमक रूपी रेशमी धागे से सुशोभित यह मेघ चक्रधर के समान उन्नत दिखाई दे रहा है।
५.४
एता निषिक्तरजतद्रवसंनिकाशा
धारा जवेन पतिता जलदोदरेभ्यः ।
विद्युत्प्रदीपशिखया क्षणनष्टदृष्टा-
श्छिन्ना इवाम्बरपटस्य दशाः पतन्ति ॥
Summary AI Falling swiftly from the bellies of clouds like molten silver, these streams, momentarily seen and lost by the flame of the lightning-lamp, fall like the frayed threads of the sky's garment.
सारांश AI बादलों के भीतर से पिघली हुई चाँदी के समान गिरती हुई ये जलधाराएँ, बिजली की चमक में क्षण भर के लिए ओझल होती हुई ऐसी लग रही हैं मानो आकाश रूपी वस्त्र के किनारे फटकर गिर रहे हों।
५.५
संसक्तैरिव चक्रवाकमिथुनैर्हंसैः प्रडीनैरिव
व्याविद्धैरिव मीनचक्रमकरैर्हर्म्यैरिव प्रोञ्छितैः ।
तैस्तैराकृतिविस्तरैरनुगतैर्मेघैः समभ्युन्नतैः
पत्रच्छेद्यमिवेह भाति गगनं विश्लेषितैर्वायुना ॥
Summary AI With clouds tossed by the wind, appearing like pairs of cakravāka birds, flying swans, darting fish and crocodiles, or towering mansions, the sky, adorned by these various expansive forms, looks like a decorative cut-out design.
सारांश AI चक्रवाक के जोड़ों, उड़ते हंसों और जलीय जीवों की आकृतियों वाले ये मेघ, वायु द्वारा छिन्न-भिन्न होकर आकाश में किसी सुंदर चित्रकारी या बेल-बूटे के समान शोभा पा रहे हैं।
५.६
एतत् तद् धृतराष्ट्रवक्त्रसदृशं मेघान्धकारं नभो
हृष्टो गर्जति चातिदर्पितबलो दुर्योधनो वा शिखी ।
अक्षद्यूतजितो युधिष्ठिर इवाध्वानं गतः कोकिलो
हंसाः संप्रति पाण्डवा इव वनादज्ञातचर्यां गताः ॥
Summary AI The sky, darkened by clouds, resembles Dhṛtarāṣṭra’s face. The peacock, proud of its strength, cries joyfully like Duryodhana. The cuckoo has departed like the dice-defeated Yudhiṣṭhira, and the swans have gone into hiding like the Pāṇḍavas entering their year of incognito.
सारांश AI बादलों से ढका आकाश धृतराष्ट्र के मुख जैसा अंधकारमय है, मयूर अभिमानी दुर्योधन की भाँति गरज रहा है, कोयल जुए में हारे युधिष्ठिर की तरह मौन है और हंस अज्ञातवास में गए पांडवों की तरह ओझल हैं।
चारुदत्तः—(विचिन्त्य) चिरं खलु कालो मैत्रेयस्य वसन्तसेनायाः सकाशं गतस्य । नाद्याप्यागच्छति ।
Summary AI Reflecting, Cārudatta notes that it has been a long time since Maitreya left for Vasantasenā's house and wonders why he has not yet returned.
सारांश AI चारुदत्त सोचकर कहते हैं कि मैत्रेय को वसंतसेना के पास गए हुए बहुत समय बीत गया है और वह अभी तक नहीं लौटा।
(प्रविश्य)
Summary AI Entering.
सारांश AI प्रवेश करके।
विदूषकः—अहो गणिआए लोभो अदक्खिणदा अ, जदो ण कधा वि किदा अण्णा । अणेकहा सिणेहाणुसारं भणिअ किं पि, एवमेअ गहिदा रअणावली । एत्तिए ऋद्धीए ण तए अहं भणिदो—अज्जमित्तेअ! वीसमीअदु । मल्लकेण पाणीअं पि पिबिअ गच्छीअदु’ त्ति । ता मा दाव दासीए धीआए गणिआए मुहं पि पेक्खिस्सं । (सनिर्वेदम्) सुट्ठु खु वुच्चदि—‘अकंदसमुत्थिदा पउमिणी, अवंचओ वाणिओ, अचोरो सुवण्याआरो, अकलहो गामसमागमो, अलुद्धा गणिआ त्ति दुक्करं एदे संभावीअंति' । ता पिअवअस्सं गदुअ इमादो गणिआपसंगादो णिवत्तावेमि । (परिक्रम्य, दृष्ट्वा) कथं पिअवअस्सो रुक्खवाडिआए अवविट्टो चिट्ठदि? ता जाव उवसप्यामि । (उपसृत्य) सोत्थि भवदे । वड्ढ्दु भवं । [अहो गणिकाया लोभोऽदक्षिणता च । यतो न कथापि कृताऽन्या । अनेकधा स्नेहानुसारं भणित्वा किमपि, एवमेव गृहीता रत्नावली । एतावत्या ऋद्ध्या न तयाहं भणितः—'आर्यमैत्रेय! विश्रम्यताम्, मल्लकेन पानीयमपि पीत्वा गम्यताम्' इति । तन्मा तावद्दास्याःपुत्र्या गणिकाया मुखमपि द्रक्ष्यामि । सुष्टु खलूच्यते—‘अकन्दसमुत्थिता पद्मिनी, अवञ्चको वणिक्, अचौरः सुवर्णकारः, अकलहो ग्रामसमागमः, अलुब्धा गणिकेति दुष्करमेते संभाव्यन्ते । तत्प्रियवयस्यं गत्वास्माद्गणिकाप्रसङ्गान्निवर्तयामि । कथं प्रियवयस्यो वृक्षवाटिकायामुपविष्टस्तिष्ठति? । तद्यावदुपसर्पामि । स्वस्ति भवते । वर्धत भवान् ।]
Summary AI Maitreya laments the greed and rudeness of the courtesan, who accepted the jewel necklace without offering even basic hospitality. He reflects on the impossibility of finding a non-greedy courtesan, comparing her to other rarities like an honest merchant or goldsmith. Seeing Cārudatta in the garden, he approaches with a greeting.
सारांश AI विदूषक गणिका के लोभ और अशिष्टता की निंदा करता है क्योंकि उसने रत्नावली तो ले ली पर पानी तक नहीं पूछा। वह कहता है कि निष्कपट व्यापारी और निर्लोभी गणिका जैसे लोग दुर्लभ हैं। वह चारुदत्त को इस प्रसंग से हटाने का निश्चय कर उनके पास जाता है और उनका अभिनंदन करता है।
चारुदत्तः—(विलोक्य) अये, सुहृन्मे मैत्रेयः प्राप्तः । वयस्य! स्वागतम्, आस्यताम् ।
Summary AI Noticing him, Cārudatta welcomes his friend Maitreya and invites him to be seated.
सारांश AI चारुदत्त देखकर कहते हैं कि मित्र मैत्रेय आ गया है। वे उसका स्वागत करते हुए उसे बैठने के लिए कहते हैं।
विदूषकः—उवविट्टो म्हि । [उपविष्टोऽस्मि ।]
Summary AI Maitreya sits down.
सारांश AI मैं बैठ गया हूँ।
चारुदत्तः—वयस्य [कथय तत्कार्यम्]
Summary AI Cārudatta asks for an account of the errand.
सारांश AI उस कार्य के बारे में बताओ।
विदूषकः—तं खु कज्जं विणट्टं । [तत्खलु कार्य विनष्टम् ।]
Summary AI Maitreya declares that the business is completely ruined.
सारांश AI वह कार्य तो पूरी तरह बिगड़ गया है।
चारुदत्तः—किं तया न गृहीता रत्नावली? ।
Summary AI Cārudatta asks if she refused to accept the jewel necklace.
सारांश AI क्या उसने रत्नावली स्वीकार नहीं की?
विदूषकः—कुदो अम्हाणं एत्तिअं भाअधेअ? । णवणलिणकोमलं अंजलिं मत्थए कदुअ पडिच्छिआ । [कुतोऽस्माकमेतावद्भागधेयम्? । नवनलिनकोमलमञ्जलिं मस्तके कृत्वा प्रतीष्टा ।]
Summary AI Maitreya sarcastically replies that they aren't so lucky, as she accepted the necklace with a respectful gesture, her hands soft as fresh lotuses.
सारांश AI हमारा ऐसा भाग्य कहाँ? उसने तो नए कमल के समान कोमल हाथों को सिर से लगाकर उसे बड़े सम्मान से स्वीकार कर लिया।
चारुदत्तः—तत्किं ब्रवीषि विनष्टमिति? ।
Summary AI Cārudatta asks why he claims it is ruined if she accepted the gift.
सारांश AI तो फिर तुम क्यों कह रहे हो कि काम बिगड़ गया?
विदूषकः—भो! कधं ण विणट्टं? जं अभुत्तपीदस्स चोरेहि अवहिदस्स अप्पमुल्लस्य सुवण्णभंडअस्स कारणोदो चतुस्समुदृसारभूदा रअणमाला हारिदा । [भोः! कथं न विनष्टम्? यदभुक्तपीतस्य चौरैरपहृत्स्याल्पमूल्यस्य सुवर्णभाण्डस्य कारणाश्चतुःसमुद्रसारभूता रत्नमाला हारिता ।]
Summary AI Maitreya explains that it is a ruinous loss to give a precious jewel necklace, the essence of the four oceans, for a stolen gold casket of little value that was never even enjoyed.
सारांश AI विदूषक कहता है कि काम इसलिए बिगड़ गया क्योंकि बिना उपभोग किए गए एक सस्ते सोने के पात्र, जिसे चोर ले गए थे, के बदले हमने चारों समुद्रों के सार स्वरूप अनमोल रत्नावली खो दी।
चारुदत्तः—वयस्य! मा मैवम्;
Summary AI Cārudatta tells his friend not to speak in such a manner.
सारांश AI मित्र, ऐसा मत कहो।
५.७
यं समालम्ब्य विश्वासं न्यासोऽस्मासु तया कृतः ।
तस्यैतन्महतो मूल्यं प्रत्ययस्यैष दीयते ॥
Summary AI This is being given as the price for that great trust, relying upon which she deposited the pledge with us.
सारांश AI जिस विश्वास के साथ वसंतसेना ने हमारे पास अपनी धरोहर रखी थी, यह उस महान भरोसे का मूल्य चुकाया जा रहा है।
विदूषकः—भो वअस्स! एदं पि मे दुदिनं संदावकारणं जं सहीअणदिण्णसण्णाए पडंतोवारिदं मुहं कदुअ अहं उवहसिदो । ता अहं बम्हणो भविअ दाणिं भवंतं 'सीसेण पडिअ विण्णवेमि—णिवतीअदु अप्पा इमादो बहुपञ्चवाआदो गणिआपसंगादो' । गणिआ णाम पादुअंतरप्पविट्ठा विअ लेट्टुआ दुक्खेण उण णिराकरीअदि । अवि अ, भो वअस्स! गणिआ हृत्थी काअत्थओ मिक्खु चाटो रासहो अ जहिं एदे णिवसंति तहिं दुट्टा वि ण जाअंति । [भो वयस्य! एतदपि मे द्वितीयं संतापकारणं यसखीजनदत्तसंज्ञया पटान्तापवारितं मुखं कृत्वाऽहमुपहसितः । तदहं ब्राह्मणो भूत्वेदानीं भवन्तं शीर्षेण पतित्वा विज्ञापयामि निवर्यतामात्मास्माद्वहुप्रत्यवायाद्वणिकाप्रसङ्गात्' । गणिका नाम पादुकान्तरप्रविष्टेव लेष्टुका दुःखेन पुनर्निराक्रियते । अपि ध, भो वयस्य! गणिका, हस्ती, कायस्थो भिक्षुः, चाटो रासभश्च यत्रैते निवसन्ति तत्र दुष्टा अपि न जायन्ते ।]
Summary AI Maitreya expresses further distress at being mocked by Vasantasenā and her friends. As a Brāhmaṇa, he implores Cārudatta to abandon his association with the courtesan, comparing her to a troublesome pebble in a shoe, and concludes with a disparaging remark about the people associated with such circles.
