एतैरेव यदा गजेन्द्रमलिनैराध्मातलम्बोदरै-
र्गर्जद्भिः सतडिद्बलाकशबलैर्मेघैः सशल्यं मनः ।
तत्किं प्रोषितभर्तृवध्यपटहो हा हा हताशो बकः
प्रावृट् प्रावृडिति ब्रवीति शठधीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥
एतैरेव यदा गजेन्द्रमलिनैराध्मातलम्बोदरै-
र्गर्जद्भिः सतडिद्बलाकशबलैर्मेघैः सशल्यं मनः ।
तत्किं प्रोषितभर्तृवध्यपटहो हा हा हताशो बकः
प्रावृट् प्रावृडिति ब्रवीति शठधीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥
र्गर्जद्भिः सतडिद्बलाकशबलैर्मेघैः सशल्यं मनः ।
तत्किं प्रोषितभर्तृवध्यपटहो हा हा हताशो बकः
प्रावृट् प्रावृडिति ब्रवीति शठधीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥
अन्वयः
AI
गजेन्द्र-मलिनैः आध्मात-लम्ब-उदरैः गर्जद्भिः स-तडिद्-बलाक-शबलैः एतैः मेघैः एव यदा मनः स-शल्यं (भवति), तत् किम् (अयं) प्रोषित-भर्तृ-वध्य-पटहः हताशः शठ-धीः बकः हा हा प्रावृट् प्रावृट् इति ब्रवीति क्षते क्षारं प्रक्षिपन् इव?
Summary
AI
When the mind is already pierced by these clouds—dark as great elephants, with swollen bellies, thundering and variegated with lightning and cranes—why does this wretched, wicked crane cry out "Monsoon! Monsoon!" like an executioner’s drum for wives of absent husbands, as if throwing salt on a wound?
सारांश
AI
जब बादलों के कारण मन दुखी है, तब यह बगुला 'वर्षा-वर्षा' चिल्लाकर घाव पर नमक छिड़कने जैसा काम क्यों कर रहा है?
पदच्छेदः
AI
| एतैः | एतद् (३.३) | by these |
| एव | एव | already |
| यदा | यदा | when |
| गजेन्द्रमलिनैः | गजेन्द्र–मलिन (३.३) | dark as great elephants |
| आध्मातलम्बोदरैः | आध्मात–लम्ब–उदर (३.३) | with swollen bellies |
| गर्जद्भिः | गर्जत् (√गर्ज्+शतृ, ३.३) | thundering |
| सतडिद्बलाकशबलैः | स–तडित्–बलाक–शबल (३.३) | variegated with lightning and cranes |
| मेघैः | मेघ (३.३) | by clouds |
| सशल्यम् | स–शल्य (१.१) | pierced |
| मनः | मनस् (१.१) | the mind |
| तत् | तद् | then |
| किम् | किम् | why |
| प्रोषितभर्तृवध्यपटहः | प्रोषित–भर्तृ–वध्य–पटह (१.१) | like an executioner’s drum for wives of absent husbands |
| हा | हा | alas |
| हा | हा | alas |
| हताशः | हत–आशा (१.१) | wretched |
| बकः | बक (१.१) | the crane |
| प्रावृट् | प्रावृष् (१.१) | Monsoon |
| प्रावृट् | प्रावृष् (१.१) | Monsoon |
| इति | इति | thus |
| ब्रवीति | ब्रवीति (√ब्रू कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | cries out |
| शठधीः | शठ–धी (१.१) | wicked |
| क्षारम् | क्षार (२.१) | salt |
| क्षते | क्षत (७.१) | on a wound |
| प्रक्षिपन् | प्रक्षिपत् (प्र√क्षिप्+शतृ, १.१) | throwing |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ए | तै | रे | व | य | दा | ग | जे | न्द्र | म | लि | नै | रा | ध्मा | त | ल | म्बो | द | रै |
| र्ग | र्ज | द्भिः | स | त | डि | द्ब | ला | क | श | ब | लै | र्मे | घैः | स | श | ल्यं | म | नः |
| त | त्किं | प्रो | षि | त | भ | र्तृ | व | ध्य | प | ट | हो | हा | हा | ह | ता | शो | ब | कः |
| प्रा | वृ | ट्प्रा | वृ | डि | ति | ब्र | वी | ति | श | ठ | धीः | क्षा | रं | क्ष | ते | प्र | क्षि | पन् |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.