॥ अथ षष्ठोऽङ्कः (प्रवहणविपर्ययः) ॥
(ततः प्रविशति चेटी)
Summary AI Then the maidservant enters.
सारांश AI दासी का प्रवेश होता है।
चेटी—कधं अज्ज वि अज्जआ ण विवुज्झदि? । भोदु, पविसिअ पडिबोधहस्सं । (इति नाट्येन परिक्रामति) [कथमयोप्यार्या न विबुध्यते? । भवतु, प्रविश्य प्रतिबोधयिष्यामि ।]
Summary AI How is it that the noble lady is not yet awake? Very well, I shall enter and wake her.
सारांश AI दासी सोचती है कि आर्या अभी तक क्यों नहीं जागी हैं और वह उन्हें जगाने का निर्णय लेती है।
(ततः प्रविशत्याच्छादितशरीरा प्रसुप्ता वसन्तसेना)
Summary AI Vasantasenā is seen sleeping with her body covered.
सारांश AI सोती हुई और चादर ओढ़े हुए वसंतसेना का मंच पर प्रवेश होता है।
चेटी—(निरूप्य) उत्थेदु उत्थेदु अज्जआ । पभादं संवृत्तं । [उत्तिष्ठतुत्तिष्ठत्वार्या । प्रभात संवृत्तम् ।]
Summary AI Wake up, wake up, noble lady! Morning has arrived.
सारांश AI दासी वसंतसेना को जगाते हुए कहती है कि सुबह हो गई है, अब उठ जाइए।
वसन्तसेना—(प्रतिबुध्य) कवं रत्ति जेव्व पभादं संवुत्तं? । [कथं रात्रिरेष प्रभातं संवृत्तम्? ।]
Summary AI What? Has the night already turned into morning?
सारांश AI वसंतसेना आश्चर्य से पूछती है कि क्या सचमुच रात बीत गई और सुबह हो गई है।
चेटी—अम्हाणं एसो पभादो । अज्जआए उण रत्ति जेव्व । [अस्माकमेष प्रभातः । आर्यायाः पुना रात्रिरेव ।]
Summary AI It is morning for us, but for the noble lady, it is still night.
सारांश AI दासी परिहास में कहती है कि हमारे लिए सुबह हो गई है, पर आर्या के लिए अभी रात ही है।
वसन्तसेना—इञ्जे! कहिं उण तुम्हाणं जूदिअरो? । [चेटि! कुतः पुनर्युष्माकं द्यूतकरः? ।]
Summary AI Maid! Where is your gambler now?
सारांश AI वसंतसेना दासी से पूछती है कि उसका वह जुआरी (चारुदत्त) कहाँ है।
चेटी—अज्जए! वङ्ढमाणअं समादिसिअ पुप्फकरंडअं जिष्णुज्जाणं गदो अज्जचारुदत्तो । [आर्ये! वर्धमानकं समादिश्य पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं गत आर्यसदितः ।]
Summary AI Noble lady! Having instructed Vardhamānaka, the noble Cārudatta has gone to the old Puṣpakaraṇḍaka garden.
सारांश AI दासी बताती है कि आर्य चारुदत्त, वर्धमानक को आदेश देकर पुष्पकरण्डक नामक पुराने बगीचे में चले गए हैं।
वसन्तसेना—किं समादिसिअ? । [किं समादिश्य? ।]
Summary AI After giving what instructions?
सारांश AI वसंतसेना जानना चाहती है कि उन्होंने क्या आदेश दिया है।
चेटी—जोएहि रात्तीए पवहणं, वसन्तसेना' गच्छदुत्ति । [योजय रात्रौ प्रवहणम्, वसन्तसेना गच्छत्विति ।]
Summary AI 'Prepare the carriage in the night so that Vasantasenā may depart.'
सारांश AI दासी बताती है कि उन्होंने रात में ही गाड़ी तैयार करने का निर्देश दिया था ताकि वसंतसेना वहाँ पहुँच सके।
वसन्तसेना—हञ्जे! कहिं मए गंतव्वं? । [चेटि! कुत्रमया गन्तव्यम्? ।]
Summary AI Maid! Where am I to go?
सारांश AI वसंतसेना पूछती है कि उसे किस स्थान पर जाना है।
चेटी—अज्जए । जहिं चारुदत्तो । [आर्ये! यत्र चारुदत्तः ।]
Summary AI Noble lady, to where Cārudatta is.
सारांश AI दासी कहती है कि आर्या को वहाँ जाना है जहाँ आर्य चारुदत्त हैं।
वसन्तसेना—(चेट परिष्वज्य) हञ्जे! सुड्डु ण निज्झाइदो रत्तीए, ता अज्ज पञ्चक्खं पेक्खिस्सं । हज्जे । किं पविट्टा अहं इह अब्भंतरचदुस्सालयं । [घेरि! सुष्टु न निध्याते रात्रौ, तदा प्रत्यक्षं प्रेक्षिष्ये । चेटि । किं प्रविष्टाहमिहाभ्यन्तरचतुःशालकम्? ।]
Summary AI Maid! I did not see him clearly at night, so I shall behold him face to face now. Have I entered the inner quadrangle here?
सारांश AI वसंतसेना कहती है कि रात में वह उन्हें ठीक से नहीं देख पाई थी, अब साक्षात् देखेगी। फिर वह पूछती है कि क्या वह घर के भीतरी भाग में आ गई है।
चेटी—ण केवलं अब्भतरचदुस्साल, सव्वजणस्स वि हिअअं पविठ्ठा । [न केवलमभ्यन्तरचतुःशालकम्, सर्वजनस्यापि हृदयं प्रविष्टा ।]
Summary AI Not just the inner quadrangle; you have entered everyone's heart.
सारांश AI दासी कहती है कि आप केवल महल के भीतरी हिस्से में ही नहीं, बल्कि सभी लोगों के हृदय में भी बस गई हैं।
वसन्तसेना—अवि संतप्पदि चारुदत्तस्स परिअणो? । [अपि संतप्यते चारुदत्तस्य परिजनः ।]
Summary AI Is Cārudatta's household distressed?
सारांश AI वसंतसेना पूछती है कि क्या चारुदत्त के घर के लोग मेरे यहाँ आने से दुखी हो रहे हैं।
चेटी—संतप्पिस्सदि । [संतप्स्यति ।]
Summary AI They will be distressed.
