॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः (मदनिकाशर्विलकः) ॥
(ततः प्रविशति चेटी')
Summary AI (Then a maid enters.)
सारांश AI इसके बाद एक दासी रंगमंच पर प्रवेश करती है।
चेटी—आणत्तम्हि अत्ताए अज्जआए सआसं गंतुं । एसा अज्जआ चित्तफलअणिसण्णदिट्टी मदणिआए सह किंपि मंतअंती चिट्ठदि । ता जाव उवसप्पामि । (इति परिक्रामति) [आज्ञप्तास्मि भात्रार्यायाः सकाशं गन्तुम् । एषार्या चित्रफलकनिषण्णदृष्टिर्मदनिकया सह किमपि मन्त्रयन्ती तिष्ठति । तद्यावदुपसर्पमि ।]
Summary AI I have been ordered by the mother to visit the noble lady. There she is, her eyes fixed on a painted panel, whispering something with Madanikā. I shall approach her.
सारांश AI दासी कहती है कि उसे माता जी ने आर्या के पास जाने को कहा है, जहाँ आर्या चित्रपट देखते हुए मदनिका से बात कर रही हैं, अतः वह उनके समीप जा रही है।
(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा वसन्तसेना मदनिका च)
Summary AI (Then enter Vasantasenā and Madanikā as described.)
सारांश AI इसके पश्चात पूर्व विवरण के अनुसार वसन्तसेना और मदनिका का प्रवेश होता है।
वसन्तसेना—हञ्जे मदणिए! अवि सुसदिसी इअं चित्ताकिदी अज्जचारुदत्तस्स । [चेटि मदनिके! अपि सुसदृशीयं चित्राकृतिरार्यचारुदत्तस्य ।]
Summary AI Madanikā, my girl! Is this portrait a very good likeness of the noble Cārudatta?
सारांश AI वसन्तसेना मदनिका से पूछती है कि क्या यह चित्र आर्य चारुदत्त के स्वरूप से पूरी तरह मेल खाता है।
मदनिका—सुसदिसी । [सुसदृशी ।]
Summary AI It is a very good likeness.
सारांश AI मदनिका उत्तर देती है कि चित्र बिल्कुल चारुदत्त के समान ही बना है।
वसन्तसेना—कधं तुमं जाणासि? । [कथं त्वं जानासि? ।]
Summary AI How do you know?
सारांश AI वसन्तसेना जिज्ञासावश पूछती है कि वह यह बात इतने विश्वास के साथ कैसे जानती है।
मदनिका—जेण अज्जआए सुसिणिद्धा दिट्ठी अणुलग्गा । [येनार्यायाः सुस्निग्धा दृष्टिरनुलग्ना ।]
Summary AI Because your ladyship’s very affectionate gaze is fixed upon it.
सारांश AI मदनिका कहती है कि आर्या की स्नेहपूर्ण और अपलक दृष्टि जिस प्रकार चित्र पर टिकी है, उससे यह स्पष्ट है।
वसन्तसेना—हञ्जे! किं वेसवासदाक्खिण्णेण मदणिए! एव्वं भणासि? । [चेटि! किं वेशवासदाक्षिण्येन मदनिके! एवं भणसि? ।]
Summary AI Madanikā, my girl! Do you say this out of the courtesy expected in a courtesan's house?
सारांश AI वसन्तसेना पूछती है कि क्या मदनिका केवल वेश्यागृह के शिष्टाचार और लोकव्यवहार के कारण ऐसा कह रही है।
मदनिका—अज्जए! किं जो ज्जेव जणो वेसे पडिवसदि, सो ज्जेव अलीअदक्खिणो भोदि? । [आर्ये! किं य एव जनो वेशे प्रतिवसति, स एवालीकदक्षिणो भवति? ।]
Summary AI Noble lady! Is everyone who lives in a courtesan’s house necessarily insincere in their courtesy?
सारांश AI मदनिका प्रतिप्रश्न करती है कि क्या वेश्यागृह में रहने वाला हर व्यक्ति अनिवार्य रूप से झूठा और केवल बाहरी शिष्टाचार दिखाने वाला ही होता है।
वसन्तसेना—हञ्जे! णाणापुरिससंगेण वेस्साजणो अलीअदक्खिणो भोदि । [चेटि! नानापुरुषसङ्गेन वेश्याजनोऽलीकदक्षिणो भवति ।]
Summary AI My girl! By associating with various men, courtesans do become insincere in their courtesy.
सारांश AI वसन्तसेना का मानना है कि अनेक पुरुषों के संपर्क में आने के कारण वेश्याओं का व्यवहार अक्सर कृत्रिम और झूठे शिष्टाचार वाला हो जाता है।
मदनिका—जदो दाव अज्जआए दिट्टी इध अभिरमदि हिअअं च, तस्स कारणं किं पुच्छीअदि? । [यतस्तावदार्याया दृष्टिरिहाभिरमते हृदयं च, तस्य कारणं किं पृच्छयते? ।]
Summary AI Since your ladyship’s eyes and heart both find delight here, why ask for the reason?
सारांश AI मदनिका कहती है कि जब आर्या की आँखें और मन दोनों इसी चित्र में रमे हुए हैं, तो फिर इसके कारण के विषय में पूछने की क्या आवश्यकता है।
वसन्तसेना—हञ्जे! सहीजणादो उवहणीअदां रक्खामि । [चेटि! सखीजनादुपहसनीयतां रक्षामि ।]
Summary AI My girl! I am merely guarding myself against being ridiculed by my friends.
सारांश AI वसन्तसेना कहती है कि वह केवल अपनी सखियों द्वारा किए जाने वाले परिहास और उपहास से स्वयं को बचाना चाहती है।
मदनिका—अज्जए! एव्वं णेदं । सहीजणचित्ताणुवत्ती अबलाजणो भोदि । [आयें! एवं नेदम् । सखीजनचित्तानुवर्त्यबलाजनो भवति]
Summary AI Noble lady! It is not so. Women naturally follow the feelings of their friends.
सारांश AI मदनिका स्पष्ट करती है कि ऐसी बात नहीं है, स्त्रियाँ स्वाभाविक रूप से अपनी सखियों की भावनाओं और इच्छाओं के अनुरूप ही चलती हैं।
प्रथमा चेटी—(उपसृत्य) अज्जए! अत्ता आणवेदि—गहिदावगुंठणं पक्खदुआरए सज्जं पवहणं । ता गच्च' त्ति । [आर्ये! माताज्ञापयति—'गृहीतावगुंण्ठनं पक्षद्वारे सज्जं प्रवहणम् । तद्गच्छ' इति ।]
Summary AI Noble lady! Your mother commands: 'The carriage, with its curtains drawn, is ready at the side door. Proceed now.'
सारांश AI दासी आकर सूचना देती है कि माता जी की आज्ञा है कि पर्दे से ढकी हुई सवारी बगल के द्वार पर तैयार है और आपको प्रस्थान करना चाहिए।
वसन्तसेना—हञ्जे! किं अज्जचारुदत्तो मं णइस्सदि । [चेटि! किमार्यचारुदत्तो मां नेष्यति? ।]
Summary AI Girl! Is it the noble Cārudatta who will take me?
सारांश AI वसन्तसेना उत्सुकता से पूछती है कि क्या आर्य चारुदत्त उसे ले जाने के लिए आए हैं।
चेटी—अज्जए । जेण पवहणेण सह सुवण्णदससाहस्सिओ अलंकारओ अणुप्पेसिदो । [आर्ये! येन प्रवहणेन सह सुवर्णदशसाहस्रिकोऽलंकारोऽनुप्रेषितः ।]
Summary AI Noble lady! It is the one who has sent ornaments worth ten thousand gold pieces along with the carriage.
सारांश AI दासी बताती है कि इस सवारी के साथ दस हजार स्वर्ण मुद्राओं के मूल्य के आभूषण भी भेजे गए हैं।
वसन्तसेना—को उण सो? । [कः पुनः सः? ।]
Summary AI Who, then, is he?
सारांश AI वसन्तसेना यह जानने के लिए व्याकुल है कि वह भेजने वाला व्यक्ति आखिर है कौन।
चेटी—एसो ज्जेव राअस्सालो संठाणओ । [एष एव राजश्यालः संस्थानकः ।]
Summary AI It is the King's brother-in-law, Saṃsthānaka.
सारांश AI दासी बताती है कि वह व्यक्ति राजा का साला संस्थानक है।
वसन्तसेना—(सक्रोधम्) अवेहि मा पुणो एव्वं भणिस्ससि । [अपेहि, मा पुनरेवं भणिष्यसि ।]
Summary AI Begone! Do not speak such words again.
सारांश AI वसन्तसेना क्रोधित होकर दासी को दूर हटने के लिए कहती है और चेतावनी देती है कि फिर कभी ऐसी बात न कहे।
चेटी—पसीददु पसीददु अज्जआ । संदेसेण! म्हि पेसिदा । [प्रसीदतु प्रसीदत्वार्या । संदेशेनास्मि प्रेषिता ।]
Summary AI May the noble lady be appeased! I was merely sent with this message.
सारांश AI दासी क्षमा मांगते हुए कहती है कि आर्या प्रसन्न हों, वह तो मात्र संदेश देने के लिए भेजी गई है।
वसन्तसेना—अहं संदेसस्स ज्जेव कुप्पामि । [अहं संदेशस्यैव कुप्यामि ।]
Summary AI I am angry at the message itself.
सारांश AI मुझे इस संदेश पर ही बहुत क्रोध आ रहा है।
चेटी—ता किंति अत्तं विण्णविस्सं? । [तत्किमिति मातरं विज्ञापयिष्यामि? ।]
Summary AI So, what shall I report to your mother?
सारांश AI तो मैं माताजी को क्या सूचित करूँ?
वसन्तसेना—एव्वं विण्णाविदव्वा—जइ मं जीअंतीं इच्छसि, ता एव्वं ण पुणो अहं अत्ताए आण्णाविदव्वा' । [एवं विज्ञापयितव्या—'यदि मां जीवन्तीमिच्छसि, तदैवं न पुनरहं मात्राऽऽज्ञापयितव्या' ।]
Summary AI Tell her this: 'If you wish me to stay alive, then Mother must never command me like this again.'
सारांश AI उन्हें यह सूचित करना कि यदि वे मुझे जीवित देखना चाहती हैं, तो भविष्य में मुझे ऐसी आज्ञा न दें।
चेटी—जधा दे रोअदि । (इति निष्क्रान्ता) [यथा ते रोचते ।]
Summary AI As you please.
सारांश AI जैसा आपको उचित लगे।
(प्रविश्य)
Summary AI Entering.
सारांश AI मंच पर प्रवेश करते हुए।
४.१
दत्त्वा निशायां वचनीयदोषं
निद्रां च जित्वा नृपतेश्च रक्ष्यान् ।
स एष सूर्योदयमन्दरश्मिः
क्षपाक्षयाच्चन्द्र इवास्मि जातः ॥
Summary AI Having incurred the blame of reproach during the night, and having overcome sleep and the king's guards, I have become like the moon with fading rays at sunrise at the end of the night.
सारांश AI रात में निंदा का पात्र बनकर और निद्रा तथा राजा के रक्षकों को जीतकर, मैं रात्रि की समाप्ति पर मंद किरणों वाले चंद्रमा के समान कांतिहीन हो गया हूँ।
शर्विलकः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और इसके अतिरिक्त—
४.२
यः कश्चित्त्वरितगतिर्निरीक्षते मां
संभ्रान्तं द्रुतमुपसर्पति स्थितं वा ।
तं सर्वे तुलयति दूषितोऽन्तरात्मा
स्वैर्दोषैर्भवति हि शङ्कितो मनुष्यः ॥
Summary AI Whoever looks at me while walking quickly, or approaches me hurriedly when I am agitated or standing still—my guilty conscience weighs them all against my crime. Indeed, a man becomes suspicious due to his own faults.
सारांश AI जो भी व्यक्ति तीव्र गति से चलते हुए मुझे देखता है या खड़े होने पर पास आता है, मेरा दोषी मन उन सबकी तुलना स्वयं से करने लगता है; क्योंकि पापी मनुष्य सदैव शंकित रहता है।
शर्विलकः—मया खलु मदनिकायाः कृते साहसमनुष्ठितम् ।
Summary AI I have indeed committed a daring act for the sake of Madanikā.
सारांश AI मैंने वास्तव में मदनिका के लिए यह साहसपूर्ण कार्य किया है।
४.३
परिजनकथासक्तः कश्चिन्नरः समुपेक्षितः
क्वचिदपि गृहं नारीनाथं निरीक्ष्य विवर्जितम् ।
नरपतिबले पार्श्वायाते स्थितं गृहदारुव-
ह्यवसितशतैरेवंप्रायैर्निशा दिवसीकृता ॥
Summary AI Sometimes a man busy talking with attendants was bypassed, and sometimes a house where only a woman ruled was avoided. When the king's forces arrived nearby, the night was turned into day through hundreds of such maneuvers like hiding among house timbers.
सारांश AI कहीं सेवकों की बातों से बचकर, कहीं पुरुष विहीन घर को छोड़कर और कहीं राजपुरुषों के आने पर छिपकर, चोरी के सैकड़ों यत्नों में मैंने रात को दिन की तरह जागकर बिताया है।
शर्विलकः—(इति परिक्रमिति)
Summary AI He walks around.
सारांश AI ऐसा कहकर वह चारों ओर घूमता है।
वसन्तसेना—हञ्जे! इमं दाव चित्तफलअं मम सअणीए ठाविअ तालवेंटअं गेण्हिअ लहु आअच्छ । [चेटि! इमं तावचित्रफलकं मम शयनीये स्थापयित्वा तालवृन्तं गृहीत्वा लघ्वागच्छ ।]
Summary AI Maid, place this picture board on my bed, take the palm-leaf fan, and return quickly.
सारांश AI दासी! इस चित्रफलक को मेरे बिस्तर पर रखकर और पंखा लेकर शीघ्र वापस आओ।
मदनिका—जं अज्जआ आणवेदि । (इति फलकं गृहीत्वा निष्क्रान्ता) [यदार्याज्ञापयति ।]
Summary AI As the noble lady commands.
सारांश AI जैसी आर्या की आज्ञा हो।
शर्विलकः—इदं वसन्तसेनाया गृहम् । तद्यावत्प्रविशामि । (प्रविश्य) क्व नु मया मदनिका द्रष्टव्या? ।
Summary AI This is the house of Vasantasenā. I shall enter. (Entering) Now where can I find Madanikā?
सारांश AI यह वसन्तसेना का घर है, तो अब मैं भीतर प्रवेश करता हूँ। वह सोचता है कि उसे मदनिका कहाँ दिखाई देगी।
(ततः प्रविशति तालवृन्तहस्ता मदनिका)
Summary AI Then Madanikā enters carrying a palm-leaf fan.