सारांश AI विदूषक कहता है कि गणिका ने सखियों के सामने उसका उपहास किया, जो उसके दुख का दूसरा कारण है। वह चारुदत्त से इस कष्टकारी प्रसंग को छोड़ने की प्रार्थना करता है और गणिका की तुलना जूते में फँसे कंकड़ से करता है। वह कहता है कि जहाँ गणिका, हाथी और ठग जैसे लोग हों, वहाँ सज्जन नहीं रह सकते।
चारुदत्तः—वयस्य! अलमिदानीं सर्वं परिवादमुक्त्वा । अवस्थयैवास्मि निवारितः । पश्य
Summary AI Cārudatta asks his friend to stop the reproaches, stating that his own impoverished condition already restrains him.
सारांश AI मित्र, अब निंदा करना बंद करो। मेरी अपनी दरिद्रता और परिस्थितियों ने ही मुझे पहले ही रोक रखा है। देखो—
५.८
वेगं करोति तुरगस्त्वरितं प्रयातुं
प्राणव्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति ।
सर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः स्वभावाः
खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति ॥
Summary AI The horse exerts speed to go quickly, but his legs do not carry him so, due to exhaustion. A man’s fickle thoughts wander everywhere, but being frustrated, they return once more to the heart.
सारांश AI घोड़ा तेज चलने का प्रयास तो करता है, पर थकावट के कारण पैर नहीं उठते; मनुष्य के चंचल स्वभाव भी सर्वत्र भटककर अंततः थके हुए हृदय में ही लौट आते हैं।
चारुदत्तः—अपि च, वयस्य ।
Summary AI Moreover, friend.
सारांश AI और भी, मित्र।
चारुदत्तः—यस्यार्थास्तस्य सा कान्ता धनहार्यो ह्यसौ जनः ॥
Summary AI Cārudatta observes that a courtesan belongs to whoever possesses wealth, for such people are won only by money.
सारांश AI गणिका उसी की प्रेमिका होती है जिसके पास धन होता है, क्योंकि वह केवल धन की ही अभिलाषी होती है।
चारुदत्तः—(स्वगतम्) न गुणहार्यो ह्यसौ जनः । (प्रकाशम्)
Summary AI (Aside) That person is not to be won over by virtues. (Aloud)
सारांश AI वह व्यक्ति गुणों से वश में होने वाला नहीं है।
५.९
वयमर्थैः परित्यक्ता ननु त्यक्तैव सा मया ॥
Summary AI We have been abandoned by wealth, and she has indeed been abandoned by me.
सारांश AI धन ने तो हमें पहले ही त्याग दिया है, और अब मैंने भी उसे (वसंतसेना को) निश्चित रूप से त्याग दिया है।
विदूषकः—(अधोऽवलोक्य, स्वगतम्) जधा एसो उद्धं पेक्खिअ दीहं णिस्ससदि, तधा तक्केमि मए विणिवारिअंतस्स अधिअदरं वड्ढिदा से उक्कंठा । ता सुठ्टु खु एवं वुच्चदि—'कामो वामो' त्ति । (प्रकाशम्) भो वअस्स! भणिदं अ ताए—‘भणेहि चारुदत्तं—अज्ज पओसे मए एत्थ आअंतव्व' त्ति । तो तक्केमि रअणावलीए अपरितुट्टा अवरं मग्गिदुं आअमिस्सदि त्ति । [यथैष ऊर्ध्व प्रेक्ष्य दीर्घं निःश्वसिति, तथा तर्कयामि मया विनिवार्षमाणस्याधिकतरं वृद्धास्योत्कण्ठा । तत्सुष्ठु खल्वेवमुच्यते—“कामो वामः' इति । भो वयस्य! भणितं च तया—‘भण चारुदत्तम्—अद्य प्रदोषे मयात्रागन्तव्यम्' इति । तत्तर्कयामि रत्नावल्या अपरितुष्टाऽपरं याचितुमागमिष्यतीति ।]
Summary AI Observing his friend's deep sighs and longing, he muses that love is perverse. He relays Vasantasenā's message that she will visit this evening, though he cynically suspects she is dissatisfied with the ratnāvalī and seeks more.
सारांश AI जिस प्रकार ये ऊपर देखकर लंबी सांस ले रहे हैं, मुझे लगता है कि इनके मन में उत्कंठा और बढ़ गई है। सच ही कहा गया है कि कामदेव टेढ़ा होता है। मित्र! उसने कहा था कि वह आज सायंकाल यहाँ आएगी। मुझे लगता है कि वह रत्नावली से असंतुष्ट होकर कुछ और मांगने आएगी।
चारुदत्तः—वयस्य । आगच्छतु, परितुष्टा यास्यति ।
Summary AI Cārudatta welcomes her arrival, stating she will depart satisfied.
सारांश AI मित्र! उसे आने दो, वह संतुष्ट होकर ही जाएगी।
चेटः—(प्रविश्य) अवेध माणहे । [अवेत मानवाः ।]
Summary AI Move aside, you people!
सारांश AI लोगो! रास्ते से हट जाओ।
५.१०
यथा यथा वर्षत्यभ्रखण्डं तथा तथा तिम्यति पृष्ठचर्म । यथा यथा लगति शीतवातस्तथा तथा वेपते मे हृदयम् ॥
Summary AI Just as the cloud fragment rains, so does the skin of my back get drenched. Just as the cold wind blows, so does my heart tremble.
सारांश AI जैसे-जैसे बादलों का टुकड़ा बरसता है, पीठ भीगती जाती है और जैसे-जैसे ठंडी हवा चलती है, वैसे-वैसे मेरा हृदय काँपने लगता है।
(अहस्य)
Summary AI (Laughing)
सारांश AI हंसते हुए।
५.११
वंशं वादयामि सप्तच्छिदं सुशब्दं वीणां वादयामि सप्तताश्रीं नदन्तीम् । गीतं गायामि गर्दभस्यानुरूपं को मे गाने तुम्बुरुर्नारदो वा ॥
Summary AI I play the melodious seven-holed flute, I play the resonant seven-stringed lute, and I sing a song worthy of a donkey; in my singing, who are Tumburu or Nārada compared to me?
सारांश AI मैं सात छेदों वाली बाँसुरी और सात तारों वाली वीणा बजाता हूँ, और गधे जैसा मधुर गाता हूँ; मेरे सामने तुम्बुरु या नारद की क्या बिसात?
चेटः—आणात्तम्हि अज्जआए वशंतशेणाए—कुंभीलआ! गच्छ तुमं, मम आगमणं अज्जचारुदत्तश्श णिवेदेहि त्ति । ता जाव अज्जचारुदत्तश्श गेहं गच्छामि । (परिक्रम्य, प्रविष्टकेन दृष्ट्वा) एशे चालुदत्ते रुक्खाडिआए चिट्ठदि । एशे वि शे दुट्टवडुके; ता जाव उवशप्पेमि । कुधं ढक्किदे दुवाले रुक्खवाडिआए? । भोदु, एदश्श दुट्टवडुकश्श शण्णं देमि । [आज्ञप्तोऽस्म्भार्यया वसन्तसेनया—'कुम्भीलक! गच्छ त्वम् । ममागमनमार्यचारुदत्तस्य निवेदय' इति । तद्यावदार्यवारुदत्तस्य गेहं गच्छामि । एष चारुदत्तो वृक्षवाटिकायां तिष्ठति । एषोऽपि स दुष्टबटुकः तावदुपसर्पामि कथमाच्छादितं द्वारं वृक्षवाटिकायाः । भवतु, एतस्य दुष्टबटुकस्य संज्ञां ददामि ।]
Summary AI Kumbhīlaka, sent by Vasantasenā to announce her visit, arrives at the garden. Seeing Cārudatta and the boy but finding the gate closed, he decides to signal the boy by throwing a clod.
सारांश AI आर्या वसन्तसेना ने मुझे आर्य चारुदत्त को उनके आगमन की सूचना देने भेजा है। चारुदत्त वृक्षवाटिका में हैं और वहाँ वह दुष्ट ब्राह्मण भी है। वाटिका का द्वार बंद होने के कारण मैं उस ब्राह्मण को मिट्टी का ढेला मारकर संकेत देता हूँ।
(इति लोष्टगुटिकाः क्षिपति)
Summary AI (He throws clods of earth.)
सारांश AI मिट्टी के ढेले फेंकता है।
विदूषकः—अए, को दाणिं एसो पारवेट्टिदं विअ कइत्थं मं लोट्टकेहिं ताडेदि? । [अये! क इदानीमेष प्राकारवेष्टितमिव कपित्थं मां लोष्टकैस्ताडयति? ।]
Summary AI He asks who is pelting him with earth as if he were a wood-apple tree surrounded by a wall.
सारांश AI अरे! चारदीवारी से घिरे कैथे के फल की तरह मुझ पर मिट्टी के ढेले कौन मार रहा है?
चारुदत्तः—आरामप्रसादवेदिकायां क्रीडद्भिः पारावतैः पातितं भवेत् ।
Summary AI Cārudatta suggests the clods were dropped by pigeons playing on the pavilion terrace.
सारांश AI वाटिका की मुंडेर पर खेलते हुए कबूतरों ने शायद इसे गिराया होगा।
विदूषकः—दासीर पुत्त दुट्टपाररावअ! चिट्ट चिट्ठ । जाव एदिणा दंडकट्ठेण सुपक्कं विअ चूअफलं इमादो पासादादो भूमीए पाडइस्सं । (इति दण्डकाष्ठमुद्यम्य धावति) [दास्याःपुत्र दुष्टपारावत! तिष्ठ तिष्ठ यावदेतेन दण्डकाष्ठेने सुपक्वमिव चूतफलमस्मात्प्रासादात्भूमौ पातयिष्यामि ।]
Summary AI He threatens to knock the wicked pigeon down from the palace like a ripe mango using his staff.
सारांश AI दुष्ट कबूतर! ठहर, अभी इस डंडे से तुझे पके हुए आम की तरह महल से नीचे जमीन पर गिराता हूँ।
चारुदत्तः—(यज्ञोपवीतं आकृष्य) वयस्य! उपविश । किमनेन? । तिष्ठतु दयितासहितस्तपस्वी पारावतः ।
Summary AI Restraining his friend by his sacred thread, Cārudatta tells him to sit and let the poor pigeon stay with its mate.
सारांश AI मित्र! बैठ जाओ। इससे क्या लाभ? इस बेचारे कबूतर को उसकी प्रेयसी के साथ रहने दो।
चेटः—कधं पारावदं पेक्खदि,मं ण पैक्खदि? । भोदु, अवराए लोट्टगुडिकाए पुणो वि ताडइस्सं । (तथा करोति) [कथं पारावतं पश्यति, मां न पश्यति? । भवतु, अपरया लोष्टगुटिकया पुनरपि ताडयिष्यामि ।]
Summary AI The messenger wonders why the pigeon is noticed but he is not, and decides to throw another clod.
सारांश AI यह कबूतर को देख रहा है पर मुझे नहीं? मैं फिर से मिट्टी का ढेला मारता हूँ।
विदूषकः—(दिशोऽवलोक्य) कधं कुंभीलओ? । ता जाव उवसप्पामि । (उपसृत्य, द्वारमुद्घाट्य) अरे कुंभीलअ!पविश; साअदं दे । [कथं कुम्भीलकः? तद्यावदुपसर्पामि । अरे कुम्भीलक! प्रविश; स्वागतं ते ।]
Summary AI Recognizing Kumbhīlaka, he welcomes him and invites him to enter.
सारांश AI अरे, यह तो कुम्भीलक है। कुम्भीलक! अंदर आ जाओ, तुम्हारा स्वागत है।
चेटः—(प्रविश्य) अज्ज! वंदामि । [आर्य! वन्दे ।]
Summary AI He offers his salutations.