सारांश AI दासी कहती है कि वे दुखी होंगे।
वसन्तसेना—कदा! । [कदा? ।]
Summary AI When?
सारांश AI वसंतसेना पूछती है कि वे कब दुखी होंगे।
चेटी—जदो अज्जआ गमिस्सदि । [यदाय गमिष्यति ।]
Summary AI When the noble lady departs.
सारांश AI दासी उत्तर देती है कि वे तब दुखी होंगे जब आप यहाँ से चली जाएँगी।
वसन्तसेना—तदो मए पढ मं संतप्पिदव्वं । (सानुनयम्) हञ्जे! गैण्ह एदं रअणावलिं । मम बहिणीआए अज्जाधूदाए गदुअ समप्पेहि । भणिदव्वं च—‘अहं सिरिचारुदत्तस्स गुणणिज्जिदा दासी, तदा तुम्हाणं पि । ता एसा तुह ज्जेव्व कंठाहरणं हो रअणविली' । [तदा मया प्रथमं संतप्तव्यम् । चेटि! गृहाणैतां रखावलीम् । मम भगिन्या आर्याधूतायै गत्वा समर्पय । वक्तव्यं च—‘अहं श्रीचारुदत्तस्य गुणनिर्जिता दासी, तदा युष्माकमपि । तदेषा तवैव कण्ठाभरणं भवतु रत्नावली' ।]
Summary AI Then I shall be the first to be distressed. Maid, take this pearl necklace to my sister, the noble Dhūtā. Tell her: 'I am a slave won over by the virtues of the illustrious Cārudatta, and thus yours as well. Let this pearl necklace be an ornament for your neck.'
सारांश AI वसंतसेना कहती है कि तब तो सबसे पहले मुझे दुखी होना चाहिए। वह अपनी रत्नावली दासी को सौंपते हुए कहती है कि इसे आर्या धूता को दे देना और कहना कि वह चारुदत्त के गुणों की दासी होने के कारण उनकी भी दासी है, इसलिए यह रत्नावली उन्हीं के पास शोभा पाएगी।
चेटी—अज्जए! कुपिस्सदि चारुदत्तो अज्जाए दाव । [आर्ये! कुपिष्यति चारुदत्त आर्यायै तावत् ।]
Summary AI Noble lady, Cārudatta will be angry with you.
सारांश AI आर्या, चारुदत्त आपसे अवश्य क्रोधित होंगे।
वसन्तसेना—गच्छ; ण कुपिस्सदि । [गच्छ; न कुपिण्यति ।]
Summary AI Go; he will not be angry.
सारांश AI जाओ, वे क्रोधित नहीं होंगे।
चेटी—(गृहीत्वा) जं आणवेदि । (इति निष्कम्य, पुनः प्रविशति) अज्जए! भणादि अज्जा धूदा—अज्जउत्तेण तुम्हाणं पसादीकिदा; ण जुत्तं मम एदं गेण्हिदुं । अज्जउत्तो ज्जेव्व मम आहरणविसेसो त्ति जाणादु भोदी' । [यदाज्ञापयति । आर्ये । भणत्या धूता—आर्यपुत्रेण युष्माकं प्रसादीकृता; न युक्तं ममैता ग्रहीतुम् । आर्यपुत्र एव ममाभरणविशेष इति जानतु भवती ।]
Summary AI As you command. Noble lady, Dhūtā says that since these were gifted to you by her husband, it is not proper for her to accept them. Let the lady know that her husband himself is her supreme ornament.
सारांश AI जैसी आपकी आज्ञा। आर्या, धूता का कहना है कि ये आभूषण स्वामी द्वारा आपको भेंट स्वरूप दिए गए थे, अतः मेरे लिए इन्हें ग्रहण करना उचित नहीं है। आप यह जानें कि मेरे स्वामी ही मेरे लिए श्रेष्ठ आभूषण हैं।
(ततः प्रविशति दारकं गृहीत्वा रदनिका)
Summary AI Radanikā enters carrying the child.
सारांश AI इसके बाद रदनिका बालक को लेकर प्रवेश करती है।
रदनिका—एहि वच्छ! सअडिआए कीलम्ह । [एहि वत्स! शकटिकया क्रीडावः ।]
Summary AI Come, child! Let us play with the cart.
सारांश AI आओ पुत्र, हम इस छोटी गाड़ी से खेलते हैं।
दारकः—(सकरुणम्) रदणिए! किं मम एदाए मट्टिआसअडिआए? । तं ज्जेव सोवण्णसअडियं देहि । [रदनिके! किं ममैतया मृत्तिकाशकटिकया? । तामेव सौवर्णशकटिकां देहि ।]
Summary AI Radanikā, what is the use of this clay cart to me? Give me that golden cart instead.
सारांश AI रदनिका, मुझे इस मिट्टी की गाड़ी से क्या प्रयोजन? मुझे वही सोने की गाड़ी दे दो।
रदनिका—(सनिर्वेदं निःश्वस्य) जाद! कुदो अम्हाणं सुवण्णववहारो? । तादस्स पुणो वि रिद्धीए सुवण्णसअडिआए कीलिस्ससि । ता जाव विणोदेमि णं । अज्जआवसंतसेणाए समीवं उवसप्पिस्से । (उपसत्य) अज्जए! पणमामि । [जात! कुतोऽस्माकं सुवर्णव्यवहारः? । तातस्य पुनरपि ऋद्ध्या सुवर्णशकटिकया क्रीडिष्यसि । तद्यावद्विनोदयाम्येनम् । आर्यावसन्तसेनायाः समीपमुपसर्पिष्यामि । आयें! प्रणमामि ।]
Summary AI Child, where would we find gold? You shall play with a golden cart again when your father's prosperity returns. I shall amuse him by approaching noble Vasantasenā. Noble lady, I bow to you.
सारांश AI पुत्र, हमारे पास सोने का वैभव कहाँ? जब तुम्हारे पिता पुनः समृद्ध होंगे, तब तुम सोने की गाड़ी से खेलना। तब तक इसे बहलाने के लिए मैं आर्या वसन्तसेना के पास चलती हूँ। आर्या, मैं प्रणाम करती हूँ।
वसन्तसेना—रदणिए! साअद दे; कस्स उण अअं दारओ? । अणलंकिदसरीरो वि चंदमुहो आणंदेदि मम हिअअं । [रदनिके! स्वागतं ते; कस्य पुनरयं दारकः? । अनलंकृतशरीरोऽपि चन्द्रमुख आनन्दयति मम हृदयम् ।]
Summary AI Radanikā, welcome; whose child is this? Though his body is unadorned, his moon-like face delights my heart.