सारांश AI उसके बाद हाथ में पंखा लिए हुए मदनिका का प्रवेश होता है।
शर्विलकः—(दृष्ट्वा) अये इयं मदनिका
Summary AI (Seeing her) Ah, here is Madanikā.
सारांश AI देखकर वह कहता है कि अरे, यह तो मदनिका है।
४.४
मदनमपि गुणैर्विशेषयन्ती
रतिरिय मूर्तिमती विभाति येयम् ।
मम हृदयमनङ्गवह्नितप्तं
भृशमिव चन्दनशीतलं करोति ॥
Summary AI She who shines like the goddess Rati incarnate, excelling even Madana in her virtues, makes my heart, scorched by the fire of the bodiless god Kāma, feel as intensely cool as sandalwood paste.
सारांश AI अपने गुणों से कामदेव को भी पीछे छोड़ती हुई यह मदनिका साक्षात् रति के समान है, जो कामग्नि से तप्त मेरे हृदय को चन्दन के समान शीतलता प्रदान कर रही है।
शर्विलकः—मदनिके! ।
Summary AI Madanikā!
सारांश AI मदनिका!
मदनिका—(दृष्ट्वा) अम्मो, कधं सव्विलओ । सव्विलअ । साअदं दे, कहिं तुमं । [आश्चर्यम्, कथं शर्विलकः । शर्विलक! स्वागतं ते । कुत्र त्वम्? ।]
Summary AI What a surprise! Is it really Śarvilaka? Śarvilaka, welcome. Where have you been?
सारांश AI बड़े आश्चर्य की बात है कि शर्विलक यहाँ कैसे? तुम्हारा स्वागत है, तुम इतने समय कहाँ थे?
शर्विलकः—कथयिष्यामि ।
Summary AI I will tell you.
सारांश AI मैं सब बताऊँगा।
(इति सानुरागमन्योन्यं पश्यतः)
Summary AI They gaze at each other with affection.
सारांश AI वे दोनों प्रेमपूर्ण दृष्टि से एक-दूसरे को निहारते हैं।
वसन्तसेना—चिरअदि मदणिआ । ता कहिँ णु खु सा । (गवाक्षकेन दृष्ट्वा) कथं एसा केनावि पुरिसकेण सह मंतअंती चिट्ठदि । जधा अदिसिणिद्धाए णिच्चलदिट्टीए आपिबंती विअ एदं णिज्झाअदि तधा तक्केमि, एसो सो जणो एदं इच्छदि अभुजिस्से काटुं । ता रमदु रमदु, मा कस्सावि पीदिच्छेदो भोदु । ण खु सहाविस्सं । [चिरयति मदनिका । तत्कुत्र नु खलु सा? कथमेषा केनापि पुरुषकेण सह मन्त्रयन्ती तिष्ठति? । यथातिस्निग्धया निश्चलदृष्ट्या पिबन्तीवैतं निध्यायति तथा तर्कयामि, एष स जन एनामिच्छथभुजिष्यां कर्तुम् । तद्रमतां रमताम्, मा कस्यापि प्रीतिच्छेदो भवतु । न खल्वाकारयिष्यामि ।]
Summary AI Madanikā is taking a long time. Where is she? Why is she talking to some man? Since she gazes at him with a steady, tender look as if drinking him in, I suspect this is the person who wants to free her from bondage. Let them be; let no one’s affection be interrupted. I shall not call her.
सारांश AI मदनिका देर कर रही है, वह कहाँ रह गई? वह किसी पुरुष के साथ मंत्रणा कर रही है। उसकी स्नेहपूर्ण और टकटकी लगाये दृष्टि को देखकर लगता है कि यही वह व्यक्ति है जो इसे दासता से मुक्त करना चाहता है। उन्हें आनंद लेने दो, किसी के प्रेम में बाधा नहीं पड़नी चाहिए; मैं उसे नहीं बुलाऊँगी।
मदनिका—सलिव्वअ! कधेहि । [शर्विकल! कथय ।]
Summary AI Śarvilaka, tell me.
सारांश AI शर्विलक! अब अपनी बात कहो।
(शर्विलकः सशङ्क दिशोऽवलोकयति)
Summary AI Śarvilaka looks around in all directions with apprehension.
सारांश AI शर्विलक आशंका और घबराहट के साथ चारों दिशाओं में देखता है।
मदनिका—सव्विलअ । किं ण्णेदं ससंको विअ लक्खीअसि । [शर्विलक! किं न्विदं सशक्क इव लक्ष्यसे? ।]
Summary AI Śarvilaka! Why do you seem so apprehensive?
सारांश AI शर्विलक! तुम इतने डरे हुए या सशंकित क्यों लग रहे हो?
शर्विलकः—वक्ष्ये त्वां किंचिद्रहस्यम् । तद्विविक्तमिदम् ।
Summary AI I wish to tell you a secret. Is this place secluded?
सारांश AI मैं तुम्हें एक रहस्य की बात बताऊँगा। क्या यह स्थान एकांत है?
मदनिका—अध ई । [अथ किम् ।]
Summary AI Yes, it is.
सारांश AI हाँ, बिल्कुल।
वसन्तसेना—कधं परमरहस्सं? । ती ण सुणिस्सं । [कथं परमरहस्यम्? । तन्न श्रोष्यामि ।]
Summary AI What, a profound secret? Then I shall not listen.
सारांश AI क्या, कोई गहरा रहस्य है? तो फिर मैं उसे नहीं सुनूँगी।
शर्विलकः—मदनिके! किं वसन्तसेना मोक्ष्यति त्वां निष्क्रयेण? ।
Summary AI Madanikā! Will Vasantasenā release you for a ransom?
सारांश AI मदनिका! क्या वसन्तसेना तुम्हें धन लेकर दासता से मुक्त कर देगी?
वसन्तसेना—कधं मम संबंधिणी कधा! । ती सुणिस्सं इमिणा गवक्खेण ओवारिदसरीरा । [कथं मम संबन्धिनी कथा? । तच्छ्रोष्याम्यनेन गवाक्षेणापवारितशरीरा ।]
Summary AI What, is the conversation about me? Then I shall listen, hiding my body behind this window.
सारांश AI क्या यह चर्चा मेरे बारे में है? तो मैं इस खिड़की के पीछे छिपकर इसे सुनूँगी।
मदनिका—सव्विलअ! भणिदा मए अज्जआ । तदो भणादि—जइ मम छंदो तदा विणा अत्थं सव्वं परिजणं अभुजिस्सं करइस्सं' । अध सुव्विलअ! कुदो दे एत्तिओ विहवो, जेण मं अज्जआसआसादो मोआइस्ससि? । [शर्विलक! भणिता मयार्या । तदा भणति—'यदि मम छन्दस्तदा विनाऽर्थं सर्वं परिजनमभुजिष्यं करिष्यामि । अथ शर्विलक! कुतस्त एतावान्विभवः, येन मामार्यासकाशोन्मोचयिष्यसि?]
Summary AI Śarvilaka! I spoke to the lady. She then said, 'If it were up to me, I would make all my attendants free without payment.' But Śarvilaka, from where did you get so much wealth to liberate me from the lady's presence?
सारांश AI शर्विलक! मैंने आर्या से बात की थी। तब उन्होंने कहा कि यदि उनकी इच्छा हो, तो वे बिना धन के ही सबको मुक्त कर देंगी। पर शर्विलक, तुम्हारे पास इतना धन कहाँ से आया जिससे तुम मुझे मुक्त कराओगे?
४.५
दारिद्र्येणाभिभूतेन त्वत्स्नेहानुगतेन च ।
अद्य रात्रौ मया भीरु त्वदर्थे साहसं कृतम् ॥
Summary AI O timid one! Overwhelmed by poverty yet driven by my affection for you, I have committed this reckless deed tonight for your sake.
सारांश AI हे भीरु! दरिद्रता से पीड़ित होकर और तुम्हारे प्रति प्रेम के वशीभूत होकर, आज रात मैंने तुम्हारे लिए यह चोरी का साहसिक कार्य किया है।
वसन्तसेना—पसण्णा से आकिदी, साहसकम्मदाए उण उब्वेअणीआ । [प्रसन्नास्याकृतिः साहसकर्मतया पुनरुद्वेजनीया ।]
Summary AI His face has a pleasant appearance, but it is made distressing by his reckless deeds.
सारांश AI इसकी मुखाकृति तो सौम्य है, परंतु इसके साहसी कार्य के कारण यह उद्वेग उत्पन्न करने वाला है।
मदनिका—सव्विलअ! इत्थीकल्लवत्तस्स कारणेण उहअ पि संसए विणिक्खितं । [शर्विलक! स्त्रीकल्यवर्तस्य कारणेनोभयमपि संशये विनिक्षिप्तम् ।]
Summary AI Śarvilaka! For the sake of a woman's trifle, you have placed both in jeopardy.
सारांश AI शर्विलक! एक स्त्री के निमित्त तुमने शरीर और चरित्र, दोनों को संकट में डाल दिया है।
शर्विलकः—किं किम् ।
Summary AI What? What two things?
सारांश AI क्या-क्या?
मदनिका—सरीरं चारित्तं च । [शरीरं चारित्र्यं च ।]
Summary AI Your body and your character.
सारांश AI शरीर और चरित्र।
शर्विलकः—अपण्डिते! साहसे श्रीः प्रतिवसति ।
Summary AI O foolish girl! Fortune resides in daring.
सारांश AI हे नासमझ! साहस में ही लक्ष्मी का निवास होता है।
मदनिका—सव्विलअ! अखंडिदचारित्तो सि । ता ण खु दे मम कारणादो साहसं करंतेण अच्चंतविरुद्धं आचरिदं । [शर्विलक! अखण्डितचारित्र्योऽसि । तन्न खलु त्वया मम कारणास्साहसं कुर्वतात्यन्तविरुद्धमाचरितम् ।]
Summary AI Śarvilaka! Your character has been untarnished. Surely, in performing this reckless act for my sake, you have not done something completely improper?
सारांश AI शर्विलक! तुम्हारा चरित्र निष्कलंक रहा है। मुझे विश्वास है कि मेरे लिए तुमने कोई अत्यंत अनुचित आचरण नहीं किया होगा।
४.६
नो मुष्णाम्यबलां विभूषणवतीं फुल्लामिवाहं लतां
विप्रस्वं न हरामि काञ्चनमथो यज्ञार्थमभ्युद्धतम् ।
धात्र्युत्सङ्गगतं हरामि न तथा बालं धनार्थी क्वचि-
त्कार्याकार्यविचारिणी मम मतिश्चौर्येऽपि नित्यं स्थिता ॥
Summary AI I do not rob an adorned woman, like one does not pluck a flowering creeper. I do not steal a Brāhmaṇa's gold intended for sacrifice. Seeking wealth, I never snatch a child from a nurse's lap. Even in theft, my mind remains discerning between what is right and wrong.
सारांश AI मैं फूलों से लदी लता के समान आभूषणों से युक्त स्त्री को नहीं लूटता, न ही ब्राह्मण का या यज्ञ के लिए सुरक्षित धन चुराता हूँ और न ही धाय की गोद से बालक का अपहरण करता हूँ; चोरी में भी मेरी बुद्धि सदैव धर्म का विचार करती है।
शर्विलकः—तद्विज्ञाप्यतां वसन्तसेना—
Summary AI Then let Vasantasenā be informed—
सारांश AI तो फिर वसन्तसेना को सूचित करो—
४.७
अयं तव शरीरस्य प्रमाणादिव निर्मितः ।
अप्रकाशो ह्यलंकारो मत्स्नेहाद्धार्यतामिति ॥
Summary AI This ornament seems crafted according to the very proportions of your body. Therefore, out of affection for me, please wear it in secret.
सारांश AI यह आभूषण तुम्हारे शरीर की माप के अनुसार ही बना हुआ प्रतीत होता है। मेरे प्रेम के कारण तुम इस गुप्त अलंकार को धारण करो।
मदनिका—सव्विलअ! अप्पकाशो अलंकारओ । अअं च जणो ति दुवेविण जुज्जदि । ता उवणेहि दाव । पेक्खामि एदं अलंकारअं । [शर्विलक! अप्रकाशोऽलंकारः । अयं च जन इति द्वयमपि न युज्यते । तदुपनय तावत् । पश्याम्येनमलंकारम् ।]
Summary AI Śarvilaka! Secret jewelry and a person like me—these two do not match. So, bring it here. Let me see this ornament.
सारांश AI शर्विलक! गुप्त आभूषण और तुम जैसा व्यक्ति, इन दोनों का मेल नहीं बैठता। लाओ, ज़रा मैं इस आभूषण को देखूँ।
शर्विलकः—इदमलंकरणम् । (इति साशङ्कं समर्पयति)
Summary AI Here is the ornament.
सारांश AI यह रहा वह आभूषण।
मदनिका—(निरूप्य) दिट्ठपुरुव्वो विअ अ अलंकारओ । ता भणेहि कुदो दे एसो । [दृष्टपूर्वं इवायमलंकारः । तद्भण कुतस्त एषः ।]
Summary AI This ornament seems familiar, as if seen before. Tell me, where is it from?
सारांश AI यह आभूषण देखा हुआ सा लगता है। बताओ, यह तुम्हें कहाँ से मिला?
शर्विलकः—मदनिके! किं तवानेन? गृह्यताम् ।
Summary AI Madanikā! What concern is it of yours? Take it.
सारांश AI मदनिका! तुम्हें इससे क्या लेना-देना? बस इसे रख लो।
मदनिका—(सरोषम्) जइ मे पच्चअं ण गच्छसि, ता किंणिमित्तं मं णिक्किणासि? । . [यदि मे प्रत्ययं न गच्छसि, तस्किंनिमित्तं मां निष्क्रीणासि? ।]
Summary AI If you do not trust me, why are you ransoming me?
सारांश AI यदि तुम्हें मुझ पर विश्वास नहीं है, तो तुम किसलिए मुझे मुक्त करा रहे हो?
शर्विलकः—अयि, प्रभाते मया श्रुतं श्रेष्ठिचत्वरे, यथा—‘सार्थवाहस्य चारुदत्तस्य' इति ।
Summary AI Oh, this morning I heard in the merchants' square that it belongs to the caravan leader Cārudatta.
सारांश AI अरे, सुबह मैंने व्यापारियों के चौक में सुना था कि यह सार्थवाह चारुदत्त का है।
(वसन्तसेना मदनिका च मूच्छां नाटयतः)
Summary AI Vasantasenā and Madanikā gesticulate fainting.
सारांश AI वसन्तसेना और मदनिका मूर्च्छा का अभिनय करती हैं।
शर्विलकः—मदनिके! समाश्वसिहि । किमिदानीं त्वं
Summary AI Madanikā, take heart! Why are you behaving like this now?
सारांश AI मदनिका! धैर्य रखो। अब तुम्हें क्या हुआ है?
४.८
विषादस्रस्तसर्वाङ्गी संभ्रमभ्रान्तलोचना ।
नीयमानाऽभुजिष्यात्वं कम्पसे नानुकम्पसे ॥
Summary AI Trembling in every limb from despair, with eyes darting in panic, you are being liberated from servitude; yet you show no pity to me as you are led away.