सारांश AI आर्य! आपको प्रणाम करता हूँ।
विदूषकः—अरे, कहिं तुम ईदिसे दुद्दिणे अंधारे आअदो! । । [अरे, कुत्र त्वमीदृशे दुर्दिनेऽन्धकार आगतः?)]
Summary AI He asks where he has come from on such a dark and stormy day.
सारांश AI अरे, तुम इस खराब मौसम और अंधेरे में यहाँ कैसे आए हो?
चेटः—अले, एशा शा । [अरे, एषा सा ।]
Summary AI "Look, here she is!"
सारांश AI अरे, वह यह रही।
विदूषकः—का एसा का? । [कैषा का?]
Summary AI "Who is this 'she'?"
सारांश AI कौन वह? कौन?
चेटः—एशा शा । [एषा सा ।]
Summary AI "Here she is!"
सारांश AI वह यह रही।
विदूषकः—किं दाणि दासीए पुत्ता! दुन्भिक्खकाले वुड्ढरंको विअ उद्धकं सासाअसि—‘एसा सा से” त्ति! । [किमिदानीं दास्याःपुत्र! दुर्भिक्षकाले वृद्धरङ्क इवोर्ध्वकं श्वासायसे—'एषा सा सा' इति?]
Summary AI He asks why the messenger is gasping "she, she" like a starving beggar during a famine.
सारांश AI अरे दासीपुत्र! अकाल के समय किसी भूखे बूढ़े की तरह लंबी सांसें भरते हुए 'वह वह' क्यों चिल्ला रहे हो?
चेटः—अले, तुम पि दाणि इंदमहकामुको विअ सुट्ठु किं काकाअसि—‘का के त्ति । [अरे स्वमपीदानीमिन्द्रमहकामुक इव सुष्टु किं काकायसे—का का' इति? ।]
Summary AI The messenger retorts by asking why he is croaking "who, who" like a crow eager for the Indramaha.
सारांश AI अरे, तुम भी इन्द्र-उत्सव के लालची कौवे की तरह 'कौन कौन' क्यों कर रहे हो?
विदूषकः—ता कहेहि । [तत्कथय ।]
Summary AI Then tell me.
सारांश AI तो बताओ।
चेटः—(स्वगतम्) भोदु एवं भणिशं । (प्रकाशम्) अले, पण्हं दे दइश्शं । [भवतु, एवं भणिष्यामि । अरे, प्रश्न ते दास्यामि ।]
Summary AI Alright, I shall speak. Listen, I will pose a riddle to you.
सारांश AI ठीक है, मैं वैसा ही कहूँगा। अरे, मैं तुमसे एक प्रश्न पूछता हूँ।
विदूषकः—अहं दे मुंडे गोड्ढ दइस्सं । [अहं ते मस्तके पादं दास्यामि ।]
Summary AI I will place my foot upon your head!
सारांश AI मैं तुम्हारे सिर पर पैर रखूँगा।
चेटः—अले, जाणाहि दाव, तेण हि कश्शिं काले चूआ मोलेंति । [अरे, जानीहि तावत् तेन हि कस्मिन्काले मुकुलिता भवन्ति ।]
Summary AI Hey, answer this then: at what season do they blossom?
सारांश AI अरे, तो यह बताओ कि वे किस समय कलियों से भर जाते हैं?
विदूषकः—अरे दासीए पुत्ता! गिम्हे । [अरे दास्याःपुत्र! ग्रीष्मे ।]
Summary AI You son of a slave! During the summer.
सारांश AI अरे दासीपुत्र! ग्रीष्म काल में।
चेटः—(सहासम्) अले, णहि णहि । [अरे, नहि नहि ।]
Summary AI Hey, no, no!
सारांश AI अरे, नहीं नहीं।
विदूषकः—(स्वगतम्) किं दाणि एत्थ कहिस्सं? । (विचिन्त्य) भोदु, चारुदत्तं गदुञ पुच्छिस्सं । (प्रकाशम्) अरे, मुहुत्तअं चिट्ठ । (चारुदत्तमुपसृत्य) भो वअस्स! पुच्छिस्सं दाव, कस्सि काले चूआ मोलेंति? [किमिदानीमत्र कथयिष्यामि । भवतु, चारुदतं गत्वा प्रक्ष्यामि । अरे, मुहूर्तकं तिष्ठ । भो वयस्य! प्रक्ष्यामि तावत्, कस्मिन्काले चूता मुकुलिता भवन्ति? ।]
Summary AI What should I say to this now? Fine, I will go and ask Cārudatta. Hey, wait a moment. My friend! I ask you, at what time do mango trees blossom?
सारांश AI अब मैं यहाँ क्या कहूँगा? अच्छा, चारुदत्त के पास जाकर पूछता हूँ। अरे, एक क्षण रुको। हे मित्र! मैं पूछता हूँ कि आम के वृक्षों में कलियाँ कब आती हैं?
चारुदत्तः—मूर्ख!! वसन्ते ।
Summary AI You fool! In the spring (Vasanta).
सारांश AI मूर्ख! वसंत में।
विदूषकः—(चेटमुपगम्य) मुक्ख! वसंते । [मूर्ख! वसन्ते ।]
Summary AI You fool! In the spring (Vasanta).
सारांश AI मूर्ख! वसंत में।
चेटः—दुदिअं दे पण्हं दैइ । शुशमिद्धाणं गामाणं का लक्खों कलेदि । [द्वितीयं ते प्रश्नं दास्यामि । सुसमृद्धानां ग्रामाणाम् का रक्षां करोति? ।]
Summary AI I will pose a second question to you. What protects the highly prosperous villages?
सारांश AI मैं तुमसे दूसरा प्रश्न पूछता हूँ। समृद्ध गाँवों की रक्षा कौन करता है?
विदूषकः—अरे, रच्छा । [अरे, रथ्या ।]
Summary AI Hey, the street.
सारांश AI अरे, गली।
चेटः—(सहासम्) अले, णहि णहि । [अरे, नहि नहि ।]
Summary AI Hey, no, no!
सारांश AI अरे, नहीं नहीं।
विदूषकः—भोदु, संसए पडिदम्हि । (विचिन्त्य) भोदु, चारुदत्तं पुणो वि पुछिस्सं । (पुनर्निवृत्य चारुदत्तं तथैवोदाहरति) (भवतु, संशये पतितोऽस्मि । [भवतु चारुदत्तं पुनरपि प्रक्ष्यामि ।]
Summary AI Fine, I will ask Cārudatta once again.
सारांश AI अच्छा, चारुदत्त से दोबारा पूछता हूँ।
चारुदत्तः—वयस्य! सेना ।
Summary AI Friend, an army (Senā).
सारांश AI मित्र! सेना।
विदूषकः—(चेटमुपगम्य) अरे दासीए पुत्ता! सेणा । [अरे दास्याःपुत्र! सेना ।]
Summary AI You son of a slave! An army (Senā).
सारांश AI अरे दासी के पुत्र! सेना।
चेटः—अले दुवे वि एक्काश्शिं कडुअ शिग्धं भणाहि । [अरे, द्वे अप्येकस्मिन् कृत्वा शीघ्रं भण ।]
Summary AI Hey, combine both answers and say them quickly.
सारांश AI अरे, दोनों उत्तरों को एक साथ मिलाकर जल्दी कहो।
विदूषकः—सेणावसंते । [सेनावसन्ते ।]
Summary AI Senā-vasante.
सारांश AI सेना-वसंत।
चेटः—णं पलिवत्तिअ भणीहि । [ननु परिवर्त्य भण ।]
Summary AI No, say it by reversing the order.
सारांश AI अरे, इसे उलटकर कहो।
विदूषकः—(कायेन परिवृत्य) सेणावसंते । [सेनावसन्ते ।]
Summary AI Senā-vasante.
सारांश AI सेना-वसंत।
चेटः—अले मुक्ख बडुका! पदाई पलिवत्तावेहि । [अरे मूर्ख बटुक! पदे परिवर्तय!!]
Summary AI You foolish lad! Reverse the positions of the words!
सारांश AI अरे मूर्ख बालक! शब्दों के स्थान को बदलो!
विदूषकः—(पादौ परिवर्त्य) सेणावसंते । [सेनावसन्ते ।]
Summary AI Senāvasante.
सारांश AI सेनावसन्ते।
चेटः—अले मुक्ख! अक्खलपदाई पलिवतावेहि । [अरे मूर्ख! अक्षरपदे परिवर्तय ।]
Summary AI You fool! Reverse the order of the syllables.
सारांश AI अरे मूर्ख! इन अक्षरों के क्रम को बदलो।
विदूषकः—(विचिन्त्य) वसंतसेणा । [वसन्तसेना ।]
Summary AI Vasantasenā.
सारांश AI वसन्तसेना।
चेटः—एशा शा आअदा । [एषा सागता ।]
Summary AI Here she is.
सारांश AI वह आ गई है।
विदूषकः—ता जाव चारुदत्तस्स णिवेदेमि । (उपसृत्य) भो चारुदत्त! धणिओ दे आअदो । [तद्यावश्चारुदत्तस्य निवेदयामि । भो चारुदत्त! धनिकस्त आगतः ।]
Summary AI Let me inform Cārudatta. O Cārudatta, your creditor has arrived!
सारांश AI तो मैं चारुदत्त को सूचित करता हूँ। हे चारुदत्त! आपका लेनदार आया है।
चारुदत्तः—कुतोऽस्मत्कुले धनिकः ।
Summary AI How could there be a creditor in our family?
सारांश AI हमारे कुल में लेनदार कहाँ से आया?
विदूषकः—जइ कुले णत्थि, ता दुवारे अत्थि; एसा वसंतसेणा आअदा । [यदि कुले नास्ति, तद्वारेऽस्ति; एषा वसन्तसेनागता ।]
Summary AI If there is no creditor in the family, there is one at the door; Vasantasenā has come.
सारांश AI यदि कुल में नहीं है, तो द्वार पर है; यह वसन्तसेना आई है।
चारुदत्तः—वयस्य! किं मां प्रतारयसि? ।
Summary AI My friend, why are you deceiving me?
सारांश AI मित्र! क्या तुम मुझे ठग रहे हो?
विदूषकः—जइ मे वअणे ण पत्तिआअसि, ता एवं कुंभीलअं पुच्छ । अरे दासीए पुत्ता कुंभीलअ! उवसप्प । [यदि मे वचने न प्रत्ययसे, तदिमं कुम्भीलकं पृच्छ । अरे दास्याः पुत्र कुम्भीलक! उपसर्प ।]
Summary AI If you do not believe my words, ask this Kumbhīlaka. You son of a slave, Kumbhīlaka! Come closer.
सारांश AI यदि मेरी बात पर विश्वास नहीं है, तो इस कुम्भीलक से पूछ लो। अरे कुम्भीलक! पास आओ।
चेटः—(उपसृत्य) अज्ज! वंदामि । [आर्य! वन्दे ।]
Summary AI Noble sir, I salute you.
सारांश AI आर्य! मैं प्रणाम करता हूँ।
चारुदत्तः—भद्र! स्वागतम्; कथय सत्यं प्राप्ता वसन्तसेना? ।
Summary AI Welcome, good man! Tell me truly, has Vasantasenā arrived?
सारांश AI भद्र! तुम्हारा स्वागत है; सच कहो, क्या वसन्तसेना आ गई है?
चेटः—एशा शा अदा वशंतशेणा । [एषा सागता वसन्तसेना ।]
Summary AI Here she is; Vasantasenā has arrived.
सारांश AI वह वसन्तसेना आ गई है।
चारुदत्तः—(सहर्षम्) भद्र! न कदाचित्प्रियवचनं निष्फलीकृतं मया, तद्गृह्यतां पारितोषिकम् । (इत्युत्तरीयं प्रयच्छति)
Summary AI Good man, I have never left pleasant news unrewarded; please accept this gift. (He gives his upper garment.)
सारांश AI भद्र! मैंने कभी प्रिय वचन कहने वाले को खाली हाथ नहीं भेजा, अतः यह पुरस्कार स्वीकार करो। (ऐसा कहकर चादर देते हैं)
चेटः—(गृहीत्वा प्रणम्य, सपरितोषम्) जाव अज्जआए णिवेदेमि । (इति निष्क्रान्तः) [यावदार्याया निवेदयामि ।]
Summary AI I shall inform the noble lady.