सारांश AI रदनिका, तुम्हारा स्वागत है; यह किसका बालक है? बिना आभूषणों के भी इसका चन्द्रमा जैसा मुख मेरे हृदय को आनंदित कर रहा है।
रदनिका—एसो खु अज्जचारुदत्तस्स पुत्तो रोहसेणो णाम । [एष खल्वार्यचारुदत्तस्य पुत्रो रोहसेनो नाम ।]
Summary AI This is indeed the son of noble Cārudatta, named Rohasena.
सारांश AI यह आर्य चारुदत्त का पुत्र रोहसेन है।
वसन्तसेना—(बाहू प्रसार्य) एहि मे पुत्तअ! आलिंग । (इत्यङ्क उपवेश्य) अणुकिदं अणेण पिदुणो रूवं । [एहि मे पुत्रक! आलिङ्ग । अनुकृतमनेन पित् रूपम् ।]
Summary AI Come, my little son! Embrace me. He has imitated his father's appearance.
सारांश AI आओ मेरे नन्हे पुत्र, गले लगो। इसने अपने पिता के रूप का पूर्णतः अनुकरण किया है।
रदनिका—ण केवलं रूवं, सीलं पि तक्केमि । एदिणा अज्जचारुदत्तो अत्ताणअं विणोदेदि । [न केवलं रूपम्, शीलमपि तर्कयामि । एतेनार्यचारुदत्त आत्मानं विनोदयति ।]
Summary AI Not just his appearance, I believe his character is also similar. Noble Cārudatta amuses himself with him.
सारांश AI न केवल रूप, बल्कि इसका स्वभाव भी वैसा ही प्रतीत होता है। आर्य चारुदत्त इसी के साथ अपना मन बहलाते हैं।
वसन्तसेना—अध किंणिमित्तं एसो रोअदि? । [अर्थ किं निमित्तमेष रोदिति? ।]
Summary AI Then for what reason is he crying?
सारांश AI तो फिर यह किस कारण से रो रहा है?
रदनिका—एदिणा पडिवेसिअगहवइदारअकेरिआए सुवण्णसअडिआए कीलिदं । तेण अ सा णीदा । तदो उण तं मग्गंतस्स मए इअं मट्टिआसअडिआ कदुअ दिण्णा । तदो भणादि—रदणिए! कि मम एदाए मट्टिसअडिआए । ते ज्जेव्व सोवण्णसअडियं देहि' त्ति । [एतेन प्रतिवेशिकग्रहपतिदारकस्य सुवर्णशकटिया क्रीडितम् । तेन च सा नीता । ततः पुनस्ता् याचतो मयेयं मृत्तिकाशकटिका कृत्वा दत्ता । ततो भणति—‘रदनिके! किं ममैतया मृत्तिकाशकटिकया । तामेव सौवर्णशकटिकां देहि' इति ।]
Summary AI He played with a neighbor's golden cart, which was then taken away. When he asked for it again, I gave him this clay cart. He says, 'Radanikā, what use is this clay cart to me? Give me that golden cart instead.'
सारांश AI इसने पड़ोसी बालक की सोने की गाड़ी से खेला था, जो अब वह ले गया है। इसके दोबारा माँगने पर जब मैंने इसे मिट्टी की गाड़ी दी, तो यह कहता है कि उसे मिट्टी की नहीं बल्कि सोने की ही गाड़ी चाहिए।
वसन्तसेना—हद्धी हद्धी; अअं पि णाम परसंपत्तीए संतप्पदि । भअवं कअंत! पोक्खरवत्तपडिदजलबिंदुसरिसेहिं कीलसि तुमं पुरिसभाअधेएहिं । (इति सास्ना) जाद! मा रोद । सुवण्णसअडिए कीलिस्ससि । [हा धिक् हा धिक्; अयमपि नाम परसंपस्या संतप्यते । भगवन्कृतान्त! पुष्करपत्रपतितजलबिन्दुसदृशैः क्रीडसि त्वं पुरुषभागधेयैः । जात! मा रुदिहि । सौवर्णशकटिकया क्रीडिष्यसि ।]
Summary AI Alas! Even he is distressed by another's wealth. O Lord Fate, you play with the destinies of men like water droplets on a lotus leaf. Child, do not cry. You shall play with a golden cart.
सारांश AI अत्यंत दुखद है कि यह छोटा बालक भी पराई संपत्ति देखकर दुखी हो रहा है। हे भाग्य विधाता, आप मनुष्य के भाग्य के साथ कमल के पत्ते पर पड़ी जल की बूंदों की तरह खेलते हैं। पुत्र, मत रो, तुम सोने की गाड़ी से खेलोगे।
दारकः—रदणिए! का एसा? । [रदनिके! कैषा? ।]
Summary AI Radanikā, who is this?
सारांश AI रदनिका, ये कौन हैं?
वसन्तसेना—दे पिदुणो गुणणिज्जिदा दासी । [ते पितुर्गुणनिर्जिता दासी ।]
Summary AI A handmaid won over by your father's virtues.
सारांश AI मैं तुम्हारे पिता के गुणों द्वारा जीती गई उनकी दासी हूँ।
रदनिका—जाद! अज्जआ दे जणणी भोदि । [जात! आर्या ते जननी भवति ।]
Summary AI Child, the noble lady is your mother.
सारांश AI पुत्र, आर्या तुम्हारी माता ही हैं।
दारकः—रदणिए! अलिअ तुमं भणसि; जइ अम्हाणं अज्जआ जणणी, ता कीस अलंकिदा । [रदनिके! अलीकं त्वं भणसि; यद्यस्माकमार्या जननी, तत्किमर्थमलंकृता? ।]
Summary AI Radanikā, you are lying; if she were my mother, why would she be wearing ornaments?
सारांश AI रदनika, तुम झूठ बोल रही हो; यदि ये मेरी माता हैं, तो इन्होंने इतने आभूषण क्यों पहन रखे हैं?