सारांश AI शोक से शिथिल अंगों वाली और घबराहट से चंचल नेत्रों वाली तुम, दासता से मुक्त किए जाने पर भी काँप रही हो और मुझ पर करुणा नहीं दिखा रही हो।
मदनिका—(समाश्वस्य) साहसिअ! ण खु तुए मम कारणादो इमं अकज्जं करंतेण तस्सिं गेहे को वि वावादिदो परिक्खदो वा । [साहसिक! न खलु स्वया भम कारणादिदमकार्य कुर्वता तस्मिन्गेहे कोऽपि व्यापादितः परिक्षतो वा? ।]
Summary AI O daring man! While performing this unworthy deed for my sake, I hope you did not kill or wound anyone in that house?
सारांश AI हे साहसी! मेरे निमित्त यह अनुचित कार्य करते हुए तुमने उस घर में किसी की हत्या तो नहीं की अथवा किसी को घायल तो नहीं किया?
शर्विलकः—मदनिके । भीते सुप्ते न शर्विलकः प्रहरति; तन्मया न कश्चिद्यापादितो नापि परिक्षतः ।
Summary AI Madanikā, Śarvilaka does not strike those who are afraid or asleep; therefore, I have neither killed nor injured anyone.
सारांश AI मदनिका! डरे हुए और सोए हुए व्यक्ति पर शर्विलक प्रहार नहीं करता; इसलिए मैंने न तो किसी को मारा है और न ही चोट पहुँचाई है।
मदनिका—सच्चं सच्चं । [सत्यं सत्यम्? ।]
Summary AI Is it truly, truly so?
सारांश AI क्या यह सत्य है, पूर्णतः सत्य?
शर्विलकः—सत्यम् ।
Summary AI It is the truth.
सारांश AI हाँ, सत्य है।
वसन्तसेना—(संज्ञां लब्ध्वा) अम्महे, पच्चुवजीविदम्हि । [आश्चर्यम्, प्रत्युपजीवितास्मि ।]
Summary AI How wonderful! I have been restored to life.
सारांश AI आश्चर्य है, मुझे नया जीवन मिल गया है।
मदनिका—पिअं पिअं । [प्रियं प्रियम् ।]
Summary AI This is pleasant, very pleasant!
सारांश AI यह बहुत सुखद है।
शर्विलकः—(सेर्ष्यम्) मदनिके! किं नाम प्रियमिति? ।
Summary AI Madanikā, what exactly is it that you call pleasant?
सारांश AI मदनिका! इसमें भला प्रिय लगने वाली क्या बात है?
४.९
त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि करोम्यकार्ये
सद्वृत्तपूर्वपुरुषेऽपि कुले प्रसूतः ।
रक्षासि मन्मथविपन्नगुणोऽपि मानं
मित्रं च मां व्यपदिशस्यपरं च यासि ॥
Summary AI Born into a family of virtuous ancestors, I commit this misdeed because my heart is bound by love for you. O honorable one, though your virtues are impaired by Manmatha, you preserve your dignity, call me a friend, and yet go to another.
सारांश AI तुम्हारे प्रेम में बँधकर कुलीन होने पर भी मैंने यह अनुचित कार्य किया। कामवश अपने गुण खोकर भी मैं तुम्हें पाना चाहता हूँ, और तुम मुझे मित्र कहकर किसी और के पास जाना चाहती हो।
शर्विलकः—(साकूतम्)
Summary AI (With a significant and meaningful gesture).
सारांश AI सार्थक और अभिप्रायपूर्ण भाव के साथ।
४.१०
इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः ।
निष्फलत्वमलं यान्ति वेश्याविहगभक्षिताः ॥
Summary AI In this world, the great trees that are well-born sons, bearing the fruit of their entire wealth, are devoured by the birds that are courtesans and thus reach a state of complete fruitlessness.
सारांश AI इस संसार में सर्वस्व प्रदान करने वाले कुलीन पुरुष रूपी विशाल वृक्ष, वेश्या रूपी पक्षियों द्वारा उपभोग किए जाने पर पूरी तरह फलहीन (कंगाल) हो जाते हैं।
४.११
अयं च सुरतज्वालः कामग्निः प्रणयेन्धनः ।
नराणां यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥
Summary AI This is the fire of passion (Kāma), where sexual pleasure is the flame and affection is the fuel; into it, the youth and wealth of men are offered as oblations.
सारांश AI यह कामग्नि काम-क्रीड़ा की लपटों वाली है और अनुराग ही इसका ईंधन है, जिसमें पुरुषों का यौवन और धन आहुति बनकर नष्ट हो जाते हैं।
वसन्तसेना—(सस्मितम्) अहो, से अत्थाणे आवेओ । [अहो, अस्यास्थान आवेगः ।]
Summary AI Oh, his agitation is entirely misplaced.
सारांश AI अहो, इसका यह क्रोध अकारण और अनुचित है।
शर्विलकः—सर्वथा—
Summary AI In every respect—
सारांश AI निश्चित रूप से—
४.१२
अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे
ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्वसन्ति ।
श्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यो
भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि ॥
Summary AI Those men who trust in women and in fortune are, in my opinion, unwise. Indeed, riches and women alike move with the gliding treachery of female serpents.
सारांश AI मेरी दृष्टि में वे पुरुष मूर्ख हैं जो स्त्रियों और लक्ष्मी पर विश्वास करते हैं; क्योंकि स्त्रियाँ और संपत्ति दोनों ही नागकन्याओं के समान चंचल और अस्थिर होती हैं।
४.१३
स्त्रीषु न रागः कार्यो रक्तं पुरुषं स्त्रियः परिभवन्ति ।
रक्तैव हि रन्तव्या विरक्तभावा तु हातव्या ॥
Summary AI One should not form an attachment to women, for women despise a man who is in love with them. Only a woman who is herself in love should be enjoyed; one who is indifferent should be abandoned.
सारांश AI स्त्रियों में अतिशय अनुराग नहीं करना चाहिए क्योंकि वे प्रेम करने वाले पुरुष का तिरस्कार करती हैं। जो स्त्री प्रेम करे उसके साथ रमण करना चाहिए और विरक्त स्त्री का त्याग कर देना चाहिए।
शर्विलकः—सुष्टु खल्विदमुच्यते—
Summary AI This is indeed well stated—
सारांश AI यह वास्तव में ठीक ही कहा गया है—
४.१४
एता हसन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतो-
र्विश्वासयन्ति पुरुषं न तु विश्वसन्ति ।
तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितेन
वेश्याः श्मशानसुमना इव वर्जनीयाः ॥
Summary AI These women laugh and weep for the sake of money; they inspire trust in a man but never trust him themselves. Therefore, a man of good family and character should avoid courtesans like flowers growing in a cemetery.
सारांश AI ये वेश्याएं धन के लिए हँसती और रोती हैं, वे पुरुष को विश्वास दिलाती हैं पर स्वयं किसी का विश्वास नहीं करतीं; अतः कुलीन पुरुष को श्मशान के फूलों की तरह इनका त्याग करना चाहिए।
शर्विलकः—अपि च—
Summary AI Furthermore—
सारांश AI और यह भी—
४.१५
समुद्रवीचीव चलस्वभावाः
संध्याभ्रलेखेव मुहूर्तरागाः ।
स्त्रियो हृतार्थाः पुरुषं निरर्थं
निष्पीडितालक्तकवत्त्यजन्ति ॥
Summary AI Fickle in nature like ocean waves and transient in affection like the glow of evening clouds, women, once they have extracted wealth, discard a penniless man like squeezed-out red lac.
सारांश AI समुद्र की लहरों के समान चंचल और संध्याकालीन बादलों की तरह क्षणिक अनुराग वाली स्त्रियाँ, धन लूटने के बाद निर्धन पुरुष को निचोड़े हुए महावर की तरह छोड़ देती हैं।
शर्विलकः—स्त्रियो नाम चपलाः—
Summary AI Women are truly fickle—
सारांश AI स्त्रियाँ वास्तव में स्वभाव से चंचल होती हैं—
४.१६
अन्यं मनुष्यं हृदयेन कृत्वा
अन्यं ततो दृष्टिभिराह्वयन्ति ।
अन्यत्र मुञ्चन्ति मदप्रसेक-
मन्यं शरीरेण च कामयन्ते ॥
Summary AI While holding one man in their hearts, they invite another with their glances; they discharge their passion elsewhere and desire yet another with their bodies.
सारांश AI ये स्त्रियाँ हृदय में किसी और को रखती हैं, आँखों से किसी और को बुलाती हैं, अनुराग कहीं और व्यक्त करती हैं और शरीर से किसी अन्य पुरुष की कामना करती हैं।
शर्विलकः—सूक्तं खलु कस्यापि—
Summary AI Someone has indeed spoken well—
सारांश AI किसी ने सत्य ही कहा है—
४.१७
न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति
न गर्दभा वाजिधुरं वहन्ति ।
यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति शालयो
न वेशजाताः शुचयस्तथाङ्गनाः ॥
Summary AI A lotus does not grow on a mountain peak; donkeys do not carry the yoke of war-horses; scattered barley does not become rice. Similarly, women born in a brothel are never pure.
सारांश AI जैसे पर्वत पर कमलिनी नहीं उगती, गधा घोड़े का भार नहीं ढोता और जौ से धान पैदा नहीं होता, वैसे ही वेश्याकुल में जन्मी स्त्रियाँ स्वभाव से पवित्र नहीं होतीं।
शर्विलकः—आः दुरात्मन् चारुदत्तहतक । अयं न भवसि । (इति कतिचित्पदानि गच्छति)
Summary AI Ah, you wicked, wretched Cārudatta! You are finished! (He takes a few steps).
सारांश AI रे दुष्ट चारुदत्त! अब तुम जीवित नहीं बचोगे। (यह कहकर कुछ कदम आगे बढ़ता है)
मदनिका—(अञ्चले गृहीत्वा) अइ असंबद्धभासअ असंभावणीए कुप्पसि । [अयि असंबद्धभाषक! असंभावनीये कुप्यसि? ।]
Summary AI O you speaker of nonsense! Why are you angry over something so impossible?
सारांश AI अरे असंगत बातें करने वाले! तुम इस असंभव बात पर क्रोध क्यों कर रहे हो?
शर्विलकः—कथमसंभावनीयं नाम ।
Summary AI How can it be called impossible?
सारांश AI यह भला असंभव कैसे है?
मदनिका—एसो खु अलंकारओ अज्ञआकेरओ । [एष खल्वलंकार आर्यासंबन्धी ।]
Summary AI This ornament actually belongs to the noble lady.
सारांश AI यह आभूषण तो वास्तव में आर्या वसन्तसेना के हैं।
शर्विलकः—ततः किम्? ।
Summary AI And then?
सारांश AI उसके बाद क्या हुआ?
मदनिका—स च तस्स अजस्स इत्थे विणिक्खित्तो । [स तस्यार्यस्य हस्ते विनिक्षिप्तः ।]
Summary AI It was deposited in the hands of that ārya.
सारांश AI वह उन महानुभाव के हाथ में सौंप दिया गया है।
शर्विलकः—किमर्थम्? ।
Summary AI For what purpose?
सारांश AI किसलिए?
मदनिका—(कर्णे) एव्वं विअ । [एवमिव ।]
Summary AI Simply thus.
सारांश AI बस ऐसे ही।
शर्विलकः—(सवैलक्ष्यम्) भोः कष्टम्—
Summary AI Alas, what a misfortune!
सारांश AI लज्जा के साथ, ओह! यह तो बड़े कष्ट की बात है।
४.१८
छायार्थ ग्रीष्मसंतप्तो यामेवाहं समाश्रितः ।
अजानता मया सैव पत्रैः शाखा वियोजिता ॥
Summary AI Scorched by the summer heat, I sought refuge under the very branch that I, in my ignorance, have now stripped of its leaves.
सारांश AI गर्मी से तप्त होकर छाया के लिए मैंने जिस वृक्ष की शाखा का आश्रय लिया, अनजाने में मैंने स्वयं ही उस शाखा को पत्तों से विहीन कर दिया है।
वसन्तसेना—कधं एसो वि संतप्पदि ज्जेव? । ता अजाणंतेण एदिणा एवं अणुचिट्ठिदं । [कथमेषोऽपि संतप्यत एव । तदजानतैतेनैवमनुष्ठितम् ।]
Summary AI How he too is truly distressed! It was out of ignorance that he acted thus.
सारांश AI यह भी कितना संतप्त हो रहा है। अनजाने में ही इसने ऐसा किया है।
शर्विलकः—मदनिके! किमिदानीं युक्तम् ।
Summary AI Madanikā, what is the proper course now?
सारांश AI मदनिका! अब क्या करना उचित है?
मदनिका—इत्थं तुम जेव्व पंडिओ । [अत्र त्वमेव पण्डितः ।]
Summary AI In this matter, you alone are the wise one.
सारांश AI इस विषय में तो तुम ही विद्वान हो।
शर्विलकः—नैवम्; पश्य—
Summary AI Not so; look—
सारांश AI ऐसा नहीं है; देखो।
४.१९
स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः ।
पुरुषाणां तु पाण्डित्यं शास्त्ररेवोपदिश्यते ॥
Summary AI Indeed, women are naturally wise by their very birth, whereas the wisdom of men is taught only through the scriptures.
सारांश AI स्त्रियाँ स्वभाव से ही चतुर और बुद्धिमती होती हैं, जबकि पुरुषों को बुद्धिमत्ता अर्जित करने के लिए शास्त्रों का अध्ययन करना पड़ता है।
मदनिका—सव्विलअ । जइ मम वेअणं सुणीअदि, ती तस्स ज्जेव माणुभावस्स पडिणिज्जादेहि । [शर्विलक! यदि मम वचनं श्रूयते, सदा तस्यैव महानुभावस्य प्रतिनिर्यातय ।]
Summary AI Śarvilaka, if you listen to my advice, then return it to that very noble soul.
सारांश AI शर्विलक! यदि मेरी बात सुनो, तो उसे उन्हीं महानुभाव को लौटा दो।
शर्विलकः—मदनिके । यद्यसौ राजकुले मां कथयति ।
Summary AI Madanikā, what if he reports me to the royal court?
सारांश AI मदनिका! यदि वे राजकुल में मेरे बारे में बता दें तो?
मदनिका—ण चंदादो आदवो होदि । [ने चन्द्रादातपो भवति ।]
Summary AI Heat never emanates from the moon.
सारांश AI चंद्रमा से कभी तपन (धूप) नहीं मिलती।
वसन्तसेना—साहु मदणिए! साहु । [साधु मदनिके! साधु ।]
Summary AI Well said, Madanikā! Well said.
सारांश AI बहुत बढ़िया मदनिका! बहुत बढ़िया।
शर्विलकः—मदनिके!
Summary AI Madanikā!