सारांश AI तब तक मैं आर्या को सूचित करता हूँ।
विदूषकः—भो! अवि जाणासि, किंणिमित्तं ईदिसे दुद्दिणे आअदे त्ति है । भो! [अपि जानासि, किंनिमित्तमीडशे दुर्दिन आगतेति? ।]
Summary AI Do you know what has brought her here on such a stormy day?
सारांश AI क्या तुम जानते हो कि इस प्रकार के खराब मौसम में वह किस कारण से आई है?
चारुदत्तः—वयस्य! न सम्यगवधारयामि ।
Summary AI Friend, I cannot quite figure it out.
सारांश AI मित्र! मैं ठीक से समझ नहीं पा रहा हूँ।
विदूषकः—मए जाणिदं । अप्पमुल्ला रअणावली, बहुमुल्लं सुवएणभंडअं त्ति ण परितुट्टा अवरं मग्गिदुं आअदा । [मया ज्ञातम् । अल्पमूल्या रत्नावली, बहुमूल्यं सुवर्णभाण्डमिति न परितुष्टाऽपरं याचितुमागता ।]
Summary AI I have it! Thinking the pearl necklace was of little value compared to the costly gold casket, she is dissatisfied and has come to demand more.
सारांश AI मुझे पता चल गया। रत्नावली कम मूल्य की थी और स्वर्ण आभूषण अधिक कीमती, इसलिए वह असंतुष्ट होकर कुछ और माँगने आई है।
चारुदत्तः—(स्वगतम्) परितुष्टा यास्यति ।
Summary AI She shall leave satisfied.
सारांश AI वह संतुष्ट होकर ही जाएगी।
(ततः प्रविशत्युज्ज्ववलाभिसारिकावेशेन वसन्तसेना, सोत्कण्ठा छत्रधारिणी, विटश्च)
Summary AI Vasantasenā enters, dressed in the radiant attire of an abhisārikā, accompanied by an expectant parasol-bearer and a viṭa.
सारांश AI उसके बाद उज्ज्वल अभिसारिका के वेश में वसन्तसेना, उत्सुक छत्रधारिणी और विट का प्रवेश होता है।
विटः—(वसन्तसेनामुद्दिश्य)
Summary AI Addressing Vasantasenā:
सारांश AI विट वसन्तसेना को संबोधित करते हुए कहता है।
५.१२
अपद्मा श्रीरेषा प्रहरणमनङ्गस्य ललितं
कुलस्त्रीणां शोको मदनवरवृक्षस्य कुसुमम् ।
सलीलं गच्छन्ती रतिसमयलज्जा प्रणयिनी
रतिक्षेत्रे रङ्गे प्रियपथिकसार्थैरनुगता ॥
Summary AI She is Fortune without the lotus, the graceful weapon of the bodiless god, the sorrow of noble women, and the flower of the great tree of love. Moving gracefully and bashful at the time of love, this beloved is followed on the stage of the pleasure-field by a train of dear travelers.
सारांश AI बिना कमल की लक्ष्मी, कामदेव का शस्त्र और काम-वृक्ष के पुष्प के समान यह सुंदरी लज्जापूर्वक अपने प्रिय से मिलने रति-क्षेत्र की ओर जा रही है।
विटः—वसन्तसेने! पश्य पश्य ।
Summary AI Vasantasenā! Look, look.
सारांश AI वसन्तसेना! देखो, देखो।
५.१३
गर्जन्ति शैलशिखरेषु विलम्बिबिम्बा
मेघा वियुक्तवनिताहृदयानुकाराः ।
येषां रवेण सहसोत्पतितैर्मयूखैः
खं वीज्यते मणिमयैरिव तालवृन्तैः ॥
Summary AI Clouds, mimicking the hearts of separated women and hanging low, roar on mountain peaks; the sky is fanned by peacocks that have suddenly flown up at their sound, using their jeweled tails like fans.
सारांश AI पर्वतों पर गरजते बादल विरहिणियों के हृदय जैसे हैं, जिनकी गर्जना से उत्साहित मयूर अपने पंखों से आकाश को वैसे ही झल रहे हैं मानो वे मणिमय पंखे हों।
विटः—अपि च—
Summary AI And moreover—
सारांश AI और यह भी—
५.१४
पङ्कक्लिन्नमुखाः पिबन्ति सलिलं धाराहता दर्दुराः
कण्ठं मुञ्चति बर्हिणः समदनो नीपः प्रदीपायते ।
संन्यासः कुलदूषणैरिव जनैर्मेघैर्वृतश्चन्द्रमा
विद्युन्नीचकुलोद्गतेव युवतिर्नैकत्र संतिष्ठते ॥
Summary AI Frogs with mud-stained mouths drink rain, the impassioned peacock cries, and the nīpa flower shines like a lamp. The moon is obscured by clouds like asceticism by those who disgrace their families, and lightning, like a low-born woman, does not stay in one place.
सारांश AI मेढक जल पी रहे हैं, मोर कूक रहे हैं और चंद्रमा बादलों से वैसे ही ढका है जैसे बुरे लोगों से कुल; बिजली चंचल स्त्री की तरह एक जगह नहीं टिक रही है।
वसन्तसेना—भाव! सुट्ठु दे भणिदं । एषा हि । [भाव! सुष्ठु ते भणितम् ।]
Summary AI Noble sir, you have spoken well.
सारांश AI महोदय! आपने ठीक ही कहा है।
५.१५
मूढे निरन्तरपयोधरया मयैव
कान्तः सहाभिरमते यदि किं तवात्र ।
मां गर्जितैरपि मुहुर्विनिवारयन्ती
मार्गं रुणद्धि कुपितेव निशासपत्नी ॥
Summary AI "O foolish one! If the lover sports with me alone, who possesses constant clouds, what is that to you?" Thus speaking, as if a jealous rival night, the lightning repeatedly thwarts me with thunders and blocks my path.
सारांश AI ओ मूर्ख! जल से भरी मुझ (बादली) के साथ ही प्रियतम रमण करते हैं, फिर तुम सौत रूपी रात्रि की तरह गरजकर मेरा मार्ग क्यों रोक रही हो?
विटः—भवतु एवं तावत्; उपालभ्यतां तावदियम् ।
Summary AI Let it be so; let her be reproached for the time being.
सारांश AI खैर, ऐसा ही सही; अब इसकी उलाहना की जाए।
वसन्तसेना—भाव! किमनया स्त्रीस्वभावदुर्विदग्धयोपालब्धया? । पश्यतु भावः ।
Summary AI Noble sir, what is the point of reproaching her, who is naturally perverse by the very nature of women? Please look, sir.
सारांश AI महोदय! स्त्री सुलभ चंचलता के कारण धृष्ट इस बिजली को उलाहना देने से क्या लाभ? आप स्वयं देखें।
५.१६
मेघा वर्षन्तु गर्जन्तु मुञ्चन्त्वशनिमेव वा ।
गणयन्ति न शीतोष्णं रमणाभिमुखाः स्त्रियः ॥
Summary AI Let the clouds rain, roar, or even hurl lightning; women heading toward their lovers do not heed the cold or heat.
सारांश AI बादल चाहें बरसें, गर्जना करें या बिजली गिराएँ, अपने प्रियतम से मिलने जाती स्त्रियाँ सर्दी या गर्मी की तनिक भी परवाह नहीं करतीं।
विटः—वसन्तसेने! पश्य पश्य, अयमपरः
Summary AI Vasantasenā! Look, look, here is another.
सारांश AI वसन्तसेना! देखो, देखो, यह एक और दृश्य है।
५.१७
पवनचपलवेगः स्थूलघाराशरौघः
स्तनितपटहनादः स्पष्टविद्युत्पताकः ।
हरति करसमूहं खे शशाङ्कस्य मेघो
नृप इव पुरमध्ये मन्दवीर्यस्य शत्रोः ॥
Summary AI With the swift speed of the wind, a volley of thick rain-arrows, the sound of thundering drums, and the distinct banner of lightning, the cloud seizes the moon's rays in the sky, like a king seizing a weak enemy’s tribute in the midst of his city.
सारांश AI पवन के वेग और बिजली की ध्वजा वाला यह मेघ, आकाश में चंद्रमा की किरणों को वैसे ही छीन रहा है जैसे कोई राजा किसी निर्बल शत्रु को नगर के बीच में लूट लेता है।
वसन्तसेना—एवं एणेदं । ती कधं एसो अवरो? । [एवं न्विदम् । तत्कथमेषोऽपरः?]
Summary AI It is indeed so. But how is this another?
सारांश AI वास्तव में ऐसा ही है। पर यह दूसरा कैसा है?
५.१८
एतैरेव यदा गजेन्द्रमलिनैराध्मातलम्बोदरै-
र्गर्जद्भिः सतडिद्बलाकशबलैर्मेघैः सशल्यं मनः ।
तत्किं प्रोषितभर्तृवध्यपटहो हा हा हताशो बकः
प्रावृट् प्रावृडिति ब्रवीति शठधीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥
Summary AI When the mind is already pierced by these clouds—dark as great elephants, with swollen bellies, thundering and variegated with lightning and cranes—why does this wretched, wicked crane cry out "Monsoon! Monsoon!" like an executioner’s drum for wives of absent husbands, as if throwing salt on a wound?
सारांश AI जब बादलों के कारण मन दुखी है, तब यह बगुला 'वर्षा-वर्षा' चिल्लाकर घाव पर नमक छिड़कने जैसा काम क्यों कर रहा है?
विटः—वसन्तसेने । एवमेतत् । इदमपरं पश्य
Summary AI Vasantasenā, it is so. Look at this other one.
सारांश AI वसन्तसेना! यह बिल्कुल ऐसा ही है। इस दूसरे दृश्य को भी देखो।
५.१९
बलाका पाण्डुरोष्णीषं विद्युत्क्षिप्तचामरम् ।
मत्तवारणसारूप्यं कर्तुकाममिवाम्बरम् ॥
Summary AI With cranes as a white turban and lightning as a waving fly-whisk, the sky appears as if it desires to take on the likeness of an intoxicated elephant.
सारांश AI सफेद बगुलों की पंक्ति रूपी पगड़ी और बिजली रूपी चँवर धारण किए हुए यह आकाश मानो किसी मतवाले हाथी का रूप धारण करना चाहता है।
वसन्तसेना—भाव! पेक्ख पेक्ख । [भाव! पश्य पश्य ।]
Summary AI Noble sir, look, look!
सारांश AI महोदय! देखिए, देखिए।
५.२०
एतैरार्द्रतमालपत्रमलिनैरापीतसूर्यं नभो वल्मीकाः शरताडिता इव गजाः सीदन्ति धाराहताः ।
विद्युत्काञ्चनदीपिकेव रचिता प्रासादसंचारिणी ।
ज्योत्स्ना दुर्बलभर्तृकेव वनिता प्रोत्सार्य मेघैर्हता ॥
Summary AI The sky's sun is swallowed by clouds dark as moist tamāla leaves. Ant-hills struck by rain collapse like elephants hit by arrows. Lightning shines like a golden lamp moving through a palace, and the moonlight, like a woman with a weak husband, is pushed aside and carried away by the clouds.
सारांश AI तमाल जैसा काला आकाश, बाणों से बिंधे हाथियों जैसे वर्षा-ताड़ित दीमक के ढेर और दीपक जैसी बिजली के बीच चाँदनी निर्बल पति वाली स्त्री की तरह नष्ट हो गई है।
विटः—वसन्तसेने! पश्य पश्य ।
Summary AI Vasantasenā! Look, look.
सारांश AI वसन्तसेना! देखो, देखो।
५.२१
एते हि विद्युद्गुणबद्धकक्षा
गजा इवान्योन्यमभिद्रवन्तः ।
शक्राज्ञया वारिधराः सधारा
गां रूप्यरज्ज्वेव समुद्धरन्ति ॥
Summary AI These clouds, with lightning as girth-bands, charge at each other like elephants. Carrying showers, they seem to lift the earth by ropes of silver at Indra's command.