वसन्तसेना—जाद! मुद्रेण मुहेण अदिकरुणं मंतेसि । (नाट्येनाभरणान्यवतार्य रुदती) एसा दाणिं दे जणणी संवुत्ता; ता गेण्ह एदं अलंकारअं, सोवण्णसअडिगं घडावेहि । [जात! मुग्धेन मुखेनातिकरुणं मन्त्रयसि । एषेदानीं ते जननी संवृत्ता; तद्गृहाणैतमलंकारम्, सौवर्णशकटिको कारय ।]
Summary AI Child, you speak so piteously with your innocent face. Now I have become your mother; take this jewelry and have a golden cart made.
सारांश AI पुत्र, तुम अपने भोले मुख से बड़ी करुण बात कह रहे हो। अब मैं तुम्हारी माता बन गई हूँ; ये आभूषण ले लो और अपने लिए सोने की गाड़ी बनवा लो।
दारकः—अवेहि, ण गेण्हित्सं; रोदसि तुमं । [अपेहि, न ग्रहिष्यामि; रोदिषि त्वम् ।]
Summary AI Go away, I will not take it; you are crying.
सारांश AI हटो, मैं इन्हें नहीं लूँगा; तुम रो रही हो।
वसन्तसेना—(अश्रूणि प्रमृज्य) जाद ण रोदिस्सं । गच्छ, कील । (अलंकारै मृच्छकटिकां पूरयित्वा) जाद! कारेहि सोवण्णसअडिअं [जात! न रोदिष्यामि । गच्छ, क्रीड । जात! कारय सौवर्णशकटिकाम् ।]
Summary AI Child, I will not weep. Go and play. My child, have a little golden cart made.
सारांश AI वत्स! मैं नहीं रोऊँगी। जाओ, खेलो। पुत्र! अपने लिए सोने की गाड़ी बनवा लो।
(इति दारकमादाय निष्क्रान्ता रदनिका)
Summary AI Taking the child, Radanikā exits.
सारांश AI रदनिका बालक को लेकर निकल जाती है।
(प्रविश्य प्रवहणाधिरूढः)
Summary AI Entering while mounted on a carriage.
सारांश AI बैलगाड़ी पर सवार होकर प्रवेश करते हुए।
चेटः—लदणिए लदणिए! णिवेदेहि अज्जआए वशंतशेणाएओहालिअं पक्खदुआलए शज्जं पवहणं चिट्ठदि । [रदनिके रदनिके! निवेदयार्यायै वसन्तसेनायै—‘अपवारितं पक्षद्वारके सज्जं प्रवहणं तिष्ठति ।]
Summary AI Radanikā! Inform the noble Vasantasenā that the carriage is ready and waiting, screened at the side gate.
सारांश AI रदनिका! आर्या वसंतसेना को सूचित करो कि पार्श्व द्वार पर बैलगाड़ी सजकर तैयार खड़ी है।
(प्रविश्य)
Summary AI Entering.
सारांश AI प्रवेश करते हुए।
रदनिका—अज्जए! एसो वड्ढमाणओ विण्णवेदि—पक्खदुआरए सज्जं पवहणं' ति । [आर्थे! एष वर्धमानको विज्ञापयति—‘पक्षद्वारे सञ्ज प्रवहणम्' इति ।]
Summary AI Noble lady, Vardhamānaka informs you that the carriage is ready at the side gate.
सारांश AI आर्या! वर्धमानक निवेदन कर रहा है कि बगल के द्वार पर बैलगाड़ी तैयार है।
वसन्तसेना—हञ्जे! चिट्ठदु मुहुत्तअं; जाव अहं अताणअं पसाधेमि । [चेटि! तिष्ठतु मुहूर्तकम्; यावदहमात्मानं प्रसाधयामि ।]
Summary AI Maid, let him wait for a moment while I adorn myself.
सारांश AI सखी! उसे एक क्षण रुकने को कहो, जब तक मैं अपना श्रृंगार कर लूँ।
रदनिका—(निष्क्रम्य) वड्ढमाणआ! चिठ्ठ मुहुतअं; जावं अज्जआ अत्ताणसं पसाधेदि । [वर्धमानक! तिष्ठ मुहूर्तकम्; यावदार्यात्मानं प्रसाधयति ।]
Summary AI Vardhamānaka, wait for a moment while the lady adorns herself.
सारांश AI वर्धमानक! एक क्षण रुको, जब तक आर्या अपना श्रृंगार कर रही हैं।
चेटः—ही ही भो, मए वि जाणत्थलके विशुमलिदे । ता जाव गेण्डहअ आअच्छामि । एदे णश्शालज्जुकडुआ बइल्ला । भोदु, पवहणेण ज्जेव गदागदिं कुलिश्शं । (इति निष्क्रान्तचेटः) । [ही ही भोः! मयापि यानास्तरणं विस्मृतम् । तद्यावद्गृहीत्यागच्छामि । एतौ नासिकारज्जुकटुको बलीवदौ । भवतु, प्रवहणेनैव गतागतिं करिष्यामि ।]
Summary AI Oh! I forgot the carriage cushion. I will fetch it and return. These bullocks are stubborn due to their nose-ropes. I will just take the carriage itself to go and come back.
सारांश AI अरे! मैं तो गाड़ी का बिछावन ही भूल गया। मैं उसे लेकर आता हूँ। ये बैल भी नाक की रस्सी से परेशान हैं। मैं गाड़ी लेकर ही वापस आता हूँ।
वसन्तसेना—हञ्जे! उवणेहि मे पसाहणं । अत्ताणणअं पसाधइस्सं । (इति प्रसाधयन्ती स्थिता) [चेटि! उपनय मे प्रसाधनम् । आत्मानं प्रसाधयिष्यामि ।]
Summary AI Maid, bring me my ornaments. I shall prepare myself.
सारांश AI सखी! मेरा श्रृंगार का सामान लाओ, मैं स्वयं को सजाऊँगी।
(प्रविश्य प्रवहणाधिरूढः)
Summary AI Entering while mounted on a carriage.