सारांश AI मदनिका!
४.२०
न खलु मम विषादः साहसेऽस्मिन्भयं वा
कथयसि हि किमर्थं तस्य साधोर्गुणांस्त्वम् ।
जनयति मम वेदं कुत्सितं कर्म लज्जां
नृपतिरह शठानां मादृशां किं न कुर्यात् ॥
Summary AI I feel no regret or fear regarding this reckless act. Why do you speak of that virtuous man's qualities? My shame makes me realize this deed is loathsome. What might the king not do to rogues like me?
सारांश AI मुझे इस साहसिक चोरी का न तो दुख है और न भय, तुम उस सज्जन के गुणों का बखान क्यों कर रही हो? इस नीच कर्म की लज्जा ही मुझे पीड़ित कर रही है; राजा मुझ जैसे दुष्टों को जाने क्या दंड देगा।
शर्विलकः—तथापि नीतिविरुद्धमेतत् । अन्य उपायश्चिन्त्यताम् ।
Summary AI Still, this is contrary to prudence. Let another way be considered.
सारांश AI फिर भी यह नीति के विरुद्ध है। कोई अन्य उपाय सोचो।
मदनिका—सो अअं अवरो उवाओ । [सोऽयमपर उपायः ।]
Summary AI This is that other way.
सारांश AI तो यह दूसरा उपाय है।
वसन्तसेना—को खु अवरो उवाओ हुविस्सदि? । [कः खल्वपर उपायो भविष्यति? ।]
Summary AI What indeed will this other way be?
सारांश AI भला दूसरा उपाय क्या होगा?
मदनिका—तस्स ज्जेव अजस्स केरओ भविअ एदं अलंकारअं अज्जआए उवणेहि । [तस्यैवार्यस्य संबन्धी भूत्वेममलंकारकमार्याया उपनय ।]
Summary AI Pretend to be a relative of that ārya and present this ornament to the āryā.
सारांश AI उन्हीं आर्य का संबंधी बनकर यह आभूषण आर्या वसन्तसेना को दे दो।
शर्विलकः—एवं कृते किं भवति ।
Summary AI What is gained by doing so?
सारांश AI ऐसा करने से क्या होगा?
मदनिका—तुमं दावं अचोरो, सो वि अज्जो अरिणो, अज्जआए सकं अलंकारअं उवगदं भोदि । [स्वं तावदचौरः, सोऽप्यार्योनृणः, आर्यया स्वकोऽलंकार उपगतो भवति ।]
Summary AI You will not be a thief, that ārya will be free of debt, and the āryā will have recovered her own ornament.
सारांश AI तुम चोर नहीं कहलाओगे, वे आर्य ऋणमुक्त हो जाएंगे और आर्या को अपना आभूषण मिल जाएगा।
शर्विलकः—नन्वतिसाहसमेतत् ।
Summary AI Indeed, this is quite a reckless act.
सारांश AI निश्चय ही यह कार्य बहुत अधिक साहसपूर्ण है।
मदनिका—अइ! उवणेहि, अण्णधा अदिसाहसं । [अयि! उपनय, अन्यथातिसाहसम् ।]
Summary AI Oh, bring it here! Otherwise, it is an act of extreme rashness.
सारांश AI अरे, इसे इधर लाओ, अन्यथा यह और भी अधिक दुस्साहसपूर्ण कार्य होगा।
वसन्तसेना—साहु मदणिए! साहु । अभुजिस्सए विअ मंतिदं [साधु मदनिके! साधु । अभुजिष्ययेव मन्त्रितम् ।]
Summary AI Well done, Madanikā! Well done. You have spoken like a free woman.
सारांश AI बहुत अच्छे मदनिका, बहुत अच्छे! तुमने एक स्वतंत्र स्त्री की भाँति बात की है।
४.२१
मयाप्ता महती बुद्धिर्भवतीमनुगच्छता ।
निशायां नष्टचन्द्रायां दुर्लभो मार्गदर्शकः ॥
Summary AI By following you, I have gained great wisdom. In a moonless night, a guide is truly hard to find.
सारांश AI आपके पीछे चलते हुए मैंने बड़ी बुद्धि प्राप्त की है। चंद्रमा रहित रात में मार्गदर्शक का मिलना अत्यंत दुर्लभ होता है।
मदनिका—तेण हि तुमं इमस्सिं कामदेवगेहे मुहुत्तअं चिट्ठ, जाव अज्जआए तुह आगमणं णिवेदेमि । [तेन हि स्वमस्मिन्कामदेवगेहे मुहूर्तकं तिष्ठ, यावदार्यायै तवागमनं निवेदयामि ।]
Summary AI In that case, wait here in this temple of Kāmadeva for a moment, while I announce your arrival to the noble lady.
सारांश AI तो तुम इस कामदेव के मंदिर में थोड़ी देर ठहरो, जब तक मैं आर्या को तुम्हारे आगमन की सूचना देती हूँ।
शर्विलकः—एवं भवतु ।
Summary AI Let it be so.
सारांश AI ऐसा ही हो।
मदनिका—(उपसृत्य) अज्जए! एसो खु चारुदत्तस्स सआसादो बम्हणो आअदो । [आर्ये! एष खलु चारुदत्तस्य सकाशाद्बाह्मण आगतः ।]
Summary AI Noble lady, a Brāhmaṇa has indeed arrived here from the presence of Cārudatta.
सारांश AI आर्या! चारुदत्त के पास से यह ब्राह्मण आया है।
वसन्तसेना—हञ्जे! तस्स केरओ त्ति कधं तुमं जाणासि? । [चेटि! तस्य संबन्धीति कथं वं जानासि ।]
Summary AI Maid, how do you know that he is an associate of his?
सारांश AI सखी! तुम यह कैसे जानती हो कि वह उनसे संबंधित है?
मदनिका—अज्जए! अत्तणकेरअं वि ण जाणामि? । [आयें! आत्मसंबन्धिनमपि न जानामि? ।]
Summary AI Noble lady, would I not even recognize my own connection?
सारांश AI आर्या! क्या मैं अपने प्रियजन को भी नहीं पहचान पाऊँगी?
वसन्तसेना—(स्वगतं सशिरःकम्पं, विहस्य) जुज्जदि, (प्रकाशम्) पविसदु । [युज्यते, प्रविशतु ।]
Summary AI That is appropriate; let him enter.
सारांश AI उचित है, उन्हें प्रवेश करने दो।
मदनिका—जं अज्जआ आणवेदि । (उपगम्य) पविसदु सब्विलओ । [यदार्याज्ञापयति । प्रविशतु शर्विलकः ।]
Summary AI As the noble lady commands. Let Śarvilaka enter.
सारांश AI जैसी आर्या की आज्ञा। शर्विलक, प्रवेश करो।
शर्विलकः—(उपसृत्य, सवैलक्ष्यम्) खस्ति भवत्यै ।
Summary AI Blessings to you, lady.
सारांश AI आपका कल्याण हो।
वसन्तसेना—अज्ज! वंदामि । उवविसदु अज्जो । [आर्य! वन्दे । उपविशत्वार्यः ।]
Summary AI Noble sir, I salute you. Please, let the noble sir be seated.
सारांश AI आर्य, मैं आपको प्रणाम करती हूँ। कृपया आसन ग्रहण करें।
शर्विलकः—सार्थवाहस्त्वां विज्ञापयति—जर्जरत्वाद्गृहस्य दूरक्ष्यमिदं भाण्डम्; तद्गृह्यताम् । (इति मदनिकायाः समर्प्य प्रस्थितः)
Summary AI The merchant informs you that because his house is in a dilapidated state, this casket is difficult to guard; therefore, please take it back.
सारांश AI सार्थवाह चारुदत्त आपसे निवेदन करते हैं कि घर की जर्जर अवस्था के कारण इस आभूषण की रक्षा करना कठिन है, अतः आप इसे वापस ले लें।
वसन्तसेना—अज्ज! ममावि दाव पडिसंदेसं तर्हि अज्जो णेदु । [आर्य! ममापि तावप्रतिसंदेशं तत्रार्यो नयतु ।]
Summary AI Noble sir, may you also carry a return message from me to him.
सारांश AI आर्य! मेरा भी एक प्रत्युत्तर संदेश आप वहाँ ले जाइए।
शर्विलकः—(खगतम्) कस्तत्र यास्यति । (प्रकाशम्) कः प्रतिसंदेशः? ।
Summary AI What is the return message?
सारांश AI वहाँ कौन जाएगा? क्या प्रत्युत्तर संदेश है?
वसन्तसेना—पडिच्छदु अज्जो मदणिअं । [प्रतीच्छत्वार्यो मदनिकाम् ।]
Summary AI May the noble sir accept Madanikā.
सारांश AI आर्य, आप मदनिका को स्वीकार करें।
शर्विलकः—भवति! न खल्ववगच्छम् ।
Summary AI Lady, I truly do not understand.
सारांश AI देवी! मैं आपकी बात समझ नहीं सका।
वसन्तसेना—अहं अवगच्छामि । [अहमवगच्छामि ।]
Summary AI I understand.
सारांश AI मैं सब समझती हूँ।
शर्विलकः—कथमिव! ।
Summary AI How so?
सारांश AI वह कैसे?
वसन्तसेना—अहं अज्जचारुदत्तेण भणिदा—जो इमं अलंकारअं समप्पइस्सदि, तस्स तुए मदणिआ दादब्वा' । ता सो ज्जेव एदं दे देदित्ति एवं अज्जेण अवगच्छिदव्वं । [अहमार्यचारुदत्तेन भणिता—‘य इममलंकारकं समर्पयिष्यति, तस्य त्वया मदनिका दातव्या । तत्स एवैतां ते ददातीत्येवमार्येणावगन्तव्यम् ।]
Summary AI I was told by the noble Cārudatta that I must give Madanikā to whoever returns this jewelry. Therefore, the noble sir should understand that he himself is giving her to you.
सारांश AI आर्य चारुदत्त ने मुझसे कहा था कि जो यह आभूषण लौटाएगा, उसे मदनिका दे दी जाए। अतः आर्य यह समझें कि वही आपको यह मदनिका सौंप रहे हैं।
शर्विलकः—(खगतम्) अये विज्ञातोऽहमनया । (प्रकाशम्) साधु आर्यचारुदत्त । साधु;
Summary AI (Aside) Oh, I have been recognized by her. (Aloud) Well done, noble Cārudatta! Well done!
सारांश AI अरे, इसने मुझे पहचान लिया है। (प्रकट रूप में) श्रेष्ठ चारुदत्त धन्य हैं, बहुत अच्छे।
४.२२
गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा ।
गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ॥
Summary AI Men should always strive to cultivate virtues. A virtuous person, even if poor, is not equal to wealthy individuals who lack character.
सारांश AI मनुष्यों को सदा गुणों के अर्जन में ही प्रयत्न करना चाहिए। गुणों से युक्त दरिद्र व्यक्ति भी निर्गुण ऐश्वर्यशालियों के समान नहीं होता, बल्कि उनसे श्रेष्ठ है।
शर्विलकः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और इसके अतिरिक्त भी—
४.२३
गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्यो
न किंचिदप्राप्यतमं गुणानाम् ।
गुणप्रकर्षादुडुपेन शंभो-
रलङ्घ्यमुल्लङ्घितमुत्तमाङ्गम् ॥
Summary AI A man should exert effort in virtues, for nothing is unattainable through them. Due to the excellence of its qualities, the crescent moon reached the unattainable head of Lord Śambhu.
सारांश AI मनुष्य को गुणों के लिए प्रयत्न करना चाहिए क्योंकि गुणों के लिए कुछ भी अप्राप्य नहीं है। गुणों की श्रेष्ठता के कारण ही चंद्रमा ने शिव के अलंघनीय मस्तक को प्राप्त कर लिया।
वसन्तसेना—को एत्थ पवहणिओ? । [कोऽत्र प्रवहणिकः? ।]
Summary AI Who is the carriage driver here?
सारांश AI यहाँ गाड़ीवान कौन है?
(प्रविश्य सप्रवहणः)
Summary AI (Entering with the carriage.)
सारांश AI रथ के साथ प्रवेश करते हुए।
चेटः—अज्जए! सज्जे पवहणं । [आर्ये! सज्जं प्रवहणम् ।]
Summary AI Noble lady, the carriage is ready.
सारांश AI आर्या! रथ तैयार है।
वसन्तसेना—हञ्जे मअणिए! सुदिट्ठ मं करेहि । दिण्णासि । अरुह पर्वहणं । सुमरेसि मं । (चेटि मदनिके! सुदृष्टां मां कुरु । दत्तासि । आरोह प्रवहणम् । स्मरसि माम् ।
Summary AI Dear Madanikā, look well at me. You are now given away. Board the carriage. Remember me.
सारांश AI सखी मदनिका! मुझे अच्छी तरह देख लो। मैंने तुम्हें शर्विलक को सौंप दिया है। अब रथ पर चढ़ो और मुझे याद रखना।
मदनिका—(रुदती) परिच्चित्तम्हि अज्जआए । (इति पादयोः पतति) [परित्यक्तास्म्यार्यया ।]
Summary AI I have been abandoned by the noble lady!
सारांश AI आर्या ने मेरा परित्याग कर दिया है।
वसन्तसेना—संपदं तुमं ज्जेव्व वंदणीआ संवुत्ता । ता गच्छ, आरुह पवहणं । सुमरेसि मं । [सांप्रतं त्वमेव वन्दनीया संवृत्ता । तद्गच्छ, आरोह प्रवहणम् । स्मरसि माम् ।]
Summary AI Now you yourself have become worthy of respect. So go, board the carriage. Remember me.
सारांश AI अब तुम स्वयं सम्मान के योग्य हो गई हो। इसलिए जाओ, रथ पर सवार हो और मुझे याद रखना।
शर्विलकः—स्वस्ति भवत्यै । मदनिके!
Summary AI Blessings to you, noble lady! Madanikā!
सारांश AI आपका कल्याण हो। मदनिका!
४.२४
सुदृष्टः क्रियतामेष शिरसा वन्द्यतां जनः ।
यत्र ते दुर्लभं प्राप्तं वधूशब्दावगुण्ठनम् ॥
Summary AI Look well upon this person and bow your head in respect, for through her, you have obtained the rare veil and the title of "bride."
सारांश AI इस व्यक्ति को भली-भांति देखो और सिर झुकाकर वंदना करो, जिसके कारण तुम्हें 'वधू' शब्द का वह दुर्लभ सम्मान और घूँघट प्राप्त हुआ है।
(इति मदनिकया सह प्रवहणमारुह्य गन्तुं प्रवृत्तः)
Summary AI (Boarding the carriage with Madanikā and preparing to depart.)
सारांश AI मदनिका के साथ रथ पर चढ़कर प्रस्थान के लिए उद्यत होता है।
(नेपथ्ये) ।
Summary AI (Offstage.)