सारांश AI इन्द्र की आज्ञा से बिजली रूपी पेटी वाले बादल हाथियों की तरह परस्पर टकरा रहे हैं और वर्षा की धाराओं रूपी चांदी की रस्सियों से पृथ्वी को मानो ऊपर उठा रहे हैं।
विटः—अपि च, पश्य
Summary AI And moreover, look.
सारांश AI और भी देखो—
५.२२
महावाताध्मातैर्महिषकुलनीलैर्जलधरै-
श्चलैर्विद्युत्पक्षैर्जलधिभिरिवान्तःप्रचलितैः ।
इयं गन्धोद्दामा नवहरितशष्पाकुरवती
धरा धारापातैर्मणिमयशरैर्भिद्यत इव ॥
Summary AI Driven by mighty winds, clouds dark as buffalo herds and winged with flickering lightning appear like surging oceans. The fragrant earth, covered in fresh green sprouts, seems pierced by downpours acting as jeweled arrows.
सारांश AI प्रचंड पवन से प्रेरित और भैंसों जैसे काले बादल उमड़ रहे हैं। वर्षा की धाराओं रूपी मणियों के बाणों से यह सुगन्धित और नवांकुरों वाली पृथ्वी मानो बिंधी जा रही है।
वसन्तसेना—भाव! एसो अवरो! । [भाव! एषोऽपरः ।]
Summary AI Noble sir, here is another.
सारांश AI महोदय! यह एक और है।
५.२३
एह्येहीति शिखण्डिनां पटुतरं केकाभिराक्रन्दितः ।
प्रोड्डीयेव बलाकया सरभसं सोत्कण्ठमालिङ्गितः ।
हंसैरुज्झितपङ्कजैरतितरां सोद्वेगमुद्वीक्षितः कुर्वन्नञ्जनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठति ॥
Summary AI Called by the sharp cries of peacocks shouting "Come! Come!", embraced by cranes soaring with longing, and watched anxiously by swans abandoning lotuses, the cloud rises, dyeing the quarters dark as collyrium.
सारांश AI मोरों की केका और बगुलों के आलिंगन के बीच हंसों द्वारा उपेक्षित मेघ उठ रहे हैं। काजल के समान काले ये बादल सभी दिशाओं को अंधकारमय बना रहे हैं।
विटः—एवमेतत्; तथा हि पश्य
Summary AI It is so; for see here.
सारांश AI यह ऐसा ही है; जैसा कि आप देख रहे हैं—
५.२४
निष्पन्दीकृतपद्मषण्डनयनं नष्टक्षपावासरं
विद्युद्भिः क्षणनष्ट दृष्टतिमिरं प्रच्छादिताशामुखम् ।
निश्चेष्टं स्वपितीव संप्रति पयोधारागृहान्तर्गतं
स्फीताम्भोधरधामनैकजलदच्छत्रापिधानं जगत् ॥
Summary AI With its lotus-eyes closed, day and night indistinguishable, and darkness flickering with lightning, the world remains hidden. Under a canopy of massive clouds, the earth seems to sleep motionless within a pavilion of rain.
सारांश AI मूसलाधार वर्षा में डूबा संसार निश्चेष्ट सो रहा है। कमल रूपी आंखें बंद हैं, दिन-रात का अंतर मिट गया है और बादलों के छत्र ने संपूर्ण जगत को ढक लिया है।
वसन्तसेना—भाव एव्वं ण्णेदं । ता पेक्ख पेक्ख । [भाव! एवं न्विदम्; तत्पश्य पश्य ।]
Summary AI Noble sir, it is indeed so; so look, look.
सारांश AI महोदय! वास्तव में ऐसा ही है; तो देखिए, देखिए।
५.२५
गता नाशं तारा उपकृतमसाधाविव जने वियुक्ताः कान्तेन स्त्रिय इव न राजन्ति ककुभः ।
प्रकामान्तस्तप्तं त्रिदशपतिशस्त्रस्य शिखिना ।
द्रवीभूतं मन्ये पतति जलरूपेण गगनम् ॥
Summary AI Stars vanish like favors done for the wicked, and directions lose their luster like women separated from lovers. It seems the sky, scorched by Indra's thunderbolt, has melted and is now falling in the form of water.
सारांश AI तारे दुष्टों को दिए उपकार की भांति लुप्त हो गए हैं और दिशाएं विरहिणी स्त्रियों सी मलिन हैं। मानो वज्र की अग्नि से पिघलकर आकाश ही जल बन गिर रहा हो।
वसन्तसेना—अपि च, पश्य ।
Summary AI And moreover, look.
सारांश AI और यह भी देखिए।
५.२६
उन्नमति नमति वर्षति गर्जति मेघः करोति तिमिरौघम् ।
प्रथमश्रीरिव पुरुषः करोति रूपाण्यनेकानि ॥
Summary AI The cloud rises, bows, rains, thunders, and spreads darkness. Like a man suddenly attaining wealth, it assumes many different forms and behaviors.
सारांश AI बादल कभी उठता है, कभी झुकता है, कभी बरसता है तो कभी गरजता है। अचानक वैभव प्राप्त व्यक्ति की तरह यह मेघ अनेक प्रकार के रूप धारण कर रहा है।
विटः—एवमेतत्
Summary AI It is indeed so.
सारांश AI यह ऐसा ही है।
५.२७
विद्युद्भिर्ज्वलतीव संविहसतीवोच्चैर्बलाकाशतै-
र्माहेन्द्रेण विवल्गतीव धनुषा धाराशरोद्गारिणा ।
विस्पष्टाशनिनिस्वनेन रसतीवाघूर्णतीवानिलै-
र्नीलैःसान्द्रमिवाहिभिर्जलधरैर्धूपायतीवाम्बरम् ॥
Summary AI The sky seems to burn with lightning, laugh with white cranes, and dance with Indra's bow discharging arrows of rain. It roars with thunder, whirls in the wind, and smokes with clouds thick as black serpents.
सारांश AI आकाश बिजली से जलता हुआ, बगुलों से हंसता हुआ और इन्द्रधनुष से खेलता हुआ जान पड़ता है। गर्जना और काले मेघों से ऐसा लगता है मानो गगन धूमिल हो रहा हो।
५.२८
जलधर! निर्लजस्त्वं यन्मां दयितस्य वेश्म गच्छन्तीम् । स्तनितेन भीषयित्वा धाराहस्तैः परामृशसि ॥
Summary AI O Cloud! You are shameless. While I am going to my lover's house, you frighten me with your thunder and touch me with your hands of rain.
सारांश AI हे निर्लज्ज बादल! जब मैं अपने प्रिय के घर जा रही हूँ, तब तुम गर्जना से मुझे डराते हो और अपनी वर्षा रूपी हाथों से मेरा स्पर्श कर रहे हो।
वसन्तसेना—भोः शक्र!
Summary AI O Śakra!
सारांश AI हे इन्द्र!
५.२९
किं ते ह्यहं पूर्वरतिप्रसक्ता
यत्त्वं नदस्यम्बुद सिंहनादैः ।
न युक्तमेतत्प्रियकाङ्क्षिताया
मार्गं निरोद्धुं मम वर्षपातैः ॥
Summary AI O Cloud! Was I once your beloved that you roar at me like a lion? It is not right for you to block the path of a woman seeking her lover with your downpours.
सारांश AI हे मेघ! क्या मैं तुम्हारी पुरानी प्रेमिका हूँ जो तुम सिंह की तरह दहाड़ रहे हो? प्रिय से मिलने को आतुर स्त्री का मार्ग वर्षा से रोकना उचित नहीं है।
वसन्तसेना—अपि च—
Summary AI And moreover—
सारांश AI और यह भी—
५.३०
यद्वदहल्याहेतोर्मृषा वदसि शक्र गौतमोऽस्मीति ।
तद्वन्ममापि दुःखं निरपेक्ष निवार्यतां जलदः ॥
Summary AI O Indra! Just as you once lied and said "I am Gautama" for the sake of Ahalyā, so too, O indifferent one, consider my sorrow and restrain this cloud.
सारांश AI हे इन्द्र! जिस प्रकार तुमने अहल्या के लिए गौतम का वेश धरकर छल किया था, उसी प्रकार मुझ पर दया करके इस वर्षा को रोक दो जो बाधा डाल रही है।
वसन्तसेना—अपि च—
Summary AI And also—
सारांश AI और भी—
५.३१
गर्ज वा वर्ष वा शक्र मुञ्च वा शतशोऽशनिम् ।
न शक्या हि स्त्रियो रोद्धुं प्रस्थिता दयितं प्रति ॥
Summary AI O Indra! Thunder, rain, or hurl hundreds of thunderbolts; women who have set out toward their beloveds cannot be stopped.
सारांश AI हे इन्द्र! तुम चाहे गर्जो, बरसो या सैकड़ों वज्र गिराओ, अपने प्रियतम की ओर प्रस्थान कर चुकी स्त्रियों को रोकना संभव नहीं है।
५.३२
यदि गर्जति वारिधरो गर्जतु तन्नाम निष्ठुराः पुरुषाः ।
अयि विद्युत्प्रमदानां त्वमपि च दुःखं न जानासि ॥
Summary AI If the cloud thunders, let it thunder, for men are cruel. But O Lightning! Do you also not understand the sorrow of women?
सारांश AI यदि बादल गरजता है तो उसे गरजने दो, क्योंकि पुरुष तो निष्ठुर होते ही हैं। पर हे बिजली! तुम तो स्वयं नारी हो, क्या तुम्हें स्त्रियों की व्यथा का ज्ञान नहीं?
विटः—भवति । अलमलमुपालम्भेन । उपकारिणी तवेयम्—
Summary AI Lady, enough with the reproaches. She is actually a benefactress to you.
सारांश AI देवी! अब उलाहना देना बस करें। यह तो आपके प्रति उपकारी ही है—
५.३३
ऐरावतोरसि चलेच सुवर्णरज्जुः
शैलस्य मूर्ध्नि निहितेव सिता पताका ।
आखण्डलस्य भवनोदरदीपिकेय-
माख्याति ते प्रियतमस्य हि संनिवेशम् ॥
Summary AI Like a golden rope on Airāvata's chest, or a white banner atop a mountain, this lamp of Indra's palace—the lightning—reveals the location of your beloved.
सारांश AI ऐरावत के वक्ष पर स्वर्ण-रस्सी या पर्वत शिखर पर श्वेत पताका के समान यह बिजली इन्द्र के भवन की दीपशिखा बनकर तुम्हारे प्रियतम के घर का पता बता रही है।
वसन्तसेना—भाव! एवं ते ज्जेव एदं गेहं । [भाव । एवं तदेवैतद्गेहम् ।]
Summary AI Sir, yes, this is indeed that very house.
सारांश AI हे मित्र! हाँ, यही वह घर है।
विटः—सकलकलाभिज्ञाया न किंचिदिह तवोपदेष्टव्यमस्ति । तथापि स्नेहः प्रलापयति । अत्र प्रविश्य कोपोऽयन्तं न कर्तव्यः ।
Summary AI To you, who are proficient in all arts, there is nothing to be taught. Even so, affection makes me speak; do not give way to excessive anger once you enter.
सारांश AI समस्त कलाओं की ज्ञाता आपको कुछ सिखाने की आवश्यकता नहीं है, फिर भी स्नेहवश कहता हूँ कि यहाँ प्रवेश कर बहुत अधिक क्रोध न करना।
५.३४
यदि कुप्यसि नास्ति रतिः कोपेन विनाऽथवा कुतः कामः ।
कुप्य च कोपय च त्वं प्रसीद च त्वं प्रसादय च कान्तम् ॥
Summary AI If you are angry, there is no pleasure; yet without anger, where is passion? Therefore, be angry, provoke anger, be gracious, and appease your lover.