सारांश AI बैलगाड़ी पर सवार होकर प्रवेश करते हुए।
स्थावरकश्चेटः—आणत्तम्हि लाअशालअशंठाणेण—‘यावलआ! पवहणं गेण्हिअ पुप्फकलंडअं जिण्णुज्जाणं तुलिदं आअच्छेहि त्ति । भोदु, तहिं ज्जैव गच्छामि । बहध बइल्ला! वहध । (परिक्रम्यावलोक्य च) कधं गामशअलेहि लुद्धे मग्गे? । किं दाणिं एत्थ कलइश्शे? । (साटोपम्) अले ले, ओशलध ओशलध । (आकर्ण्य) किं भणाध—‘एशे कश्शकेलके पवहणे' त्ति? । एशे लाअशालअशंठाणकेलके पवहणे त्ति । ता शिग्धं ओशलध । (अवलोक्य) कधं एशे अवले शहिअं विअ मं पेक्खिअ शहश ज्जेव जूदपलाइदे विअ जूदिअले ओहालिअ अत्ताणलं अण्णदो अवक्कंते? । ता को उण एशे अधवा किं मम एदिणा? तुलिदं गमिश्शं । अले ले गामलुआ! ओशलध ओशलध । (आकण्ये) किं भणाध—‘मुहुत्तअं चिट्ट, चक्कपलिवट्टिं देहि त्ति? । अले ले, लाअशालअशंठाणकेलके हग्गे शूले चक्कपलिवट्टि दइश्शं । अधवा एशे एआई तवश्शी । ता एव्वं कलेमि । एदं पवणं अजचामुदत्तश्श रुक्खवा डिआए पक्खदुआलए थावेमि । (इति पवहणं संस्थाप्य) एशे म्हि आअदे । [आज्ञप्तोऽस्मि राजश्यालकसंस्थानेन—स्थावरक! प्रवहणं गृहीत्वा पुष्पकरके जीर्णोद्यानं त्वरितमागच्छ इति । भवतु, तत्रैव गच्छामि । वहतं बलीवर्दाः! वहतम् । कथं ग्रामशकटै रुद्धौ मार्गः? । किमिदानीमत्र करिष्यामि? । अरे रे, अपसरत अपसरत । किं भणथ—एतत्कस्य प्रवहणम्' इति? । एतद्राजश्यालकसंस्थानस्य प्रवहणमिति । तरछीघ्रमपसरत । कथमेषोऽपरः सभिकमिव मां प्रेक्ष्य सहसैव द्यूतपलायित इव द्यूतकरोऽपवायात्मानमन्यतोऽपक्रान्तः? । तत्कः पुनरेषः? । अथवा किं ममैतेन? । त्वरितं गमिष्यामि । अरे रे ग्राम्याः! अपसरत अपसरत । किं भणथ—‘मुहूर्तकं तिष्ठ, चक्कपरिवृत्तिं देहि' इति? । अरे रे, राजश्यालकसंस्थानस्याहं शूरश्चऋपरिवृत्तिं दास्यामि । अथवा एष एकाकी तपस्वी । तदेवं करोमि । एतत्प्रवहणमार्यचारुदत्तस्य वृक्षवाटिकायाः पक्षद्वारके स्थापयामि । एषोऽस्म्यागतः । (इति निष्क्रान्तः) ।]
Summary AI Ordered by Saṃsthānaka to bring the carriage to the Puṣpakaraka garden, I find the road blocked by village carts. After forcing them aside, I noticed a man flee like a gambler. Though I am Saṃsthānaka’s servant, I assisted a solitary, poor man with his stuck wheel. Now, I have arrived and placed this carriage at the side gate of the noble Cārudatta’s orchard.
सारांश AI राजश्यालक संस्थानक के आदेश पर पुष्पकरंडक उद्यान जाते हुए मुझे मार्ग में भीड़ मिली। वहाँ एक भयभीत व्यक्ति को भागते देख और ग्रामीणों की पहिया घुमाने में सहायता कर, मैं अब गाड़ी को आर्य चारुदत्त के उपवन के पार्श्व द्वार पर खड़ा कर रहा हूँ।
चेटी—अज्जए! णेभिसद्दो विअ सुणीअदि । ता आअदो पवहणो । [आर्ये! नेमिशब्द इव श्रूयते । तदागते प्रवहणम् ।]
Summary AI Noble lady, the sound of wheel-rims is heard. The carriage has arrived.
सारांश AI आर्या! पहियों की आवाज़ सुनाई दे रही है। ऐसा लगता है बैलगाड़ी आ गई है।
वसन्तसेना—हञ्जे! गच्छ तुवरदि मे हिअअं; तो आदेसेहि पक्खदुआलअं । [येटि! गच्छ, त्वरयति मे हृदयम्; तदादिश पक्षद्वारम् ।]
Summary AI Maid, go; my heart is in a hurry. Show me the way to the side gate.
सारांश AI सखी! चलो, मेरा हृदय मिलने को आतुर है; मुझे पार्श्व द्वार की ओर ले चलो।
चेटी—एदु एदु अज्जआ । [एवेत्वार्या ।]
Summary AI This way, noble lady.
सारांश AI आर्या इस ओर से आएँ।
वसन्तसेना—(परिक्रम्य) हञ्जे! वीसम तुमं । [चेटि! विश्राम्य त्वम् ।]
Summary AI You may rest now, maid.
सारांश AI सखी! अब तुम जाकर विश्राम करो।
चेटी—जं अज्जआ आणवेदि । [यदार्याज्ञापयति । (इति निष्क्रान्ता)]
Summary AI As the noble lady commands, the maid exits.
सारांश AI जैसी आर्या की आज्ञा। (निकल जाती है)
वसन्तसेना—(दक्षिणाक्षिस्पन्दं सूचयित्वा, प्रवणमधिरुह्य च) किं ण्णेदं फुरदि दाहिणं लोअणं? अधवा चारुदत्तस्स ज्जेव दंसणं अणिमित्तं पमज्जइस्सदि । [किं न्विदं स्फुरति दक्षिणं लोचनम्? अथवा चारुदत्तस्यैव दर्शनमनिमित्तं प्रमार्जयिष्यति ।]
Summary AI Why is my right eye throbbing? Yet, surely the sight of Cārudatta will dispel any ill omen.
सारांश AI मेरी दाईं आँख क्यों फड़क रही है? संभवतः चारुदत्त का दर्शन ही इस अपशकुन को मिटा देगा।
(प्रविश्य)
Summary AI Entering.
