वेगं करोति तुरगस्त्वरितं प्रयातुं
प्राणव्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति ।
सर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः स्वभावाः
खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति ॥
वेगं करोति तुरगस्त्वरितं प्रयातुं
प्राणव्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति ।
सर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः स्वभावाः
खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति ॥
प्राणव्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति ।
सर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः स्वभावाः
खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति ॥
अन्वयः
AI
तुरगः त्वरितं प्रयातुं वेगं करोति, (परं) चरणाः तु प्राण-व्ययात् तथा न वहन्ति। पुरुषस्य चलाः स्वभावाः सर्वत्र यान्ति, (ततः) खिन्नाः (सन्तः) पुनः हृदयम् एव विशन्ति।
Summary
AI
The horse exerts speed to go quickly, but his legs do not carry him so, due to exhaustion. A man’s fickle thoughts wander everywhere, but being frustrated, they return once more to the heart.
सारांश
AI
घोड़ा तेज चलने का प्रयास तो करता है, पर थकावट के कारण पैर नहीं उठते; मनुष्य के चंचल स्वभाव भी सर्वत्र भटककर अंततः थके हुए हृदय में ही लौट आते हैं।
पदच्छेदः
AI
| वेगम् | वेग (२.१) | speed |
| करोति | करोति (√कृ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | makes |
| तुरगः | तुरग (१.१) | the horse |
| त्वरितम् | त्वरित (√त्वर्+क्त) | quickly |
| प्रयातुम् | प्रयातुम् (प्र√या+तुमुन्) | to go |
| प्राणव्ययात् | प्राण–व्यय (५.१) | due to exhaustion |
| न | न | not |
| चरणाः | चरण (१.३) | legs |
| तु | तु | but |
| तथा | तथा | so |
| वहन्ति | वहन्ति (√वह् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | carry |
| सर्वत्र | सर्वत्र | everywhere |
| यान्ति | यान्ति (√या कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | go |
| पुरुषस्य | पुरुष (६.१) | of a man |
| चलाः | चल (१.३) | fickle |
| स्वभावाः | स्वभाव (१.३) | thoughts |
| खिन्नाः | खिन्न (√खिद्+क्त, १.३) | being frustrated |
| ततः | ततः | then |
| हृदयम् | हृदय (२.१) | the heart |
| एव | एव | only |
| पुनः | पुनर् | again |
| विशन्ति | विशन्ति (√विश् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | enter |
छन्दः
वसन्ततिलका [१४: तभजजगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| वे | गं | क | रो | ति | तु | र | ग | स्त्व | रि | तं | प्र | या | तुं |
| प्रा | ण | व्य | या | न्न | च | र | णा | स्तु | त | था | व | ह | न्ति |
| स | र्व | त्र | या | न्ति | पु | रु | ष | स्य | च | लाः | स्व | भा | वाः |
| खि | न्ना | स्त | तो | हृ | द | य | मे | व | पु | न | र्वि | श | न्ति |
| त | भ | ज | ज | ग | ग | ||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.