सारांश AI क्रोध के बिना रति कैसी और अधिक क्रोध से प्रेम का नाश होता है। अतः तुम रूठो भी और मनाओ भी, स्वयं प्रसन्न हो और अपने प्रिय को भी प्रसन्न करो।
विटः—भवतु एवं तावत् । भो भोः! निवेद्यतामार्यचारुदत्ताय
Summary AI Let it be so then. Ho there! Let it be announced to the noble Cārudatta.
सारांश AI अच्छा, ऐसा ही हो। अरे, कोई आर्य चारुदत्त को सूचित करे।
५.३५
एषा फुल्लकदम्बनीपसुरभौ काले घनोद्भासिते
कान्तस्यालयमागता समदना हृष्टा जलार्द्रालका ।
विद्युद्वारिदगर्जितैः सचकिता त्वद्दर्शनाकाङ्क्षिणी
पादौ नूपुरलग्नकर्दमधरौ प्रक्षालयन्ती स्थिता ॥
Summary AI In this season fragrant with Kadamba and Nīpa flowers and shining with clouds, she has arrived at her lover's house. Wet-haired, joyful yet startled by lightning and thunder, she stands washing her feet smeared with mud.
सारांश AI कदम्ब की सुगंध से महकते इस समय में, वर्षा से भीगे केशों वाली और गर्जना से डरी नायिका प्रिय के द्वार पर कीचड़ से सने नूपुरों वाले पैर धो रही है।
चारुदत्तः—(आकर्ण्य) वयस्य! ज्ञायतां किमेतदिति ।
Summary AI (Listening) Friend, find out what this is.
सारांश AI मित्र, सुनो और पता लगाओ कि यह क्या है।
विदूषकः—जं भवं आणवेदि । (वसन्तसेनामुपगम्य, सादरम्) सोत्थि भोदीए । [यद्भवानाज्ञापयति । स्वस्ति भवत्यै ।]
Summary AI As you command. Blessings to you, lady.
सारांश AI जैसी आपकी आज्ञा। देवी, आपका कल्याण हो।
वसन्तसेना—अज्ज! वंदामि । साअदं अज्ञस्स । (विटं प्रति) भाव! एसा छत्तधारिआ भावस्स जेव्व भोदु । [आर्य! बन्दे । स्वागतमा र्यस्य । भाव! एषा छत्रधारिका भावस्यैव भवतु ।]
Summary AI Noble sir, I salute you. You are welcome. Sir, let this umbrella-bearer remain with you.
सारांश AI आर्य, प्रणाम। आपका स्वागत है। मित्र, यह छत्रधारिका आपकी ही सेवा में रहे।
विटः—(स्वगतम्) अनेनोपायेन निपुणं प्रेषितोऽस्मि । (प्रकाशम्) एवं भवतु भवति वसन्तसेने!
Summary AI (To himself) I have been cleverly sent away by this means. (Aloud) Let it be so, Lady Vasantasenā!
सारांश AI (स्वयं से) इस बहाने से मुझे बड़ी चतुराई से विदा कर दिया गया है। (प्रकट रूप में) देवी वसन्तसेना, वैसा ही होगा।
५.३६
साटोपकूटकपटानृतजन्मभूमेः
शाठ्यात्मकस्य रतिकेलिकृतालयस्य ।
वेश्यापणस्य सुरतोत्सवसंग्रहस्य
दाक्षिण्यपण्यमुखनिष्क्रयसिद्धिरस्तु ॥
Summary AI May there be success in the purchase price—the courtesy—of this marketplace of courtesans, the birthplace of deceit and lies, the essence of craftiness, and the abode of amorous play and festive pleasure.
सारांश AI छलयुक्त प्रपंचों और काम-क्रीड़ाओं के केंद्र इस वेश्या-बाजार में, शिष्ट व्यवहार के मूल्य से ही मनोरथों की पूर्ण सफलता प्राप्त हो।
(इति निष्कान्तो विटः)
Summary AI (The Viṭa exits.)
सारांश AI विट का प्रस्थान होता है।
वसन्तसेना—अज मित्तेअ! कहिं तुम्हाणं जूदिअरो? । [आर्य मैत्रेय! कुत्र युष्माकं द्यूतकरः? ।]
Summary AI Noble Maitreya, where is your gambler?
सारांश AI आर्य मैत्रेय! आपके वे जुआरी कहाँ हैं?
विदूषकः—स्वगतम्) ही ही भो, जूदिअरो त्ति भणतीए अलंकिदो पिअबअस्सो । (प्रकाशम्) भोदि! एसो खु सुक्खरुखवाडिआए । [आश्चर्य, भोः द्यूतकर इति भणन्त्यालंकृतः प्रियवयस्यः । भवति! एष खलु शुष्कवृक्षवाटिकायाम् ।]
Summary AI Wonderful! My dear friend is truly honored by you calling him a 'gambler'. Lady, he is indeed in the dry-tree-garden.
सारांश AI आश्चर्य है! जुआरी कहकर आपने प्रिय मित्र का सम्मान ही बढ़ाया है। देवी, वे सूखे हुए बगीचे में हैं।
वसन्तसेना—अज्ज! का तुम्हाणं सुक्खरुक्खवाडिआ वुच्चदि? । [आर्य! का युष्माकं शुष्कवृक्षवाटिकोच्यते? ।]
Summary AI Noble sir, what is this that you call a 'dry-tree-garden'?
सारांश AI आर्य, आप किसे सूखा बगीचा कह रहे हैं?
विदूषकः—भोदि । जहिं ण खाईअदि, ण पीईअदि । [भवति! यत्र न खाद्यते, न पीयते ।]
Summary AI Lady, it is a place where one neither eats nor drinks.
सारांश AI देवी, जहाँ न कुछ खाने को मिलता है और न पीने को।
(वसन्तसेना स्मितं करोति)
Summary AI (Vasantasenā smiles.)
सारांश AI वसन्तसेना मंद-मंद मुस्कुराती है।
विदूषकः—ता पविसदु भोदी । [तस्मात्प्रविशतु भवती ।]
Summary AI Therefore, please enter, lady.
सारांश AI अतः आप भीतर प्रवेश करें।
वसन्तसेना—(जनान्तिकम्) एत्थ पविसिअ किं मए भणिदव्वं । [अत्र प्रविश्य किं मया भणितव्यम्? ।]
Summary AI What should I say upon entering?
सारांश AI यहाँ प्रवेश कर मुझे क्या कहना चाहिए?
चेटी—‘जूदिअर! अवि सुहो दे पदोसो? ति । [द्यूतकर! अपि सुखस्ते प्रदोषः?' इति ।]
Summary AI 'O gambler, is your evening a pleasant one?'—just this.
सारांश AI कहना— 'हे जुआरी! क्या तुम्हारी यह शाम सुखद बीत रही है?'
वसन्तसेना—अवि पारइस्सं? । [अपि पारयिष्यामि? ।)]
Summary AI Will I be able to manage it?
सारांश AI क्या मैं ऐसा कह पाने में समर्थ हो पाऊँगी?
चेटी—अवसरो जेव्व पारइस्सदि । [अवसर एव पारयिष्यति ।]
Summary AI The occasion itself will enable you.
सारांश AI अवसर आने पर आप स्वयं समर्थ हो जाएँगी।
विदूषकः—पविसदु भोदी । [प्रविशतु भवती ।]
Summary AI Please enter, lady.
सारांश AI देवी, आप अंदर आ जाइए।
वसन्तसेना—(प्रविश्योपसृत्य च, पुष्पैस्ताडयन्ती) अइ जूदिअर! अवि सुहो दे पदोसो? । [अयि द्यूतकर! अपि सुखस्ते प्रदोषः? ।]
Summary AI O gambler, is your evening pleasant?
सारांश AI हे जुआरी! क्या तुम्हारी यह शाम सुखद है?
चारुदत्तः—(अवलोक्य) अये, वसन्तसेना प्राप्ता । (सहर्षमुत्थाय) अयि प्रिये!
Summary AI (Looking) Ah, Vasantasenā has arrived. (Rising joyfully) Oh, my beloved!
सारांश AI अरे, वसन्तसेना आ गई हैं। प्रिय, तुम्हारा स्वागत है।
५.३७
सदा प्रदोषो मम याति जाग्रतः
सदा च मे निःश्वसतो गता निशा ।
त्वया समेतस्य विशाललोचने
ममाद्य शोकान्तकरः प्रदोषकः ॥
Summary AI While I stayed awake, the evening always dragged on; while I sighed, the night passed slowly. O large-eyed one! Joined with you today, this evening brings an end to my sorrow.
सारांश AI हे विशाल नेत्रों वाली! वियोग में मेरी शामें जागते हुए और रातें लंबी आहें भरते हुए कटती थीं, पर तुम्हारे आने से आज की यह शाम मेरे दुखों का अंत है।
चारुदत्तः—तत्स्वागतं भवत्यै, इदमासनम्; अत्रोपविश्यताम् ।
Summary AI You are most welcome; here is a seat, please be seated here.
सारांश AI आपका स्वागत है, यह आसन है; कृपया यहाँ विराजें।
विदूषकः—इदं आसणं, उवविसदु भोदी । [इदमासनम्, उपदिशतु भवती ।]
Summary AI Here is a seat; please sit, my lady.
सारांश AI यह आसन है, आप यहाँ बैठें।
(वसन्तसेना नाट्येनासीना, ततः सर्व उपविशन्ति)
Summary AI (Vasantasenā sits down through acting; then everyone sits down.)
सारांश AI वसन्तसेना बैठने का अभिनय करती हैं और उसके बाद सभी बैठ जाते हैं।
चारुदत्तः—वयस्य! पश्य पश्य
Summary AI Friend, look, look!
सारांश AI मित्र! देखो, देखो।
५.३८
वर्ष्ॐदकमुद्गिरता श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन ।
एकः स्तनोऽभिषिक्तो नृपसुत इव यौवराज्यस्थः ॥
Summary AI Like a prince being anointed for installation as heir-apparent, one of her breasts is sprinkled by the rain-water dripping from the Kadamba flower hanging near her ear.
सारांश AI कान के पास लटके कदम्ब के फूल से गिरता जल नायिका के एक स्तन को वैसे ही सींच रहा है जैसे किसी राजकुमार का युवराज के पद पर अभिषेक किया जा रहा हो।
चारुदत्तः—तद्वयस्य! क्लिन्ने वाससी वसन्तसेनायाः । अन्ये प्रधानवाससी समुपनीयेतामिति ।
Summary AI Friend, Vasantasenā's garments are drenched. Let another pair of fine clothes be brought.
सारांश AI मित्र! वसन्तसेना के वस्त्र भीग गए हैं। उनके लिए दूसरे श्रेष्ठ वस्त्र ले आओ।
विदूषकः—जं भवं आणवेदि । [यद्भवानाज्ञापयति ।]
Summary AI As you command.
सारांश AI जैसी आपकी आज्ञा।
चेटी—अज्ज मित्तेअ । चिट्ठ तुमं; अहं जेव्व अज्जअं सुस्सूसइस्सं । (तथा करोति) [आर्य मैत्रेय! तिष्ठ त्वम्; अहमेवार्यां शुश्रूषयिष्यामि ।]
Summary AI Noble Maitreya, stay; I myself will attend to the lady.
सारांश AI आर्य मैत्रेय! आप रुकिए; मैं ही आर्या की सेवा करूँगी।
विदूषकः—(अपवारितकेन) भो वअस्स! पुच्छामि दाव तत्थभोदि किं पि । [भो वयस्य! पृच्छामि तावत्तत्रभवतीं किमपि ।]
Summary AI Oh friend! I shall ask the lady something first.
सारांश AI मित्र! मैं आर्या से कुछ पूछना चाहता हूँ।
चारुदत्तः—एवं क्रियताम् ।
Summary AI Let it be done so.
सारांश AI ऐसा ही करो।
विदूषकः—(प्रकाशम्) अध किंणिमित्तं उण ईदिसे पणट्टचंदालोए दुद्दिणअंधआरे आअदा भोदी? । [अथ किंनिमित्तं पुनरीदृशे प्रनष्टचन्द्रालोके दुर्दिनान्धकार आगता भवती? ।]
Summary AI Now, for what reason has your ladyship come in such stormy darkness, when the moonlight has vanished?