सारांश AI प्रवेश करते हुए।
स्थावरकश्चेटः—ओशालिदा मए शअडा । ता जाव गच्छामि । (इति नाट्येनाधिरुह्य चालयित्वा, स्वगतम्) भालिके पवहणे । अधवा चक्कपलिवट्टिआए पलिश्शंतश्श भालिके पवहणे पडिभाशेदि । भोदु, गमिश्शं । जाध गोणा! जाध । [अपसारिता मया शकटाः । तद्यावद्गच्छामि । भारवत्प्रवहणम् । अथवा चक्रपरिवर्तनेन परिश्रान्तस्य भारवत्प्रवहणं प्रतिभासते । भवतु, गमिष्यामि । यातं गावौ! यातम् ।]
Summary AI The carts are cleared, so I shall depart. The carriage feels heavy, or perhaps it only seems so because I am exhausted from turning the wheel. Move, bullocks, move!
सारांश AI मैंने अन्य गाड़ियाँ हटा दी हैं। अब चलता हूँ। गाड़ी कुछ भारी लग रही है, शायद पहिया ठीक करने की थकान के कारण ऐसा लग रहा है। चलो बैलों, चलो!
(नेपथ्ये)
Summary AI A voice is heard from behind the scenes.
सारांश AI पर्दे के पीछे से होने वाली आवाज।
अरे रे दोवारिआ! अप्पमत्ता सएसु सएसु गुम्मट्ठाणेसु होध । एसो अज्ज गोवालदारओ गुत्तिअं भंजिअ गुत्तिवालअं वावादिअ बंधणं मेदिअ परिव्भट्टो अवक्कमदि, तो गेण्हध गेण्हध । [अरे रे दौवारिकाः! अप्रमत्ताः स्वेषु स्नेषु गुल्मस्थानेषु भवत । एषोऽय गोपालदारको गुप्तिं भङ्क्त्वा गुप्तिपालकं व्यापाद्य बन्धनं भित्वा परिभ्रष्टोऽपक्रामति, ततिगृह्णीत गृह्णीत ।]
Summary AI O guards, remain alert at your respective posts! The cowherd's son, Āryaka, has broken out of prison, killed the jailer, snapped his fetters, and is now fleeing; seize him, seize him!
सारांश AI अरे ओ द्वारपालों! अपने-अपने स्थानों पर सावधान हो जाओ। गोपालक का पुत्र कारागार तोड़कर और रक्षक को मारकर भाग निकला है, उसे पकड़ो।
(प्रविश्यापटीपेक्षेण संभ्रान्त एकचरणलग्ननिगडोऽवगुण्ठित आर्यकः परिक्रामति)
Summary AI Āryaka enters in a state of agitation, one leg still bound by a shackle, his head veiled, and moves about.
सारांश AI घबराया हुआ आर्यक पर्दे को हटाकर प्रवेश करता है, जिसके एक पैर में बेड़ी है और उसने अपना चेहरा ढका हुआ है।
चेटः—(स्वगतम्) महंते णअलीए शंभमे उप्पण्णे । ता तुलिदं तुलिदं गमिश्शं । [महान्नगर्यां संभ्रम उत्पन्नः । तत्त्वरितं त्वरितं गमिष्यामि ।]
Summary AI A great commotion has erupted in the city; therefore, I must depart quickly.
सारांश AI नगर में भारी खलबली मची है, इसलिए मैं यहाँ से शीघ्र ही प्रस्थान करूँगा।
(इति निष्कान्तः)
Summary AI The servant then exits the stage.
सारांश AI ऐसा कहकर पात्र मंच से बाहर चला जाता है।
६.१
हित्वाहं नरपतिबन्धनोपदेश
व्यापत्तिव्यसनमहार्णवं महान्तम् ।
पादाग्रस्थितनिगडैकपाशकर्षी
प्रभ्रष्टो गज इव बन्धनाद्गमामि ॥
Summary AI Having escaped the vast ocean of calamity resulting from the king's imprisonment order, I go forth like an elephant broken loose from its bonds, still dragging the single chain fastened to my forefeet.
सारांश AI राजा के कारागार रूपी संकट के महासागर को पार कर, मैं पैरों की बेड़ियों को खींचता हुआ वैसे ही जा रहा हूँ जैसे कोई हाथी बंधन तोड़कर भागता है।
आर्यकः—भोः, अहं खलु सिद्धादेशजनितपरित्रासेन राज्ञा पलकेन घोषादानीय विशसने गूढागारेबन्धनेन बद्धः । तस्माच्च प्रियसुहृच्छर्विलकप्रसादेन बन्धनात्परिभ्रष्टोऽस्मि । (अश्रूणि विसृज्य)
Summary AI King Pālaka, terrified by a seer's prophecy, dragged me from the cowherd hamlet and bound me in a secret dungeon for execution. Now, by the grace of my dear friend Śarvilaka, I have escaped from those bonds. (He sheds tears.)
सारांश AI ज्योतिषियों की भविष्यवाणी से डरे राजा पालक ने मुझे बंदी बनाया था, परंतु मित्र शर्विलक की कृपा से मैं अब मुक्त हो गया हूँ। यह कहकर वह आँसू बहाता है।
६.२
भाग्यानि मे यदि तदा मम कोऽपराधो
यद्वन्यनाग इव संयमितोऽस्मि तेन ।
दैवी च सिद्धिरपि लङ्घयितुं न शक्या
गम्यो नृपो बलवता सह को विरोधः ॥
Summary AI If such is my fate, what is my fault? I have been bound by him like a wild elephant. Even divine destiny cannot be overcome. What use is opposition against the powerful? The king must simply be endured.
सारांश AI यदि यह मेरा भाग्य है तो इसमें मेरा क्या अपराध कि उसने मुझे जंगली हाथी की तरह बांधा? दैवीय विधान को टाला नहीं जा सकता और शक्तिशाली राजा से विरोध करना व्यर्थ है।
आर्यकः—तत्कुत्र गच्छामि मन्दभाग्यः? । (विलोक्य) इदं कस्यापि साधोरनावृतपक्षद्वारे गेहम् ।
Summary AI Where shall I, an unfortunate man, go now? (Looking around) This appears to be the house of some noble person, with its side door left open.