सारांश AI पर्दे के पीछे से ध्वनि।
कः कोऽत्र भोः! राष्ट्रियः समाज्ञापयति—'एष खल्वार्यको गोपालदारको राजा भविष्यतीति सिद्धादेशप्रत्ययपरित्रस्तेन पालकेन राज्ञा घोषादानीय घोरे बन्धनागारे बद्धः । ततः स्वेषु स्वेषु स्थानेष्वप्रमत्तैर्भवद्भिर्भवितव्यम्' ।
Summary AI Who is there? The King's brother-in-law commands: 'Āryaka, the cowherd's son, shall become king. Frightened by this prophecy, King Pālaka has seized him from the hamlet and bound him in a grim prison. Therefore, remain vigilant at your respective posts!'
सारांश AI अरे, यहाँ कौन है? राज-साला आज्ञा देता है कि 'आर्यक राजा बनेगा'—इस भविष्यवाणी के भय से राजा पालक ने गोपाल-पुत्र आर्यक को बंदी बना लिया है। अतः सभी अपने स्थानों पर सतर्क रहें।
शर्विलकः—(आकर्ण्य) कथं राज्ञा पालकेन प्रियसुहृदार्यको मे बद्धः? । कलत्रवांश्चास्मि संवृत्तः । आः, कष्टम्; अथवा
Summary AI (Listening) What? My dear friend Āryaka has been imprisoned by King Pālaka? And I have just become a man with a wife. Alas, how painful! Or rather—
सारांश AI क्या राजा पालक ने मेरे प्रिय मित्र आर्यक को बंदी बना लिया है? इधर मैं अब विवाहित भी हो गया हूँ। बड़ा कष्ट है; अथवा...
४.२५
द्वयमिदमतीव लोके प्रियं नराणां सुहृच्च वनिता च ।
संप्रति तु सुन्दरीणां शतादपि सुहृद्विशिष्ठतमः ॥
Summary AI In this world, two things are extremely dear to men: a friend and a woman. However, at this moment, a friend is far more distinguished than even a hundred beauties.
सारांश AI संसार में मनुष्यों को दो ही चीजें अत्यंत प्रिय होती हैं—मित्र और स्त्री। किंतु इस समय सौ सुंदरियों की तुलना में एक सच्चा मित्र कहीं अधिक विशिष्ट है।
शर्विलकः—भवतु, अवतरामि । (इत्यवतरति)
Summary AI Very well, I shall alight. (He descends.)
सारांश AI ठीक है, मैं नीचे उतरता हूँ।
मदनिका—(सास्रमञ्जलिं बद्धा) एव्वं णेदं । ता परं णेदु मं अज्जउत्तो समीवं गुरुअणाणं । [एवं नेदम् । तत्परं नयतु मामार्यपुत्रः समीपं गुरुजनानाम् ।]
Summary AI This should not be so. Instead, let my noble lord take me to his elders.
सारांश AI ऐसी बात नहीं है। आर्यपुत्र मुझे मेरे गुरुजनों के पास छोड़ दें।
शर्विलकः—साधु प्रिये! साधु; अस्मच्चित्तसदृशमभिहितम् । (चेटमुद्दिश्य) भद्र! जानीषे रेभिलस्य सार्थवाहस्योदवसितम्? ।
Summary AI Well said, my dear! You have spoken exactly what I was thinking. (To the servant) My good man, do you know the house of the merchant Rebhila?
सारांश AI बहुत अच्छा प्रिये! तुमने मेरे मन की बात कही। (सेवक से) क्या तुम व्यापारी रेभिल का घर जानते हो?
चेटः—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Indeed I do.
सारांश AI जी हाँ।
शर्विलकः—तत्र प्रापय प्रियाम् ।
Summary AI Take my beloved there.
सारांश AI मेरी प्रिया को वहाँ पहुँचा दो।
चेटः—जं अज्जो आणवेदि । [यदार्य आज्ञापयति ।]
Summary AI As the noble sir commands.
सारांश AI जैसी आपकी आज्ञा।
मदनिका—जधा अज्जउत्तो भणादि, अप्पमत्तेण दाव अज्जउत्तेण होदव्वं । [यथार्यपुत्रो भणति, अप्रमत्तेने तावदार्यपुत्रेण भवितव्यम् ।]
Summary AI As my noble lord says; but my noble lord must remain vigilant.
सारांश AI जैसा आर्यपुत्र कहें, परन्तु अब आपको सावधान रहना चाहिए।
(इति निष्क्रान्तः)
Summary AI (He exits.)
सारांश AI (ऐसा कहकर निकल जाता है।)
शर्विलकः—अहमिदानीं
Summary AI I now...
सारांश AI मैं अब...
४.२६
ज्ञातीन्विटान् स्वभुजविक्रमलब्धवर्णान्
राजापमानकुपितांश्च नरेन्द्रभृत्यान् ।
उत्तेजयामि सुहृदः परिमोक्षणाय
यौगन्धरायण इवोदयनस्य राज्ञः ॥
Summary AI To liberate my friend, I incite kinsmen, companions, those famous for their own valor, and royal servants angered by the king's insults, just as Yaugandharāyaṇa did for King Udayana.
सारांश AI मैं अपने मित्र को छुड़ाने के लिए संबंधियों, विटों, पराक्रमी वीरों और राजा के अपमान से क्रुद्ध सेवकों को वैसे ही उत्तेजित कर रहा हूँ, जैसे यौगन्धरायण ने राजा उदयन के लिए किया था।
शर्विलकः—अपि च—
Summary AI Moreover—
सारांश AI और यह भी—
४.२७
प्रियसुहृदमकारणे गृहीतं
रिपुभिरसाधुभिराहितात्मशङ्कैः ।
सरभसमभिपत्य मोचयामि
स्थितमिव राहुमुखे शशाङ्कबिम्बम् ॥
Summary AI My dear friend has been groundlessly seized by wicked enemies fearing for themselves. I shall rush forward and rescue him, like the moon's orb being delivered from the mouth of Rāhu.
सारांश AI शंकालु और दुष्ट शत्रुओं द्वारा अकारण पकड़े गए अपने प्रिय मित्र को मैं वेग से आक्रमण कर वैसे ही मुक्त कराऊँगा, जैसे राहु के मुख से चंद्रमा को छुड़ाया जाता है।
(इति निष्क्रान्तः)
Summary AI (He exits.)
सारांश AI (ऐसा कहकर निकल जाता है।)
(प्रविश्य)
Summary AI (Entering.)
सारांश AI (प्रवेश करके)
चेटः—अज्जए! दिट्ठिआ वड्ढसि । अज्जजारुदत्तस्स सआसादो बम्हणो आअदो । [आर्ये! दिष्ट्या वर्धसे । आर्यचारुदत्तस्य सकाशाद्ब्राह्मण आगतः ।]
Summary AI Noble lady, congratulations! A Brāhmaṇa has arrived from the presence of Noble Cārudatta.
सारांश AI आर्या! आपको बधाई हो। आर्य चारुदत्त के पास से एक ब्राह्मण आए हैं।
वसन्तसेना—अहो, रमणीअदा अज्ज दिवसस्स । ता हञ्जे! सादरं बंधुलेण समं पवेसेहि णं । [अहो, रमणीयताद्य दिवसस्य । तच्चेटि! सादरं बन्धुलेन समं प्रवेशयैनम् ।]
Summary AI Oh, how beautiful this day is! Maid, usher him in respectfully along with the attendant Bandhula.
सारांश AI अहो, आज का दिन कितना सुंदर है! तो दासी, उन्हें बंधुल के साथ आदरपूर्वक भीतर ले आओ।
चेटी—जं अज्जआ आणवेदि । (इति निष्क्रान्ता) [यदार्याज्ञापयति ।]
Summary AI As the noble lady commands.
सारांश AI जैसी आर्या की आज्ञा।
(विदूषको बन्धुलेन सह प्रविशति)
Summary AI (The Vidūṣaka enters with Bandhula.)
सारांश AI (विदूषक बंधुल के साथ प्रवेश करता है।)
विदूषकः—ही ही भो, तवच्चरणकिलेसविणिज्जिदेण रक्खसराआ रावणो पुप्फकेण विमाणेण गच्छदि । अहं उण बम्हणो अकिदतवच्चरणकिलेसो वि णरणारीजणेण गच्छामि । [आश्चर्यं भोः, तपश्चरणक्लेशविनिर्जितेन राक्षसराजो रावणः पुष्पकेण विमानेन गच्छति । अहं पुनर्बाह्मणोऽकृततपश्चरणक्लेशोऽपि नरनारीजनेन गच्छामि ।]
Summary AI How wondrous! The demon king Rāvaṇa travels in the Puṣpaka chariot won through the hardships of penance. Yet I, a Brāhmaṇa who has performed no such penance, travel surrounded by men and women.
सारांश AI आश्चर्य है! राक्षसराज रावण तो कठिन तपस्या के क्लेश के बाद प्राप्त पुष्पक विमान से चलता है, पर मैं ब्राह्मण बिना किसी तपस्या के कष्ट के ही नर-नारियों के साथ (पालकी आदि में) जा रहा हूँ।
चेटी—पेक्खदु अज्जो अम्हकेरकं गेहदुआरं । [प्रेक्षतामार्योऽस्मदीयं गेहद्वारम् ।]
Summary AI Let the noble one observe the gateway to our house.
सारांश AI आर्य, हमारे घर का द्वार देखिए।
विदूषकः—(अवलोक्य, सविस्मयम्) अहो सलिलसित्तमज्जिदकिदहरिदोवलेवणस्स विविहसुअंधिकुसुमोवहारचित्तलिहिदभूमिभाअस्स गअणतलाअलोअणकोदूहलदूरुण्णामिदसीसस्स दोलाअमाणावलंबिदैरावणहत्थब्भमाइदमल्लिआदामगुणालंकिदस्स समुच्छिददंतिदंततोरणावभासिदस्स महारअणोवराओवसोहिणा पवणबलंदोलणाललंतचंचलग्गहत्थेण 'इदो एहि' त्ति वाहरंतेण विअ मं सोहग्गपडाआणिवहेणोवसोहिदस्स तोरणधरणत्थंभवेदिअणिक्खित्तसमुल्लसंतहरिदचूदपल्लवललामफटिहमंगलकलसाभिरामोहअपास्सस्स महासुरवक्खत्थलदुब्भेज्जवज्जणिरंतरपडिबद्धकणअकवाडस्स दुग्गदजणमणोरहाआसकरस्स वसंतसेणाभवणदुआरस्स सस्सिरीअदा । जं सच्चं मज्झत्थस्स वि जणस्स बलादिट्टिं आआरेदि । [अहो सलिलसिक्तमार्जितकृतहरितोपलेपनस्य विविधसुगन्धिकुसुमोपहारचित्रलिखितभूमिभागस्य गगनतलावलोकनकौतूहलदूरोन्नामितशीर्षस्य दोलायमानावलम्बितैरावणहस्तभ्रमागतमल्लिकादामगुणालंकृतस्य समुच्छ्रितदन्तिदन्ततोरणावभासितस्य महारत्नोपरागोपशोभिना पवनबलान्दोलनाललच्चञ्चलाग्रहस्तेन 'इत एहि' इति व्याहरतेव मां सौभाग्यपताकानिवहेनोपशोभितस्य तोरणधरणस्तम्भवेदिकानिक्षिप्तसमुल्लसद्धरितचूतपल्लवललामस्फटिकमङ्गलकलशाभिरामोभयपार्श्वस्य महासुरवक्षःस्थलदुर्भेद्यवज्रनिरन्तरप्रतिबद्धकनककपाटस्य दुर्गतजनमनोरथायासकरस्य वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता । यत्सत्यं मध्यस्थस्यापि जनस्य बलादृृष्टिमाकारयति ।]
Summary AI How magnificent is Vasantasenā's gateway! The ground is cleansed, smeared green, and adorned with flowers. Its high peaks gaze at the sky, decorated with jasmine garlands like the trunk of Airāvata. Ivory arches shine, and flags flutter as if beckoning me. Flanked by crystal pots and possessing golden doors as firm as a thunderbolt, it captivates even the detached, while frustrating the poor with its splendor.
सारांश AI अहो! जल से सिंचित और स्वच्छ, सुगंधित पुष्पों और चित्रों से सुसज्जित भूमि, आकाश को छूती ऊँचाई, हाथी-दाँत के तोरणों और वायु में लहराती पताकाओं से युक्त यह वसंतसेना के भवन का द्वार अत्यंत वैभवशाली है। स्फटिक के कलशों और वज्र के समान मजबूत सोने के किवाड़ों से युक्त यह द्वार निर्धन जन के मन में ईर्ष्या जगाता है और तटस्थ व्यक्ति की दृष्टि को भी अपनी ओर खींच लेता है।
चेटी—एदु एदु । इमं पढमं पओट्ठं पविसदु अज्जो । [एत्वेतु, इमं प्रथमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Please come; let the noble one enter this first court.
सारांश AI आइए, आर्य इस प्रथम प्रकोष्ठ (कक्ष) में प्रवेश करें।
विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च)ही ही भो, इधो वि पढमे पओट्ठे ससिसंखमुणालसच्छाहाओ विणिहिदचुण्णमुट्ठिपांडुराओ विविहरअणपडिबद्धकंचणसोवाणसोहिदाओ पासादपंतिओ ओलंबिदमुत्तादामेहिं फटिहवादाअणमुहचंदेहिं णिज्झाअंती विअ उज्जइणिं । सोत्तिओ विअ सुहोवविट्टो णिद्दाअदि दोवारिओ । सदहिणा कलमोदणेण पलोहिदा ण भक्खंति वायसा बलिं सुधासवण्णदाए । आदिसदु भोदी । [आश्चर्यं भोः, अत्रापि प्रथमे प्रकोष्ठे शशिशङ्खमृणालसच्छाया विनिहितचूर्णमुष्टिपाण्डुरा विविधरत्नप्रतिबद्धकाञ्चनसोपानशोभिताः प्रासादपङ्क्तयोऽवलम्बितमुक्तादामभिः स्फटिकवातायनमुखचन्द्रैर्निर्ध्यायन्तीवोज्जयिनीम् । श्रोत्रिय इव सुखोपविष्टो निद्राति दौवारिकः । सदघ्ना कलमोदनेन प्रलोभिता न भक्षयन्ति वायसा बलिं सुधासवर्णतया । आदिशतु भवती ।]
Summary AI Wondrous! In this first court, white palaces with golden stairs and crystal windows look upon Ujjayinī. The doorkeeper sleeps comfortably like a Śrotriya. Crows, deceived by the white plaster, do not touch the rice offerings. Lead on.
सारांश AI आश्चर्य है! इस पहले कक्ष में चंद्रमा और शंख जैसी धवल अटारियाँ, रत्नजड़ित स्वर्ण सोपान और स्फटिक के झरोखे मानो उज्जयिनी को निहार रहे हैं। द्वारपाल किसी विद्वान की भाँति सुख से सो रहा है। दही और भात के श्वेत उपहार को चूना समझकर कौवे भी नहीं खा रहे हैं। आप मार्ग दिखाएँ।
चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं दुदिअं पओट्ठं पविसदु अज्जो । [एत्वेत्वार्यः । इमं द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Please come; let the noble one enter this second court.