सारांश AI आप चाँदनी रहित इस अंधकारमय और तूफानी मौसम में किस कारण से यहाँ आई हैं?
चेटी—अज्जए! उजुओ बम्हणो । [आर्ये! ऋजुको ब्राह्मणः ।]
Summary AI My lady, the Brāhmaṇa is straightforward.
सारांश AI आर्या! यह ब्राह्मण तो अत्यंत सरल और सीधा है।
वसन्तसेना—णं णिउणोत्ति भणाहि । [ननु निपुण इति भण ।]
Summary AI Say rather that he is clever.
सारांश AI बल्कि यह कहो कि यह बहुत चतुर है।
चेटी—एसा खु अज्जआ एवं पुच्छिदुं आअदा—'केत्तिअं ताए रअणावलीए मुल्लं त्ति । [एषा खल्वार्या एवं प्रष्टुमागता—‘कियत्तस्या रत्नावल्या मूल्यम्' इति ।]
Summary AI Indeed, the lady has come to ask this: 'What is the value of that ratnāvalī?'
सारांश AI आर्या यह पूछने के लिए आई हैं कि उस रत्नावली का मूल्य कितना था।
विदूषकः—(जनान्तिकम्) भो! भणिदं मए—जधा अप्पमुल्ला रअणावली, बहुमुल्लं सुवण्णभंडअं । ण परितुट्टा अवरं मग्गिदुं आअदा । [भोः! भणितं मया—यथाऽल्पमूल्या रत्नावली, बहुमूल्यं सुवर्णभाण्डम् । न परितुष्टा, अपरं याचितुमागता ।]
Summary AI Oh! I said that the ratnāvalī was of little value, while the gold casket was of great value. She is not satisfied and has come to ask for more.
सारांश AI मैंने तो पहले ही कहा था कि रत्नावली कम मूल्य की थी और सोने का बर्तन अधिक कीमती था। क्या वे संतुष्ट नहीं हुईं जो फिर कुछ माँगने आई हैं?
चेटी—सा खु अज्ञआए अत्तणकेरकेत्ति भणिअ जूदे हारिदा । सो अ सहिओ राअवात्थहारी ण जाणीअदि कहिं गदो त्ति । [सा खल्वार्यया आत्मीयेति भणित्वा द्यूते हारिता । स च सभिको राजवार्ताहारी न ज्ञायते कुत्र गत इति ।]
Summary AI Indeed, the lady lost it in gambling, claiming it as her own. That gambling house keeper, who carries news of the king, is nowhere to be found.
सारांश AI आर्या ने उसे अपना मानकर जुए में हार दिया है और वह जुआरी न जाने कहाँ चला गया है।
विदूषकः—भोदि! मंतिदं ज्जेव मंतीअदि । [भवति! मन्त्रितमेव मन्त्रयते ।]
Summary AI Lady, you are repeating what has already been said.
सारांश AI देवी! आप वही बात कह रही हैं जो पहले ही कही जा चुकी है।
चेटी—जाव सो अण्णेसीअदि ताव एवं जेव्व गेण्ह सुवण्णभंडअं । (इति दर्शयति) [यावत्सोऽन्विष्यते तावदिदमेव गृहाण सुवर्णभाण्डम् ।]
Summary AI Until he is found, please accept this gold casket.
सारांश AI जब तक उसकी खोज की जा रही है, तब तक आप इसी सुवर्णभाण्ड को स्वीकार करें।
(विदूषको विचारयति)
Summary AI (The Vidūṣaka ponders.)
सारांश AI विदूषक इस विषय में विचार करने लगता है।
चेटी—अदिमेतं अज्जो णिज्झाअदि । ता किं दिट्टपुरुव्वो दे? । [अतिमात्रमार्यो निध्यायति । तत्किं दृष्टपूर्वस्ते? ।]
Summary AI The noble one is staring intently. Have you seen it before?
सारांश AI आर्य इसे बहुत गहराई से देख रहे हैं। क्या आपने इसे पहले कभी देखा है?
विदूषकः—भोदि! सिप्पकुसलदाए ओबंधेदि दिट्टि । [भवति! शिल्पकुशलतयावबध्नाति दृष्टिम् ।]
Summary AI Lady, it captivates the gaze with its exquisite craftsmanship.
सारांश AI आदरणीया! अपनी शिल्प कला की निपुणता के कारण यह दृष्टि को अपनी ओर आकर्षित कर रहा है।
चेटी—अज्ज! वंचिदोसि दिट्टीए । ते जेव्व एदं सुवण्णभंडअं । — [आर्य! वञ्चितोऽसि दृष्ट्या । तदेवेदं सुवर्णभाण्डम् ।]
Summary AI Noble sir, you are mistaken; this is that very same golden casket.
सारांश AI आर्य! आप अपनी दृष्टि से धोखा खा रहे हैं। यह वही सोने का पात्र है।
विदूषकः—(सहर्षम्) भो वअस्स! तं जेव्व एदं सुवण्णभंडअं, जं अम्हाणं गेहे चोरेहिं अवहिदं । [भो वयस्य! तदेवेदं तस्सुवर्णभाण्डम्, यदस्माकं गृहे चौरैरपहृतम् ।]
Summary AI O friend, this is that very same golden casket that was stolen from our house by thieves.
सारांश AI हे मित्र! यह वही स्वर्ण पात्र है, जिसे हमारे घर से चोर चुरा ले गए थे।
चारुदत्तः—वयस्य!
Summary AI My friend!
सारांश AI मित्र!
५.३९
योऽस्माभिश्चिन्तितो व्याजः कर्तुं न्यासप्रतिक्रियाम् ।
स एव प्रस्तुतोऽस्माकं किंतु सत्यं विडम्बना ॥
Summary AI The very pretext we devised to return the deposit has presented itself; however, in truth, it is a mockery.
सारांश AI थाती (गहनों) को वापस करने के लिए हमने जिस युक्ति का विचार किया था, वह अब क्रियान्वित तो हो रही है, परंतु यह वास्तव में एक विडंबना ही प्रतीत होती है।
विदूषकः—भो वअस्स! सच्च सवामि बम्हण्णेण । [भो वयस्य! सत्यं शपे ब्राह्मण्येन ।]
Summary AI O friend, I truly swear by my brāhmaṇya.
सारांश AI हे मित्र! मैं अपने ब्राह्मणत्व की सच्ची शपथ खाता हूँ।
चारुदत्तः—प्रियं नः प्रियम् ।
Summary AI This news is truly pleasing to us.
सारांश AI हमारे लिए यह अत्यंत प्रिय समाचार है।
विदूषकः—(जनान्तिकम्) भो! पुच्छामि—णं कुदो एदं समासादिदं त्ति । [भोः! पृच्छामि—ननु कुत इदं समासादितमिति ।]
Summary AI Oh, I am asking from where this was obtained.
सारांश AI अरे! मैं पूछता हूँ कि आखिर यह कहाँ से प्राप्त हुआ है?
चारुदत्तः—को दोषः? ।
Summary AI What is the harm in asking?
सारांश AI इसमें क्या आपत्ति है?
विदूषकः—(चेट्याः कर्णे) एवं विअ । [एवमिव ।]
Summary AI It is just like this.
सारांश AI बिल्कुल इसी प्रकार।
चेटी—(विदूषकस्य कर्णे) एव्वं विअ । [एवमिव ।]
Summary AI It is just like this.
सारांश AI इसी तरह।
चारुदत्तः—किमिदं कथ्यते । किं वयं बाह्याः? ।
Summary AI What is being said? Are we being treated as outsiders?
सारांश AI यह क्या कहा जा रहा है? क्या हम बाहरी व्यक्ति हैं?
विदूषकः—(चारुदत्तस्य कर्णे) एवं विअ । [एवमिव ।]
Summary AI It is just like this.
सारांश AI बिल्कुल ऐसा ही।
चारुदत्तः—भद्रे! सत्यं तदेवेदं सुवर्णभाण्डम् ।
Summary AI Good lady, is this truly that very same golden casket?
सारांश AI देवी! क्या वास्तव में यह वही सोने का पात्र है?
चेटी—अज्ज! अध इं । [आर्य! अथ किम्?]
Summary AI Noble sir, what else could it be?
सारांश AI आर्य! और क्या? अर्थात् हाँ, वही है।
चारुदत्तः—भद्रे! न कदाचित्प्रियनिवेदनं निष्फलीकृतं मया । तद्गृह्यतां पारितोषिकमिदमङ्गुलीयकम् । (इत्यनङ्गुलीयकं हस्तमवलोक्य लज्जां नाटयति)
Summary AI Good lady, I have never left a pleasant announcement unrewarded; therefore, please accept this ring as a reward. (Looking at his ringless hand, he shows embarrassment.)
सारांश AI देवी! मैंने कभी भी शुभ सूचना देने वाले को खाली हाथ नहीं भेजा है। अतः पुरस्कार के रूप में यह अंगूठी स्वीकार करें।
वसन्तसेना—(आत्मगतम्) अदो जेव्व कामीअसि । [अत एव काम्यसे ।]
Summary AI This is exactly why you are loved.
सारांश AI इसीलिए आप प्रेम किए जाने के योग्य हैं।
चारुदत्तः—(जनान्तिकम्) भोः! कष्टम्;
Summary AI (Aside) Oh, how distressing!
सारांश AI बड़े कष्ट की बात है।
५.४०
धनैर्वियुक्त्तस्य नरस्य लोके
किं जीवितेनादित एव तावत् ।
यस्य प्रतीकारनिरर्थकत्वा-
त्कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥
Summary AI In this world, what is the use of life for a man deprived of wealth? Since he lacks the means to offer restitution, both his anger and his favor become completely ineffective.
सारांश AI निर्धन व्यक्ति का जीवन व्यर्थ है क्योंकि उसके क्रोध या प्रसन्नता का कोई फल नहीं निकलता, उसकी सामर्थ्य के अभाव में उसकी प्रतिक्रियाएं निष्प्रभावी हो जाती हैं।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI And furthermore—
सारांश AI और भी—
५.४१
पक्षविकलश्च पक्षी शुष्कश्च तरुः सरश्च जलहीनम् । सर्पश्चोद्धृतदंष्ट्रस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥
Summary AI In this world, a bird with clipped wings, a withered tree, a waterless lake, a serpent with its fangs extracted, and a man reduced to poverty are all equal in their state of helplessness.
सारांश AI पंख विहीन पक्षी, सूखा हुआ वृक्ष, जल रहित सरोवर और बिना दांतों वाला सांप—संसार में दरिद्र व्यक्ति इन्हीं के समान होता है।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI And furthermore—
सारांश AI और भी—
५.४२
शून्यैर्गृहैः खलु समाः पुरुषा दरिद्राः
कूपैश्च तोयरहितैस्तरुभिश्च शीर्णैः ।
यद्दृष्टपूर्वजनसंगमविस्मृताना-
मेवं भवन्ति विफलाः परितोषकालाः ॥
Summary AI Poor men are like empty houses, waterless wells, and withered trees. For those forgotten by the people they once knew, moments of joy become utterly futile.
सारांश AI दरिद्र पुरुष सूने घरों, जलरहित कुओं और सूखे वृक्षों के समान होते हैं। पूर्व परिचित जनों द्वारा भुला दिए जाने पर उनके संतोष के अवसर भी निष्फल हो जाते हैं।
विदूषकः—भो । अलं अदिमेत्तं संतप्पिदेण । (प्रकाशं, सपरिहासम्) भोदि! समप्पीअदु ममकेरिआ ण्हाणसाडिआ । [भोः! अलमतिमात्रं संतापितेन । भवति! समप्यर्तां मम खानशाटिका ।]
Summary AI Oh, enough with this excessive sorrow! Lady, please return my cloak.
सारांश AI अरे! बहुत अधिक दुखी होने की आवश्यकता नहीं है। आदरणीया! अब मेरी स्नान-शाटिका लौटा दीजिये।
वसन्तसेना—अज्ज चारुदत्त! जुत्तं! ण्णेदं इमाए रअणावलीए इमं जणं तुलइदुं । [आर्य चारुदत्त! युक्तं नेदमनया रत्नावल्या इमं जनं तुलयितुम् ।]
Summary AI Noble Cārudatta! It is not right to compare this person with this pearl necklace.