सारांश AI मुझ अभागे को अब कहाँ शरण मिलेगी? यहाँ किसी सज्जन का घर है जिसका पार्श्व द्वार खुला है।
६.३
इदं गृहं भिन्नमदत्तदण्डो
विशीर्णसंधिश्च महाकपाटः ।
ध्रुवं कुटुम्बी व्यसनाभिभूतां
दशां प्रपन्नो मम तुल्यभाग्यः ॥
Summary AI This house is broken, its bolt unfastened, and the great doors have crumbling joints. Surely, the householder, sharing a fate similar to mine, has fallen into a state of overwhelming distress.
सारांश AI यह टूटा हुआ घर, बिना पहरे का द्वार और जर्जर संधियाँ बताती हैं कि इस घर का स्वामी भी मेरी ही तरह भाग्य की मार झेल रहा है और अत्यंत संकटग्रस्त है।
आर्यकः—तदत्र तावत्प्रविश्य तिष्ठामि ।
Summary AI I shall enter here for the time being and stay hidden.
सारांश AI मैं फिलहाल यहीं भीतर प्रवेश कर छिप जाता हूँ।
(नेपथ्ये)
Summary AI A voice is heard from behind the scenes.
सारांश AI पर्दे के पीछे से सुनाई देने वाली ध्वनि।
जाध गोणा! जाध । [यातं गावो! यातम् ।]
Summary AI Move along, bullocks! Move along!
सारांश AI बैलों को हाँकते हुए निर्देश दिया जा रहा है कि वे आगे बढ़ें।
आर्यकः—(आकर्ण्य) अये, प्रवहणमित एवाभिवर्तते ।
Summary AI (Listening) Ah, a carriage is approaching in this very direction.
सारांश AI आवाज सुनकर लगता है कि कोई बैलगाड़ी इसी दिशा में आ रही है।
६.४
भवेद्गोष्ठीयानं न च विषमशीलैरधिगतं
वधूसंयानं वा तदभिगमनोपस्थितमिदम् ।
बहिर्नेतव्यं वा प्रवरजनयोग्यं विधिवशा-
द्विविक्तत्वाच्छून्यं मम खलु भवेदैवविहितम् ॥
Summary AI This might be a carriage for a festive gathering, not occupied by wicked people, or perhaps a bridal carriage waiting for the groom. Or it could be a vehicle fit for noble folk being taken out, appearing empty due to its seclusion. Surely, this must be ordained by fate for me.
सारांश AI यह किसी गोष्ठी या वधू के लिए लाई गई गाड़ी हो सकती है, जो श्रेष्ठ जन के योग्य है। एकांत के कारण खाली दिख रही यह गाड़ी भाग्यवश मेरे लिए ही बनाई गई है।
(ततः प्रवहणेन सह प्रविश्य) ।
Summary AI A servant enters accompanied by a carriage.
सारांश AI बैलगाड़ी के साथ पात्र का मंच पर प्रवेश।
वर्धमानकश्चेटः—हीमाणहे, आणीदे मए जाणत्थलके । लदणिए! णिवेदेहि अज्जआए वशंतशेणाए—‘अवस्थिदे शज्जे पवहणे अहिलृहिअ पुप्फकलंडअं जिण्णुज्जाणं गच्छदु अज्जआ' । [आश्चर्यम्, आनीतं मया यानास्तरणम् । रदनिके! निवेदयार्यायै वसन्तसेनायै—अवस्थितं सज्ज प्रवहणमधिरूह्य पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं गच्छत्वार्या ।]
Summary AI How wonderful, I have brought the carriage cushions! Radanikā, please inform the noble Vasantasenā that the carriage is ready and waiting; the lady should board it and proceed to the old garden known as Puṣpakaraṇḍaka.
सारांश AI मैं सवारी का बिछौना ले आया हूँ। रदनिका, आर्या वसन्तसेना से कहो कि गाड़ी तैयार है और वे इसमें बैठकर पुष्पकरण्डक नामक पुराने उद्यान की ओर चलें।
आर्यकः—(आकर्ण्य) गणिकाप्रवणमिदम् । बहिर्यानं च । भवतु, अधिरोहामि । (इति स्वैरमुपसर्पति)
Summary AI (Listening) This carriage belongs to a courtesan and is bound for the outskirts. Very well, I shall climb into it. (He approaches stealthily.)
सारांश AI यह किसी गणिका की गाड़ी है जो बाहर की ओर जाने को तैयार है। उचित होगा कि मैं इसी में सवार हो जाऊँ।
चेटः—(श्रुत्वा) कधं णेउलशद्दे । तो आअदा खु अज्जआ । अज्जए! इमे णश्शाकडुआ बइल्ला । ता पिट्ठदो ज्जेव आलृहदु अज्जआ । [कथं नुपुरशब्दः । तदागता खल्वार्या । आर्ये! इमौ नासिकारज्जुकटुकौ बलीवदौ । तत्पृष्ठत एवारोहत्वार्या ।]
Summary AI What is that sound of anklets? The noble lady must have arrived. My lady, these bullocks are irritated by their nose-ropes, so please board the carriage from the rear.
सारांश AI नूपुरों की झंकार सुनकर लगता है कि आर्या आ गई हैं। आर्या, इन बैलों की नकेल बहुत तीखी है, इसलिए आप पीछे की ओर से ही गाड़ी पर चढ़ें।
(आर्यकतथा करोति)
Summary AI Āryaka proceeds to board the carriage as instructed.
सारांश AI आर्यक वैसा ही करता है जैसा उसे करने के लिए निर्देश दिया गया है।
चेटः—पादुप्फालचालिदाणं णेउलाणं वीशंतो शद्दो, भलक्कंते अ पवहणे । तथा तक्केमि शंपदं अज्जआए आलूढाए होदव्वं; ता गच्छामि । जाध गोणा! जाध । (इति परिक्रामति) [पादोत्फालचालितानां नूपुराणां विश्रान्तः शब्दः, भाराकान्तं च प्रवहणम् । तथा तयामि सांप्रतमार्ययारूढया भवितव्यम् । तद्गच्छामि । यातं गावौ! यातम् ।]
Summary AI The sound of the anklets, stirred by the movement of feet, has ceased, and the carriage feels heavy with weight. I conclude that the noble lady has now boarded. I shall proceed. Move along, bullocks! Move along!
सारांश AI नूपुरों की आवाज बंद हो गई है और गाड़ी का भार बढ़ गया है, अतः आर्या अब चढ़ गई होंगी। चलो बैलों, आगे बढ़ो!