सारांश AI आइए आर्य, इस दूसरे कक्ष में प्रवेश करें।
विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) ही ही भो, इदो वि दुदिए पओट्ठे पज्जंतोवणीदजवसवुसकवलसुपुट्टा तेलब्भंगिदविसाणा बद्धा पवहणबइल्ला । अअं अण्णदरो अवमाणिदो विअ कुलीणो दीहं णीससदि सेरिहो । इदो अ अवणीदजुज्झस्स मल्लस्स विअ मद्दीअदि गीवा सेसस्स । इदो इदो अवराणं अस्साणं केसकप्पणा करीअदि । अअं अवरो पाडच्चरो विअ दिढबद्धो मंदुराए साहामिओ । (अन्यतोऽवलोक्य च) इदो अ कुरच्चुअतेल्लमिस्सं पिंडं हत्थी पडिच्छावीअदि मेत्थपुरिसेहिं । आदिसदु भोदी । [आश्चर्यं भोः, इहापि द्वितीये प्रकोष्ठे पर्यन्तोपनीतयवसबुकवलसुपुष्टस्तैलाभ्यक्तविषाणा बद्धाः प्रवहणबलीवर्दाः । अयमन्यतरोऽवमानित इस कुलीनो दीर्घं निःश्वसिति सैरिभः । इतश्चापनीतयुद्धस्य मल्लस्येव मर्द्यते ग्रीवा मेषस्य । इत इतोऽपरेषामश्वानां केशकल्पना क्रियते । अयमपरः पाटच्चर इव दृढबद्धो मन्दुरायां शाखामृगः । इतश्च कूरच्युततैलमिश्रं पिण्डं हस्ती प्रतिग्राह्यते मात्रपुरुषैः । आदिशतु भवती ।]
Summary AI Amazing! In the second court, well-fed bullocks with oiled horns are tied. A buffalo sighs like a slighted nobleman. A ram's neck is massaged like a wrestler's, and horses' manes are groomed. A monkey is tied like a thief, and keepers feed an elephant rice mixed with oil. Lead on.
सारांश AI आश्चर्य है! यहाँ दूसरे कक्ष में पुष्ट बैल, लंबी साँसें भरता भैंसा, मालिश करवाते मेढ़े और सँवारी जा रही अयाल वाले घोड़े हैं। कहीं बंदर बँधा है तो कहीं महावत हाथी को तेलयुक्त ग्रास खिला रहे हैं। आप आगे का मार्ग दिखाएँ।
चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं तइअं पओट्ठं पविसदु अज्जो । [एत्वेत्वार्यः । इमं तृतीयं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Please come; let the noble one enter this third court.
सारांश AI आइए आर्य, इस तीसरे कक्ष में प्रवेश करें।
विदूषकः—(प्रविश्य, दृष्ट्वा च) ही ही भो, इदो वि तइए पओट्ठे इमाइं दाव कुलउत्तजणोववेसणणिमित्तं विरचिदाइं आसणाइं । अद्धवाचिदो पासअपीठे चिट्ठइ पोत्थओ । एसो अ साहीणमणिमअसारिआसहिदो पासअपीठो । इमे अ अवरे मअणसंधिविग्गहचदुरा विविहवण्णिआविलित्तचित्तफलअग्गहत्था इदो तदो परिब्भमति गणिआ वुड्ढविडा अ । आदिसदु भोदी । [आश्चर्यं भोः । इहापि तृतीये प्रकोष्ठे इमानि तावत्कुलपुत्रजनोपवेशननिमित्तं विरचितान्यासनानि । अर्धवाचितं पाशकपीठे तिष्ठति पुस्तकम् । एतच्च स्वाधीनमणिमयसारिकासहितं पाशकपीठम् । इमे चापरे मदनसंधिविग्रहचतुरा विविधवर्णिकाविलिप्तचित्रफलकाग्रहस्ता इतस्ततः परिभ्रमन्ति गणिका वृद्धविटाश्च । आदिशतु भवती ।]
Summary AI Astonishing! In the third court, seats are arranged for noblemen. A book lies half-read on a gaming table with gem-studded pieces. Courtesans and old gallants, skilled in the diplomacy of love, wander about with painted tablets. Lead on.
सारांश AI अद्भुत! यहाँ तीसरे कक्ष में कुलीन जनों के बैठने के आसन, जुए के पटल पर रखी आधी पढ़ी पुस्तक और पासे सुशोभित हैं। प्रेम और कूटनीति में निपुण गणिकाएँ और वृद्ध विट इधर-उधर घूम रहे हैं। आप आगे चलें।
चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं चउट्ठं पओट्ठं पविसदु अज्जो । [एत्वेत्वार्यः । इमं चतुर्थं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Please come; let the noble one enter this fourth court.
सारांश AI आइए आर्य, इस चौथे कक्ष में प्रवेश करें।
विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) ही ही भो, इदो वि चउट्ठे पओट्ठे जुवदिकरताडिदा जलधरा विअ गंभीरं णदंति मुदंगा, हीणपुण्णाओ विअ गअणादो तारआओ णिवडंति कंसतालआ, महुअरविरुअं विअ महुरं वज्जदि वंसो । इअं अवरा ईसाप्पणअकुविदकामिणी विअ अंकारोविदा कररुहपरामरिसेण सारिज्जदि वीणा । इमाओ अवराओ कुसुमरसमत्ताओ विअ महुअरिओ अदिमहुरं पगीदाओ गणिआदारिआओ णच्चिअंति, णट्टअं पठिअंति, ससिंगारओ । ओवग्गिदा गवक्खेसु वादं गेण्हंति सलिलगग्गरीओ । आदिसदु भोदी । [आश्चर्यं भोः, इहापि चतुर्थे प्रकोष्ठे युवतिकरताडिता जलधरा इव गम्भीरं नदन्ति मृदङ्गाः, क्षीणपुण्या इव गगनात्तारका निपतन्ति कांस्यतालाः, मधुकरविरुतमिव मधुरं वाद्यते वंशः । इयमपरेर्ष्याप्रणयकुपितकामिनीवाङ्कारोपिता कररुहपरामर्शेन सार्यते वीणा । इमा अपराः कुसुमरसमत्ता इव मधुकर्योऽतिमधुरं प्रगीता गणिकादारिका नर्त्यन्ते, नाट्यं पाठ्यन्ते सशृङ्गारम् । अल्पवल्गिता गवाक्षेषु वातं गृह्णन्ति सलिलगर्गर्यः । आदिशतु भवती ।]
Summary AI Marvelous! In the fourth court, drums thrum like clouds struck by maiden hands; cymbals fall like stars; and flutes hum like bees. The vīṇā, plucked like a jealous lover, resonates. Young courtesans are taught dancing and romantic acting, singing like intoxicated bees, while water-jars in the windows catch the breeze. Lead on.
सारांश AI आश्चर्य है! इस चौथे कक्ष में मृदंग मेघों की भाँति गरज रहे हैं, झाँझ टूटते तारों की तरह चमक रहे हैं और बाँसुरी भँवरों जैसी मधुर गूँज रही है। वीणा किसी रूठी हुई प्रेमिका की भाँति बज रही है और छोटी लड़कियाँ शृंगारपूर्ण नृत्य-अभिनय सीख रही हैं। झरोखों में शीतल जल के पात्र रखे हैं। आप आगे चलें।
चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं पंचमं पओट्ठं पविसदु अज्जो । [एत्वेत्वार्यः । इमं पञ्चमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Come, come, Noble Sir. Please enter this fifth court.
सारांश AI आर्य, कृपया यहाँ आएँ और इस पाँचवें प्रकोष्ठ में प्रवेश करें।
विदूषकः—(प्रविश्य, दृष्ट्वा च) ही ही भो, इदो वि पंचमे पओट्ठे अअं दलिद्दजणलोहुप्पादणअरो आहरइ उवचिदो हिंगुतेल्लगंधो । विविहसुरहिधूमुग्गारेहिं णिच्चं संताविज्जमाणं णीससदि विअ महाणसं दुवारमुहेहिं । अधिअं उसुसावेदि मं साहिज्जमाणबहुविहभक्खभोअणगंधो । अअं अवरो पडच्चरं विअ पोट्टिं धोअदि रूपिदारओ । बहुविहाहारविआरं उवसाहेदि सूवआरो । बज्झंति मोदआ, पच्चंति अपूवआ । (आत्मगतम्) अवि दाणिं इह वड्ढिअं भुंजसु त्ति पादोदअं लहिस्सं । (अन्यतोऽवलोक्य च) इदो गंधव्वच्छरगणेहिं विअ विविहालंकारसोहिदेहिं गणिआजणेहिं बंधुलेहिं अ जं सच्चं सग्गीअदि एदं गेहं । भो! के तुम्हे बंधुला णाम? । [आश्चर्यं भोः, इहापि पञ्चमे प्रकोष्ठेऽयं दारिद्रजनलोभोत्पादनकर आहरत्युपचितो हिङ्गुतैलगन्धः । विविधसुरभिधूमोद्गारैर्नित्यं संताप्यमानं निःश्वसितीव महानसं द्वारमुखैः । अधिकमुत्सुकायते मां साध्यमानबहुविधभक्ष्यभोजनगन्धः । अयमपरः पटच्चरमिव हतपशूदरपेशिं धावति रूपिदारकः । बहुविधाहारविकारमुपसाधयति सूपकारः । बध्यन्ते मोदकाः । पच्यन्तेऽपूपकाः । अपीदानीमिह वर्धितं भुङ्क्ष्व इति पादोदकं लप्स्ये । इह गन्धर्वाप्सरोगणैरिव विविधालंकारशोभितैर्गणिकाजनैर्बन्धुलैश्च यत्सत्यं स्वर्गायत इदं गेहम् । भोः, के यूयं बन्धुला नाम? ।]
Summary AI Amazing! In this fifth court, the rich aroma of hiṅgu and oil, enough to incite greed in the poor, wafts through. The kitchen, heated by fragrant smoke, seems to sigh through its doorways. The scent of various foods makes me intensely eager. A kitchen boy rushes about, and the cook prepares various delicacies; modakas are shaped, and cakes are fried. This house, filled with courtesans and bandhulas adorned like gandharvas, truly resembles heaven. Tell me, who are these called bandhulas?
सारांश AI आश्चर्य है! इस पाँचवें प्रकोष्ठ में हींग और तेल की सुगंध दरिद्रों के मन में भी लालच पैदा कर रही है। रसोईघर से निकलता सुगंधित धुआँ और पकवानों की महक भूख बढ़ा रही है। यहाँ रसोइये व्यंजन तैयार कर रहे हैं, लड्डू और पूए बन रहे हैं। अलंकारों से सजी गणिकाओं और विलासी पुरुषों से युक्त यह घर स्वर्ग जैसा प्रतीत होता है। अरे, तुम बन्धुल कौन हो?
बन्धुलाः—वयं खलु ।
Summary AI It is indeed us.
सारांश AI हम वास्तव में बन्धुल ही हैं।
४.२८
परगृहललिताः परान्नपुष्टाः
परपुरुषैर्जनिताः पराङ्गनासु ।
परधननिरता गुणेष्ववाच्या
गजकलभा इव बन्धुला ललामः ॥
Summary AI Pampered in others' houses, nourished by others' food, born of other men through others' wives, and intent on others' wealth, these bastards are indescribable in their qualities, yet they stand out like young elephants.
सारांश AI दूसरों के घरों में पले, पराये अन्न पर पुष्ट हुए और अन्य पुरुषों द्वारा अन्य स्त्रियों से उत्पन्न ये 'बन्धुल' हाथी के बच्चों के समान सुंदर हैं, जो दूसरों के धन में लीन रहते हैं।
विदूषकः—आदिसदु भोदी । [आदिशतु भवती ।]
Summary AI Please lead the way, lady.
सारांश AI आप आगे चलने का निर्देश दें।
चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं छट्ठं पओट्ठं पविसदु अज्जो । [एत्वेत्वार्यः । इमं षष्ठं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Come, come, Noble Sir. Please enter this sixth court.
सारांश AI आर्य, इधर आइए और छठे प्रकोष्ठ में प्रवेश कीजिए।
विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) ही ही भो, इदो वि छट्ठे पओट्ठे अमुं दाव सुवण्णरअणाणं कम्मतोरणाइं णीलरअणविणिक्खित्ताइं इंदाउहट्ठाणं विअ दरिसअंति । वेदुरिअमोत्तिअपवालअपुप्फराअइंदणीलकक्केतरअपद्मराअमरगअपहुदिआइं रअणविसेसाइं अण्णोण्णं विचारेंति सिप्पिणो । बज्झंति जादरूवेहिं माणिक्काइं । धडिज्जंति सुवण्णालंकारा । रत्तसुतेण गत्थीअंति मोत्तिआभरणाइं । घसीअंति धीरं वेदुरिआइं । छेदीअंति संखआ । साणिज्जंति पवालआ । सुक्खविअंति ओल्लविदकुंकुमपत्थरा । सालीअदि सल्लज्जअं । विस्साणीअदि चंदणरसो । संजोईअंति गंधजुत्तीओ । दीअदि गणिआकामुकाणं रसकप्पूरं तंबोलं । अवलोईअदि सुकडक्खअं । पअट्टदि हासो । पिबीअदि अ अणवरअं ससिक्कारं मइरा । इमे चेडा, इमा चेडिआओ, इमे अवरे अवधीरिदपुत्तदारवित्ता मणुस्सा आसवकरआपीदमदिरेहिं गणिआजणेहिं जे मुक्का ते पिअंति । आदिसदु भोदी । [आश्चर्यं भोः, इहापि षष्ठे प्रकोष्ठेऽमूनि तावत्सुवर्णरत्नानां कर्मतोरणानि नीलरत्नविनिक्षिप्तानीन्द्रायुधस्थानमिव दर्शयन्ति । वैडूर्यमौक्तिकप्रवालकपुष्परागेन्द्रनीलकर्केतरकपद्मरागमरकतप्रभृतीन्रत्नविशेषानन्योन्यं विचारयन्ति शिल्पिनः । बध्यन्ते जातरूपैर्माणिक्यानि । घट्यन्ते सुवर्णालंकाराः । रक्तसूत्रेण ग्रथ्यन्ते मौक्तिकाभरणानि । धृष्यन्ते धीरं वैडूर्याणि । छिद्यन्ते शङ्खाः । शाणैर्घृष्यन्ते प्रवालकाः । शोष्यन्त आर्द्रकुङ्कुमप्रस्तराः । सार्यंते कस्तूरिका । विशेषेण घृष्यते चन्दनरसः । संयोज्यन्ते गन्धयुक्तयः । दीयते गणिकाकामुकयोः सकर्पूरं ताम्बूलम् । अवलोक्यते सकटाक्षम् । प्रवर्तते हासः । पीयते चानवरतं ससीत्कारं मदिरा । इमे चेटाः, इमाश्चेटिकाः, इमे अपरेऽवधीरितपुत्रदारवित्ता मनुष्या आसवकरकापीतमदिरैर्गणिकाजनैर्ये मुक्तास्ते पिबन्ति । आदिशतु भवती ।]
Summary AI Amazing! In this sixth court, arches of gold and gems appear like a rainbow. Artisans examine jewels: vaidūrya, pearls, corals, topaz, sapphires, emeralds, and rubies. Rubies are set in gold, and pearls are strung with red thread. Saffron, musk, and sandalwood are prepared. Camphor-scented betel is given to lovers amidst glances and laughter. Wine is drunk incessantly, even by those who have abandoned everything for these courtesans. Lead the way.