सारांश AI आर्य चारुदत्त! इस रत्नावली से मेरी तुलना करना उचित नहीं है।
चारुदत्तः—(सविलक्षस्मितम्) वसन्तसेने! पश्य पश्य
Summary AI Vasantasenā! Look, look! (He smiles with embarrassment.)
सारांश AI वसन्तसेना! देखो, देखो।
५.४३
कः श्रद्धास्यति भूतार्थ सर्वो मां तुलयिष्यति ।
शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन्निष्प्रतापा दरिद्रता ॥
Summary AI Who will believe the truth? Everyone will judge me. In this world, poverty is always viewed with suspicion because it lacks the power and influence to assert its innocence.
सारांश AI सत्य पर कौन विश्वास करेगा? सब मेरी परिस्थिति को देखकर ही मेरा मूल्यांकन करेंगे। इस संसार में प्रभावहीन दरिद्रता को सदैव संदेह की दृष्टि से देखा जाता है।
विदूषकः—हञ्जे! किं भोदीए इध ज्जेव्व सुविदव्वं? । [चेटि! किं भवत्या इहैव सुप्तव्यम्? ।]
Summary AI Maid! Do you intend to sleep right here?
सारांश AI चेटि! क्या तुम्हें यहीं सोना है?
चेटी—(विहस्य) अज्ज मित्तेअ! अदिमेत्तं दाणिं उजुअं अत्ताणअं दंसेसि । [आर्य मैत्रेय! अतिमात्रमिदानीसृजुमात्मानं दर्शयसि ।]
Summary AI Noble Maitreya! You are showing yourself to be exceedingly simple right now.
सारांश AI आर्य मैत्रेय! इस समय आप स्वयं को बहुत अधिक सरल दिखा रहे हैं।
विदूषकः—भो वअस्स! एसो खु ओसारअंतो विअ सुहोवविट्टं जणं पुणो वि वित्थारिवारिधाराहिं पविट्टो पज्जण्णो । [भो वयस्य! एष खल्वपसारयन्निव सुखोपविष्टं जनं पुनरपि विस्तारिवारिधाराभिः प्रविष्टः पर्जन्यः ।]
Summary AI O friend! The rain cloud has entered again with expanding torrents of water, as if to drive away those sitting comfortably.
सारांश AI हे मित्र! सुखपूर्वक बैठे हुए लोगों को मानो हटाता हुआ यह बादल जल की विस्तृत धाराओं के साथ फिर से आ गया है।
चारुदत्तः—सम्यगाह भवान्—
Summary AI You have spoken truly—
सारांश AI आपने बिल्कुल सही कहा।
५.४४
अमूर्हि भित्वा जलदान्तराणि
पङ्कान्तराणीव मृणालसूच्यः ।
पतन्ति चन्द्रव्यसनाद्विमुक्ता
दिवोऽश्रुधारा इव वारिधाराः ॥
Summary AI Like lotus-fibers piercing through mud, these streams of water pierce through the clouds and fall like torrents of tears from heaven, shed over the moon's distress.
सारांश AI बादलों को चीरकर गिरती हुई ये जलधाराएं कीचड़ से निकलती मृणाल-कलिकाओं के समान हैं। ये चंद्रमा के कष्ट से मुक्त होकर स्वर्ग से गिरते हुए आंसुओं की बूंदों की भांति प्रतीत होती हैं।
चारुदत्तः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और भी—
५.४५
धाराभिरार्यजनचित्तसुनिर्मलाभिश्चण्डाभिरर्जुनशरप्रतिकर्कशाभिः ।
मेघाः स्रवन्ति बलदेवपटप्रकाशाः ।
शक्रस्य मौक्तिकनिधानमिवोद्गिरन्तः ॥
Summary AI Clouds as dark as Baladeva’s blue garment pour down streams as pure as the hearts of noble men, yet as fierce as Arjuna’s arrows, appearing to vomit forth Śakra’s storehouse of pearls.
सारांश AI सज्जनों के चित्त के समान निर्मल, अर्जुन के बाणों के समान तीव्र धाराओं वाले और बलराम के वस्त्रों की तरह गहरे मेघ, इंद्र के मोतियों के भंडार को उगलते हुए से प्रतीत हो रहे हैं।
चारुदत्तः—प्रिये! पश्य पश्य
Summary AI My dear! Look, look!
सारांश AI प्रिये! देखो, देखो।
५.४६
एतैः पिष्टतमालवर्णकनिभैरालिप्तमम्भोधरैः
संसक्तैरुपवीजितं सुरभिभिः शीतैः प्रदोषानिलैः ।
एषाम्भोदसमागमप्रणयिनी स्वच्छन्दमभ्यागता
रक्ता कान्तमिवाम्बरं प्रियतमा विद्युत्समालिङ्गति ॥
Summary AI The sky, smeared with clouds dark as ground tamāla and fanned by fragrant evening breezes, is embraced by the lightning, who, like a passionate lover longing for her beloved sky, arrives of her own accord.
सारांश AI पिसे हुए तमाल के समान वर्ण वाले मेघों से लिपे और शीतल सुगंधित वायु से सेवित इस आकाश को, बादलों के मिलन की इच्छुक बिजली किसी प्रेमिका की भांति आलिंगन कर रही है।
(वसन्तसेना शृङ्गारभावं नाटयन्ती चारुदत्तमालिङ्गति)
Summary AI Vasantasenā embraces Cārudatta while gesturing an amorous sentiment.
सारांश AI वसन्तसेना शृङ्गार भाव के साथ चारुदत्त का आलिंगन करती है।
चारुदत्तः—(स्पर्श नाटयन्प्रत्यालिङ्ग्य)
Summary AI Cārudatta returns the embrace, gesturing the sensation of her touch.
सारांश AI स्पर्श का अभिनय करते हुए वे भी बदले में आलिंगन करते हैं।
५.४७
भो मेघ गम्भीरतरं नद त्वं
तव प्रसादात्स्मरपीडितं मे ।
संस्पर्शरोमाञ्चितजातरागं
कदम्बपुष्पत्वमुपैति गात्रम् ॥
Summary AI O cloud, thunder more deeply! By your grace, my body, tormented by desire and thrilled by your touch, experiences horripilation and takes on the appearance of a blooming kadamba flower.
सारांश AI हे मेघ! तुम और गंभीर गर्जना करो। तुम्हारी कृपा से कामपीड़ित मेरा यह शरीर, स्पर्श से रोमांचित होकर कदम्ब के पुष्प के समान खिल उठा है।
विदूषकः—दासीए पुत्त दुद्दिण! अणज्जो दाणिं सि तुमं, जे अत्तभोदिं विजुआए भायावेसि । [दास्याःपुत्र दुर्दिन! अनार्य इदानीमसि त्वम्, यदत्रभवतीं विद्युता भीषयसि ।]
Summary AI You son of a slave, stormy weather! You are ignoble now, for you frighten the lady with lightning.
सारांश AI अरे नीच दुर्दिन! तुम इस समय अनार्य हो रहे हो, जो आदरणीया को बिजली से डरा रहे हो।
चारुदत्तः—वयस्य! नार्हस्युपालब्धुम्—
Summary AI Friend! You should not rebuke it—
सारांश AI मित्र! तुम्हें उलाहना नहीं देना चाहिए।
५.४८
वर्षशतमस्तु दुर्दिनमविरतधारं शतहृदा स्फुरतु ।
अस्मद्विधदुर्लभया यदहं प्रियया परिष्वक्तः ॥
Summary AI Let the rainy weather with its ceaseless downpour last for a hundred years and let the lightning flash constantly, for I am now embraced by my beloved—a joy so rare for one like me.
सारांश AI सौ वर्षों तक निरंतर वर्षा होती रहे और बिजली चमकती रहे, क्योंकि मुझ जैसे व्यक्ति के लिए दुर्लभ अपनी इस प्रियतमा द्वारा आज मैं आलिंगनबद्ध हूँ।
चारुदत्तः—अपि च, वयस्य ।
Summary AI Moreover, friend.
सारांश AI और मित्र, यह भी देखो।
५.४९
धन्यानि तेषां खलु जीवितानि
ये कामिनीनां गृहमागतानाम् ।
आर्द्राणि मेघोदकशीतलानि
गात्राणि गात्रेषु परिष्वजन्ति ॥
Summary AI Blessed indeed are the lives of those men who press against their own bodies the moist limbs of their beloveds, cooled by rain-water as they arrive at their homes.
सारांश AI उन पुरुषों का जीवन वास्तव में धन्य है, जो स्वयं चलकर घर आई हुई कामिनियों के वर्षा के जल से शीतल और भीगे हुए अंगों का आलिंगन करते हैं।
चारुदत्तः—प्रिये वसन्तसेने!
Summary AI Dear Vasantasenā!
सारांश AI प्रिये वसन्तसेना!
५.५०
स्तम्भेषु प्रचलितवेदिसंचयान्तं
शीर्णत्वात्कथमपि धार्यते वितानम् ।
एषा च स्फुटितसुधाद्रवानुलेपा-
त्संक्लिन्ना सलिलभरेण चित्रभित्तिः ॥
Summary AI The canopy, its edges displaced from the altars, is barely supported by the pillars due to decay. The painted wall is ruined as the rain soaks through the cracked plaster.
सारांश AI खंभों के आधार हिलने के कारण शामियाना बड़ी कठिनाई से टिका हुआ है और वर्षा की अधिकता से चूने का लेप उतर जाने के कारण यह चित्रित दीवार गीली होकर नष्ट हो रही है।
चारुदत्तः—(ऊर्ध्वमवलोक्य) अये इन्द्रधनुः; प्रिये! पश्य पश्य
Summary AI Ah, a rainbow! Dear one, look, look! (Looking upward.)
सारांश AI अरे! इन्द्रधनुष; प्रिये! देखो, देखो।
५.५१
विद्युज्जिह्वेनेदं महेन्द्रचापोच्छ्रितायतभुजेन ।
जलधरविवृद्धहनुना विजृम्भितमिवान्तरिक्षेण ॥
Summary AI With lightning as its tongue, the great bow of Mahendra as its long uplifted arms, and the clouds as its expanded jaws, the sky appears to be yawning wide.
सारांश AI आकाश मानो जम्हाई ले रहा है, जिसमें बिजली उसकी जीभ है, इंद्रधनुष उसकी लंबी भुजाएं हैं और उमड़ते हुए बादल उसके खुले हुए जबड़े हैं।
चारुदत्तः—तदेहि, अभ्यन्तरमेव प्रविशावः (इत्युत्थाय परिक्रमति)
Summary AI Come then, let us go inside. (He rises and walks around.)
सारांश AI तो आओ, हम भीतर चलें। (ऐसा कहकर वे उठकर घूमते हैं)
५.५२
तालीषु तारं विटपेषु मन्द्रं
शिलासु रुक्षं सलिलेषु चण्डम् ।
संगीतवीणा इव ताड्यमाना-
स्तालानुसारेण पतन्ति धाराः ॥
Summary AI Like the strings of a lute played in a musical performance, the raindrops fall in rhythmic measure—shrill on palm leaves, deep among branches, harsh on rocks, and fierce upon the water.
सारांश AI ताड़ के पत्तों पर तीव्र, वृक्षों की शाखाओं पर मंद, शिलाओं पर कठोर और जल में प्रचंड स्वर करती हुई वर्षा की बूंदें संगीत की वीणा के समान तालबद्ध होकर गिर रही हैं।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
Summary AI All exit.
सारांश AI सभी प्रस्थान करते हैं।
दुर्दिनो नाम पञ्चमोऽङ्कः ।
Summary AI The fifth act, titled 'The Stormy Day' (Durdina).
सारांश AI दुर्दिन नामक पाँचवाँ अंक।
॥ इति पञ्चमोऽङ्कः (दुर्दिनः) ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.