सारांश AI यहाँ छठे प्रकोष्ठ में सोने और रत्नों के तोरण इन्द्रधनुष के समान लग रहे हैं। शिल्पी बहुमूल्य रत्नों की परख कर रहे हैं, सोने के आभूषण गढ़े जा रहे हैं और मोतियों की मालाएँ पिरोई जा रही हैं। कहीं चन्दन घिसा जा रहा है, कहीं सुगंधित द्रव्य बनाए जा रहे हैं। गणिकाएँ और प्रेमी ताम्बूल खा रहे हैं और निरंतर मदिरापान चल रहा है।
चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं सत्तमं पओट्ठं पविसद् अज्जो । [एत्वेत्वार्यः । इमं सप्तमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Come, come, Noble Sir. Please enter this seventh court.
सारांश AI आर्य, कृपया आगे बढ़ें और सातवें प्रकोष्ठ में प्रवेश करें।
विदूषकः—प्रविश्यावलोक्य च) ही ही भो! इदो वि सत्तमे पओट्ठे सुसिलिट्टविहंगवाडीसुणिसण्णाइं अण्णोण्णचंुबणपराइं सुहं. अणुभवंति पारावदमिहुणाइं । दहिभत्तपूरिदोदरो बम्हणो विअ सुत्तं पढदि पंजरसुओ । इअं अवरा संमाणणालद्धपसरा विअ घरदासी अधिअं कुरुकुराअदि मदणसारिआ । अणेअफलरसास्सादपहृट्टकंठा कुंभदासी विअ कुअदि परपुट्ठा । आलंबिदा मागदंतेसु पंजरपरंपराओं । जोधीअंति लावआ । आलवीअंति कविंजला । पेसीअंति पंजरकवोदा । इदो तदो विविहमणिचित्तलिदो विअ अअं सहरिसं णच्चंतो रविकिरणसंतत्तं पक्खुक्खेवेहिं विधुवेदि विअ पासादं धरमोरो । (अन्यतोऽवलोक्य च) इदो पिंडीकिदा विअ चंदपादा पदगर्दि सिक्खंता विअ कामिणीणं पच्छादो परिब्भमंति राअहंसमिहुणा । एदे अवरे वुड्ढमहल्लका विअ इदो तदो संचरंति घरसारसा । ही ही भो, पसारणअं किदं गणिआए णाणापक्खिसमूहेहिं । जं सच्चे खु णंदणवणं विअ मे गणिआघरं पडिभासदि । आदिसदु भोदी । [आश्चर्यं भोः, इहापि सप्तमे प्रकोष्ठे सुश्लिष्टविहङ्गवाटीसुखनिषण्णान्यन्योन्यचुम्बनपराणि सुखमनुभवन्ति पारावतमिथुनानि । दधिभक्तपूरितोदरो ब्राह्मणे इव सूक्तं पठति परशुकः । इयमपरा संमाननालब्धप्रसरेव गृहदासी अधिकं कुरकुरायते मदनसारिका । अनेकफलरसास्वादप्रहृष्टकण्ठा कुम्भदासीव कुजति परपुष्टा । आलम्बिता नागदन्तेषु पञ्जरपरम्पराः । योध्यन्ते लावकाः । आलाप्यन्ते कपिञ्जलाः । प्रेष्यन्ते पञ्जरकपोताः । इतस्ततो विविधमणिचित्रित इवायं सहर्षं नृत्यन्रविकिरणसंतप्तं पक्षोत्क्षेपैर्विधुवतीव प्रासादं गृहमयूरः । इतः पिण्डीकृता इव चन्द्वपादाः पदगतिं शिक्षमाणानीव कामिनीनां पश्चात्परिभ्रमम्ति राजहंसमिथुनानि । एतेऽपरे वृद्ध महलुका इव इतस्ततः संचरन्ति गृहसारसाः । आश्चर्य भो, प्रसारण कृतं गणिकया नानापक्षिसमूहैः । यत्सत्यं खलु नन्दनवनमिव मे गणिकागृहं प्रतिभासते आदिशतु भवती ।]
Summary AI Amazing! In this seventh court, pairs of pigeons kiss in their aviaries. A parrot, full of curd-rice, recites hymns like a Brāhmaṇa. A starling chatters like a housemaid, while a cuckoo coos like a servant girl. Quails fight, and pigeons are released. A domestic peacock dances joyfully, fanning the palace. Royal swans follow the ladies, mimicking their gait, while cranes wander like old chamberlains. This house truly appears like the Nandanavana grove. Lead the way.
सारांश AI यहाँ सातवें प्रकोष्ठ में पक्षियों के जोड़े प्रेमपूर्वक विहार कर रहे हैं। तोता और मैना मनुष्य की भाँति बोल रहे हैं, कोयल कूक रही है और मोर प्रसन्नता से नृत्य कर रहा है। राजहंस सुन्दरियों की चाल की नकल कर रहे हैं। विभिन्न पक्षियों से भरा यह स्थान नन्दनवन के समान लग रहा है।
चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं अट्टमं पओट्ठं पविसदु अज्जो । [एत्वेत्वार्यः । इममष्टमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Come, come, Noble Sir. Please enter this eighth court.
सारांश AI आर्य, इधर आएँ और आठवें प्रकोष्ठ में प्रवेश करें।
विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) भोदि! को एसो पट्टपावरअपाउदो अधिअदरं अञ्चब्भुदपुणरुत्तालंकारालंकिदो अंगभगेहिं परिक्खलंतो इदो तदो परिब्भमदि? । [भवति! के एष पट्टप्रोवारकप्रावृतोऽधिकसरमत्यद्भुतपुनरुक्तालंकारालंकृतोऽङ्गभङ्गैः परिस्खलन्नितस्ततः परिभ्रमति? ।]
Summary AI Lady, who is this man covered in a silk cloak, excessively adorned with repeated ornaments, wandering about with stumbling limbs?
सारांश AI देवी! रेशमी वस्त्रों और अद्भुत आभूषणों से लदा हुआ यह व्यक्ति कौन है, जो अंगों को मटकाता हुआ इधर-उधर घूम रहा है?
चेटी—अज्ज! एसो अज्जआए भादा भोदि । [आर्य! एष आर्याया भ्राता भवति ।]
Summary AI Noble Sir, he is the brother of our lady Vasantasenā.
सारांश AI आर्य, यह आर्या वसन्तसेना का भाई है।
विदूषकः—केत्तियं तवच्चरणं कदुअ वसंतसेणारे भादा भोदि? । अधवा [कियत्तपश्चरणं कृत्वा वसन्तसेनाया भ्राता भवति? । अथवा—]
Summary AI What great penance must he have performed to become the brother of Vasantasenā? Or rather—
सारांश AI न जाने कितनी तपस्या करने के बाद कोई वसन्तसेना का भाई बन पाता है?
४.२९
मा तावद्यप्येष उज्वलः स्निग्धश्च सुगन्धश्च । तथापि श्मशानवीथ्यां जात इव चम्पकवृक्षोऽनभिगमनीयो लोकस्य ॥
Summary AI Not so! Even though he is bright, charming, and fragrant, he is unapproachable to people, like a Campaka tree growing in a cemetery path.
सारांश AI भले ही यह उज्ज्वल, कोमल और सुगंधित हो, फिर भी श्मशान के मार्ग में उगे हुए चम्पक वृक्ष की भाँति यह लोगों के लिए पास जाने योग्य नहीं है।
विदूषकः—(अन्यतोऽवलोक्य) भोदि! एसा उण का फुल्लपावारअपाउदा उवाणहजुअलणिक्खित्ततेल्लचिक्कणेहिं पादेहिं उच्चासणे उवविट्टा चिट्ठदि । [भवति । एषा पुनः का पुष्पप्रावारकप्रावृतोपानयुगलनिक्षिप्ततैसचिक्कणाभ्यां पादाभ्यामुञ्चासन उपविष्टा तिष्ठति? ।]
Summary AI Lady, who is this woman sitting on a high throne, covered in a flowered cloak, her feet oily from being placed in a pair of shoes?
सारांश AI देवी! ऊँचे आसन पर बैठी यह महिला कौन है, जिसने रेशमी चादर ओढ़ी है और जिसके पैर तेल से चमक रहे हैं?
चेटी—अज्ज! एसा खु अम्हाणं अज्जआए अत्तिआ । [आर्य! एषा खल्वस्माकमार्याया माता ।]
Summary AI Noble Sir, she is indeed our lady’s mother.
सारांश AI आर्य, यह हमारी स्वामिनी वसन्तसेना की माता हैं।
विदूषकः—अहो से कवठ्ठडाइणीए पोट्टवित्थारो । ता किं एदं पवेसिअ महादेवं णिअ दुआर सोहा इह घरे णिम्मिदा? । [अहो अस्याः कपर्दकडाकिन्या उदरविस्तारः । तत्किमेतां प्रवेश्य महादेवमिव द्वारशोभा इह गृहे निर्मिता? ।]
Summary AI Oh, the vast belly of this greedy ogress! Was she placed here like a great deity to serve as a doorway ornament for this house?
सारांश AI अहो! इस राक्षसी का पेट कितना विशाल है। क्या इसे द्वार की शोभा बढ़ाने के लिए किसी मूर्ति की तरह यहाँ बैठाया गया है?
चेटी—हदास! मा एवं उवहस अम्हाणं अत्तिअं; एसा खु चाउथिएण पीडीअदि । [हताश! भैवमुपहसास्माकं मातरम् एषा खलु चातुर्थिकेन पीड्यते ।]
Summary AI Wretch! Do not mock our mother. She is suffering from a quartan fever.
सारांश AI अभागे! हमारी माता का उपहास मत करो। वे चौथैया बुखार की बीमारी से पीड़ित हैं।
विदूषकः—(सपरिहासम्) भअवं चाउत्थिर! एदिणा उवआरेण में पि बम्हणं आलोएहि । [भगवंश्चातुर्थिक! एतेनोपकारेण मामपि ब्राह्मणमवलोकय ।]
Summary AI O Divine Quartan Fever! By this favor, look upon me, a Brāhmaṇa, as well.
सारांश AI हे चौथैया बुखार के देवता! मुझ गरीब ब्राह्मण पर भी ऐसी ही कृपा करो।
चेटी—हदास! मरिस्ससि । [हताश! मरिष्यसि ।]
Summary AI Wretch! You shall die.
सारांश AI दुष्ट! तू मर जाएगा।
विदूषकः—(सपरिहासम्) दासीए घीए! वर ईदिसो ऋणपीणजठरो मुदो ज्जेव । [दास्याःपुत्रि! वरमीदृशः शूनपीनजठरो मृत एव ।]
Summary AI Daughter of a slave! Better to die with such a swollen and fat belly.
सारांश AI दासी की पुत्री! ऐसे सूजे हुए पेट के साथ जीने से तो मर जाना ही श्रेष्ठ है।
४.३०
सीधुसुरासवमत्ता एतावदवस्थां गत्ता हि माता । यदि म्रियतेऽत्र माता भवति शृगालसहस्रपर्याप्तिका ॥
Summary AI Intoxicated by various spirits and wines, the mother has reached this state. If she dies here, she will be enough to satisfy a thousand jackals.
सारांश AI मदिरा के नशे में चूर माता की ऐसी दुर्दशा हो गई है। यदि वह यहाँ मर जाए, तो हजारों सियारों का पेट भरने के लिए पर्याप्त होगी।
विदूषकः—भोदि! किं तुम्हाणं जाणवत्ता वहंति? । [भवति! कि युष्माकं यानपात्राणि वहन्ति? ।]
Summary AI Lady, do you possess merchant ships that sail the seas?
सारांश AI देवी! क्या आपके व्यापारिक जहाज समुद्र में चलते हैं?
चेटी—अज्ज! णहि णहि । [आर्य! नहि नहि ।]
Summary AI Noble sir! No, not at all.
सारांश AI आर्य! नहीं-नहीं।
विदूषकः—किं वा एत्थ पुच्छीअदि? । तुम्हाणं खु पेम्मणिम्मलजले मअणसमुद्दे त्यणणिअंबजहणा जेव जाणवत्ता मणहरणा । एव्वं वसंतसेणाए बहुवुत्ततं अट्टपओट्ठं भवणं पेक्खिअ जं सच्चं जाणामि, एकत्थं विअ तिविट्ठोअं दिट्ठं । पसंसिदुं णत्थि मे वाआ विहवो । किं दाव गणिआघरो, अहवा कुबेरभवणपरिच्छेदो त्ति । कहिं तुम्हाणं अज्जआ?! [किं वात्र पृच्छयते? । युष्माकं खलु प्रेमनिर्मलजले मदनसमुद्रे स्तननितम्बजघ नान्येव यानपात्राणि मनोहराणि । एवं वसन्त सेनाया बहुवृत्तान्तमष्टप्रकोष्ठं भवन प्रेक्ष्य यत्सत्यं जानामि, एकस्थमिव त्रिविष्टपं दृष्टम् । प्रशंसितुं नास्ति में वाग्विभवः । किं तावद्गणिकागृहम्, अथवा कुबेरभवनपरिच्छेद इति । कुछ युष्माकमार्या? ।]
Summary AI Why even ask? Indeed, in the ocean of love with its waters of pure affection, your breasts, hips, and loins are the charming vessels. Having seen this eight-courtyard mansion of Vasantasenā with its many wonders, I feel as if I have seen heaven itself gathered in one place. I lack the words to praise it. Is this a courtesan's house or a fragment of Kubera's palace? Where is your mistress?
सारांश AI इसमें पूछने की क्या बात है? कामदेव के प्रेम रूपी निर्मल समुद्र में आप लोगों के अंग ही सुंदर नौकाएँ हैं। वसंतसेना के इस आठ ड्योढियों वाले विशाल भवन को देखकर ऐसा लगता है जैसे सारा स्वर्ग यहीं एकत्रित हो गया हो। यह किसी गणिका का घर है या कुबेर के वैभव का कोई हिस्सा? आपकी स्वामिनी कहाँ हैं?
चेटी—अज्ज! एसा रुक्खवाडिआए चिट्ठदि । ता पविसदु अज्जो । [आर्य! एषा वृक्षवाटिकायां तिष्ठति । तत्प्रविशत्वार्यः ।]
Summary AI Noble sir, she is in the pleasure garden. Please enter, noble sir.
सारांश AI आर्य! वे उपवन में हैं। आप कृपया भीतर प्रवेश करें।
विदूषकः—(प्रविश्य, दृष्ट्वा च) ही ही भो, अहो रुखवाडिआए एस्सिरीअदा । अच्छरीदिकुसुमपत्थारा रोविदाअणेअपादवा, णिरंतरपावतलणिम्मिदा जुवदिजणप्पमाणा पट्टदोला, सुवण्णजूधिअसेहालिआमालईमल्लिआगोमालिआकुरबआअदिमोत्तअप्पदिकुसुमेहिं सअं णिवडदेहिं जं सच्चं लहुकरेदि विअ णंदणवणस्स सुस्सिरीअदं । (अन्यतोऽवलोक्य) इदो अ उदअंतसूरसमप्पहेहिं कमलरत्तोप्पलेहिं संझाअदि विअ दीहिआ । अवि अ— [आश्चर्य भोः, अहो वृक्षवाटिकायाः सश्रीकता । अच्छरीतिकुसुमप्रस्तारा रोपितानेकपादपाः निरन्तरपादपतलनिर्मिता युवतिजधनप्रमाणा पट्टदोला, सुवर्णयुथिकाशेफालिकामालतीमल्लिकानयमल्लिकाकुरबकातिमुक्तकप्रभृतिकुसुमैः स्वयं निपतितैर्यत्सत्यं लघूकरोतीव नन्दनवनस्य सश्रीकताम् । इतश्च उदयत्सूर्यसमप्रभैः कमलरक्तोत्पलैः संध्यायते इव दीर्घिका । अपि च—]
Summary AI Wonderful! Oh, the splendor of the garden! With its carpet of flowers and numerous trees, there is a silk swing sized like a young woman's hips. With fallen flowers like golden yūthikā, śephālikā, mālatī, mallikā, navamallikā, kurabaka, and atimuktaka, it diminishes the beauty of the Nandanavana grove. Here, the pond seems to glow like the twilight with lotuses and red lilies as bright as the rising sun. Moreover—
सारांश AI अहा, इस उपवन की क्या अनुपम शोभा है! फूलों की सुंदर शय्या, घने वृक्षों के नीचे लगा रेशमी झूला और स्वतः झड़े हुए सुगंधित पुष्पों की सुंदरता नन्दनवन को भी पीछे छोड़ रही है। उगते सूर्य के समान लाल कमलों से सजी यह बावड़ी संध्या काल के समान शोभायमान हो रही है।
४.३१
एषोऽशोकवृक्षो नवनिर्गमकुसुमपल्लवो भाति । सुभट इव समरमध्ये घनलोहितपङ्कचर्चिकः ॥
Summary AI This Aśoka tree, with its newly sprouted flowers and leaves, shines like a brave warrior in the midst of battle, smeared with thick, red blood.
सारांश AI नवीन पुष्पों और कोपलों वाला यह अशोक वृक्ष युद्ध के मैदान में गाढ़े लाल रक्त से सने हुए किसी वीर योद्धा की तरह सुशोभित हो रहा है।
विदूषकः—भोदु, ता कहिं तुम्हाणे अज्जआ [भवतु, तत्कुत्र युष्माकमार्या? ।]
Summary AI Very well, so where is your mistress?
सारांश AI ठीक है, तो आपकी आर्या कहाँ हैं?
चेटी—अज्ज! ओणामेहि दिट्ठिं, पैक्ख अज्जअं । [आर्य! अवनमय दृष्टिम्, पश्यार्याम् ।]
Summary AI Noble sir, lower your gaze and look at the noble lady.
सारांश AI आर्य! अपनी दृष्टि नीचे कीजिए और आर्या को देखिए।
विदूषकः—(दृष्ट्वा, उपसृत्य) सोत्थि भोदीए । [स्वस्ति भवत्यै ।]
Summary AI Blessings to you, lady.
सारांश AI आपका कल्याण हो।
वसन्तसेना—(संस्कृतमाश्रित्य) अये, मैत्रेयः । (उत्थाय) स्वागतम्, इदमासनम्; अत्रोपविश्यताम् ।
Summary AI Ah, it is Maitreya. Welcome! Here is a seat; please sit here.
सारांश AI अरे मैत्रेय! आपका स्वागत है। इस आसन पर विराजिए।
विदूषकः—उपविसदु भोदी । [उपविशतु भवती ।]
Summary AI Please be seated yourself, lady.
सारांश AI आप भी बैठिए।
(उभावुपविशतः)
Summary AI Both of them sit down.
सारांश AI दोनों आसन ग्रहण करते हैं।
वसन्तसेना—अपि कुशलं सार्थवाहपुत्रस्य? ।
Summary AI Is the son of the merchant prince well?
सारांश AI क्या सार्थवाह-पुत्र चारुदत्त कुशलपूर्वक हैं?
विदूषकः—भोदि! कुशलं । [भवति! कुशलम् ।]
Summary AI Lady, he is well.
सारांश AI देवी! वे कुशल हैं।
वसन्तसेना—आर्य मैत्रेय! अपीदानीं
Summary AI Noble Maitreya, is he now...
सारांश AI आर्य मैत्रेय! क्या अब...
४.३२
गुणप्रवालं विनयप्रशाखं
विश्रम्भमूलं महनीयपुष्पम् ।
तं साधुवृक्षं स्वगुणः फलाढ्यं
सुहृद्विहङ्गाः सुखमाश्रयन्ति ॥
Summary AI Friendly birds comfortably take shelter in that tree of the virtuous, which has merits as its sprouts, humility as its branches, trust as its root, greatness as its flowers, and is rich in fruit through its own qualities.
सारांश AI जिसके गुणों की कोपलें, विनय की शाखाएँ, विश्वास की जड़ें और आदर के पुष्प हैं, उस सद्गुणों से फलित सज्जन रूपी वृक्ष का मित्र रूपी पक्षी सुखपूर्वक आश्रय लेते हैं।
विदूषकः—(खगतम्) सुट्ठु उवलक्खिदं दुट्टविलासिणीए । (प्रकाशम्) अध ईं । [सुष्टूपलक्षितं दुष्टविलासिन्या । अथ किम् ।]
Summary AI The wicked flirt has noticed it well. Yes, indeed.
सारांश AI इस चतुर स्त्री ने बिल्कुल सही पहचाना है। और क्या!
वसन्तसेना—अये! किमागमनप्रयोजनम्? ।
Summary AI Oh, what is the purpose of your visit?
सारांश AI अरे! आपके यहाँ आने का क्या प्रयोजन है?
विदूषकः—सुणादु मोदी । तत्तभवं चारुदत्तो सीसे अंजलिं कटुअ भोदिं विण्णवेदि । [शृणोतु भवती । तत्रभवश्चारुदत्तः शीर्षेऽञ्जलिं कृत्वा भवतीं विज्ञापयति ।]
Summary AI Listen, lady. The noble Cārudatta, placing his hands together on his head in reverence, informs you.
सारांश AI सुनिए, आदरणीय चारुदत्त मस्तक झुकाकर और हाथ जोड़कर आपसे निवेदन कर रहे हैं।
वसन्तसेना—(अञ्जलिं बद्ध्वा) किमाज्ञापयति ।
Summary AI What does he command?
सारांश AI वे क्या आज्ञा देते हैं?
विदूषकः—मए तं सुवण्णभंडअं विस्संभादो अत्तणकेरकेत्ति कदुअ जूदे हारिदं । सो अ सहिओ राअवत्थहारी ण जाणीअदि कहिं गदो त्ति । [मया तत्सुवर्णभाण्डं विश्रम्भादात्मीयमिति कृत्वा द्यूते हारितम् । स च सभिको राजवार्ताहारी न ज्ञायते कुत्र गत इति ।]
Summary AI I have lost that gold casket in a game of dice, having treated it as my own out of trust. The gambling-master, who is a royal informant, has disappeared, and it is not known where he has gone.
सारांश AI मैंने वह स्वर्ण-पात्र अपना समझकर जुए में हार दिया है और वह जुआरी न जाने कहाँ चला गया है।
चेटी—अज्जए! दिट्टिआ वड्ढसि । अज्जो जूदिअरो संवुत्तो । [आर्य! दिष्ट्या वर्धसे । आर्यो द्यूतकरः संवृत्तः ।]
Summary AI Noble sir, congratulations! The noble one has turned into a gambler.
सारांश AI आर्य! आपको बधाई हो, अब तो आप जुआरी बन गए हैं।
वसन्तसेना—(स्वगतम्) कधं चोरेण अवहिदं पि सोंडीरदाए जूदे हारिदं त्ति भणादि? । अदो जेव कामीअदि । [कथं चौरेणापहृतमपि शौण्डीरतया द्यूते हारितमिति भणति? । अत एव काम्यते ।]
Summary AI How is it that he says it was lost in gambling out of magnanimity, even though it was stolen by a thief? That is precisely why he is loved.
सारांश AI चोर द्वारा चुराए जाने पर भी वे अपने स्वाभिमान और सज्जनता के कारण इसे जुए में हारना कह रहे हैं? इसी उदारता के कारण वे मुझे प्रिय हैं।
विदूषकः—ता तस्स कारणादो गेण्हदु भोदी इमं रअणावलिं । [तत्तस्य कारणाद्गृह्णातु भवतीमां रत्नावलीम् ।]
Summary AI Therefore, for that reason, may your ladyship accept this pearl necklace.
सारांश AI इसलिए उसी कारण से आप इस रत्नावली को स्वीकार करें।
वसन्तसेना—(आत्मगतम्) किं दंसेमि तं अलंकारअं । (विचिन्त्य) अधवा ण दाव । [किं दर्शयामि तमलंकारम्? । अथवा न तावत् ।]
Summary AI Should I show that ornament? Or perhaps, not yet.
सारांश AI क्या मैं वह आभूषण दिखाऊँ? अथवा अभी रहने देती हूँ।
विदूषकः—किं दाव ण गेण्हादि भोदी एवं रअणावलिं? । [किं तावन्न गृह्णाति भवतीमां रत्नावलीम्? ।]
Summary AI Why does your ladyship not accept this pearl necklace yet?
सारांश AI क्या आप इस रत्नावली को स्वीकार नहीं कर रही हैं?
वसन्तसेना—(विहस्य, सखीमुखं पश्यन्ती) मित्तेअ! कधं ण गेण्हीस्सं रअणावलिं? । (इति गृहीत्वा पार्श्वे स्थापयति,स्वगतम्) कधं झीणकुसुमादो वि सहआरपादवादो मअरंदबिंदओ णिवडंति? (प्रकाशम्)अज्ज! विण्णवेहि तं जूदिअरं मम वअणेण अज्जचारुदत्तं—'अहं पि पदोसे अज्जं पेक्खिदं आअच्छामि' त्ति । [मैत्रेय! कथं न ग्रहीष्यामि रत्नावलीम्? । कथं हीनकुसुमादपि सहकारपादपान्मकरन्दबिन्दवो निपतन्ति? । आर्य! विज्ञापय तं द्यूतकरं मम वचनेनार्यचारुदत्तम्अहमपि प्रदोष आर्यं प्रेक्षितुमागच्छामि' इति ।]
Summary AI Maitreya, how could I not accept the pearl necklace? How is it that drops of honey fall even from a mango tree devoid of flowers? Noble sir, inform that gambler, the noble Cārudatta, on my behalf: 'I too shall come to see the noble one this evening.'
सारांश AI मैत्रेय! मैं इस रत्नावली को क्यों नहीं लूँगी? पुष्पविहीन होने पर भी आम के वृक्ष से मकरंद की बूँदें कैसे गिर रही हैं? आर्य! मेरी ओर से उस जुआरी आर्य चारुदत्त से कहना कि मैं भी सायंकाल आर्य से मिलने आऊँगी।
विदूषकः—(स्वगतम्) किं अण्णं तर्हि गदुअ गेण्हिस्सदि? । (प्रकाशम्) भोदि । भणामि—(स्वगतम्) णिअत्तीअदु इमादो गणिआपसंगादो' त्ति । [किमन्यत्तत्र गत्वा ग्रहीष्यति? । भवति! भणामि—निवर्ततामस्माद्गणिकाप्रसङ्गात्' इति ।]
Summary AI What else will she take by going there? My lady, I shall say: 'Let him turn away from this association with a courtesan.'
सारांश AI वहाँ जाकर वह और क्या प्राप्त करेगी? हे आर्या! मैं तो कहता हूँ कि इस गणिका के मोह से दूर हो जाना चाहिए।
(इति निष्क्रान्तः)
Summary AI He exits.
सारांश AI ऐसा कहकर वह निकल गया।
वसन्तसेना—हञ्जे! गेण्ह एदं अलंकारअं । चारुदत्तं अहिरमिदुं गच्छम्ह । [चेटि! गृहाणैतमलंकारम् । चारुदत्तमभिरन्तुं गच्छावः ।]
Summary AI Maid, take this ornament. Let us go to delight Cārudatta.
सारांश AI दासी! इस आभूषण को लो। हम चारुदत्त को रिझाने के लिए चलते हैं।
चेटी—अज्जए! पेक्ख पेक्ख । उण्णमदि अकालदुद्दिणं । [आयें! पश्य पश्य, उन्नमत्यकालदुर्दिनम् ।]
Summary AI Noble lady, look! An unseasonable storm is rising.
सारांश AI आर्या! देखिए, असमय ही वर्षा के बादल उमड़ रहे हैं।
४.३३
उदयन्तु नाम मेघा
भवतु निशा वर्षमविरतं पततु ।
गणयामि नैव सर्वं
दयिताभिमुखेन हृदयेन ॥
Summary AI Let the clouds rise, let the night fall, and let the rain pour incessantly. With a heart turned towards my beloved, I do not care for any of it.
सारांश AI चाहे मेघ उमड़ें, रात हो या निरंतर वर्षा होती रहे, मैं इन सबकी परवाह नहीं करता क्योंकि मेरा हृदय पूरी तरह अपनी प्रियतमा की ओर लगा हुआ है।
वसन्तसेना—हञ्जे! हारं गेण्हिअ लहुं आअच्छ । [चेटि! हारं गृहीत्वा शीघ्रमागच्छ ।]
Summary AI Maid, take the necklace and come quickly.
सारांश AI दासी! हार लेकर शीघ्र आओ।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
Summary AI They all exit.
सारांश AI इस प्रकार सभी रंगमंच से निकल जाते हैं।
मदनिकाशर्विलको नाम चतुर्थोऽङ्कः ।
Summary AI Thus ends the fourth act, titled Madanikā-Śarvilaka.
सारांश AI मदनिका और शर्विलक नामक चतुर्थ अंक समाप्त हुआ।
॥ इति चतुर्थोऽङ्कः (मदनिकाशर्विलकः) ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.