(प्रविश्य)
Summary AI Vīraka enters the scene.
सारांश AI पात्र का मंच पर प्रवेश।
वीरकः—अरे रे, अरे जअ-जअमाण-चंदणअ-मंगल-पुल्लभद्दप्पमुहा! [अरे रे, अरे जय-जयमान-चन्दनक-मङ्गल-पुष्पभद्गप्रमुखाः!]
Summary AI Hey there, Jaya, Jayamāna, Candanaka, Maṅgala, Puṣpabhadra, and the rest of you!
सारांश AI अरे ओ जय, जयमान, चन्दनक और मंगल आदि प्रधान योद्धाओं!
६.५
किं स्थ विश्रब्धा गच्छथ यः स गोपालदारको बद्धः ।
भित्त्वा समं ब्रजति नरपतिह्रदये च बन्धनं चापि ॥
Summary AI Why do you stand so confidently? Move! That cowherd's son who was bound has escaped, breaking through the king's heart and his chains at the same time.
सारांश AI तुम लोग निश्चिंत होकर क्यों जा रहे हो? वह गोपाल-पुत्र (आर्यक) बंधन तोड़कर और राजा के हृदय को विदीर्ण कर भाग निकला है।
वीरकः—अले पुरत्थिमे पदोलीदुआरे चिट्ठ तुमं । तुमं पि पच्छिमे, तुमं पि दक्खिणे, तुमं पि उत्तरे । जो वि एसो पाआरखंडो, एवं अहिरुहिअ चंदणेण समं गदुअ अवलोएमि । एहि चंदणअ । एहि, इदो दाव । [अरे, पुरस्तात्प्रतोलीद्वारे तिष्ठ त्वम्, त्वमपि पश्चिमे, त्वमपि दक्षिणे, त्वमप्युत्तरे । योऽप्येष प्राकारखण्डः, एनमधिरुह्य वन्दनेन समं गत्वावलोकयामि । एहि चन्दनक! एहि । इतस्तावत् ।]
Summary AI You, stand at the main gate! You, at the western gate; you, at the southern; and you, at the northern! I shall climb this section of the wall and look around along with Vandana. Come, Candanaka, come here for a moment!
सारांश AI तुम सब अलग-अलग दिशाओं के द्वारों पर तैनात हो जाओ। मैं इस प्राचीर पर चढ़कर वन्दन के साथ स्थिति को देखता हूँ। चन्दनक, तुम इधर आओ।
चन्दनकः—अरे रे वीरअ विसल्ल-मीमंगअ-दंडकालअ-दंड-सूरप्पमुहा! [अरे रे वीरक-विशल्य-भीमाङ्गद-दण्ढकाल-दण्डरप्रमुखाः—]
Summary AI Listen, you there! Vīraka, Viśalya, Bhīmāṅgada, Daṇḍhakāla, Daṇḍara, and the other leaders...
सारांश AI अरे ओ वीरक, विशल्य, भीमांगद, दंडकाल और दंडरादि प्रमुखों!
६.६
आगच्छथ विश्वस्तास्त्वरितं यतध्वं लघु कुरुत । लक्ष्मीर्यैन ने राज्ञः प्रभवति गोत्रान्तरं गन्तुम् ॥
Summary AI Come forward with confidence, strive quickly, and act with speed, so that the King's sovereignty (Lakṣmī) does not manage to pass into another dynasty.
सारांश AI विश्वास के साथ आओ और शीघ्रता करो। जल्दी प्रयत्न करो ताकि राजा की राजलक्ष्मी किसी दूसरे कुल या वंश में न चली जाए।
चन्दनकः—अवि अ— [अपि च—]
Summary AI And furthermore—
सारांश AI और भी—
६.७
उद्यानेषु सभासु च मार्गे नगर्यामापणे घोषे ।
तं तमन्वेषयत स्वरितं शङ्का वा जायते यत्र ॥
Summary AI Search for him quickly in the gardens, assembly halls, streets, the city, marketplaces, and cow-pens, or wherever any suspicion arises.
सारांश AI उद्यानों, सभाओं, मार्गों, नगर, दुकानों और बस्तियों में उसे शीघ्रता से खोजो। जहाँ कहीं भी संदेह हो, वहाँ तुरंत तलाश करो।
६.८
रे रे वीरक! किं किं दर्शयसि भणसि तावद्विश्रब्धम् । भित्त्वा च बन्धनकं कः स गोपालदारकं हरति ॥
Summary AI Hey, Vīraka! What are you showing? You speak so confidently. Who is it that, having broken the bonds, is carrying away the cowherd's son?
सारांश AI अरे वीरक! तुम क्या दिखा रहे हो और क्या बोल रहे हो? बंधन काटकर उस गोपाल-पुत्र को भला कौन ले जा सकता है?
६.९
कस्याष्टमो दिनकरः कस्य चतुर्थश्च वर्तते चन्द्रः । षष्ठश्च भार्गवग्रहो भूमिसुतः पञ्चमः कस्य? ॥
Summary AI For whom is the Sun in the eighth house? For whom is the Moon in the fourth? For whom is Venus in the sixth, and Mars in the fifth?
सारांश AI किसके आठवें भाव में सूर्य और चौथे में चंद्रमा है? किसके छठे भाव में शुक्र और पांचवें में मंगल स्थित है? यह ग्रहों की अशुभ स्थिति का संकेत है।
६.१०
भण कस्य जन्मषष्ठो जीवो नवमस्तथैव सूरसुतः ।
जीवति चन्दनके क से गोपालदारकं हरति ॥
Summary AI Tell me, for whom is Jupiter in the sixth from birth, and Saturn in the ninth? While Candanaka is alive, who is it that carries away the cowherd's son?
सारांश AI बताओ, किसके छठे भाव में बृहस्पति और नौवें में शनि है? जब तक चंदनक जीवित है, तब तक उस गोपाल-पुत्र को भला कौन छीन सकता है?
वीरकः—भड चंदणआ! [भट चन्दनक!]
Summary AI Warrior Candanaka!
सारांश AI सैनिक चन्दनक!
६.११
अपहरति कोऽपि त्वरितं चन्दनक शपे तव हृदयेन । यथार्धोदितदिनकरे गोपालदारकः खुटितः ॥
Summary AI Candanaka, I swear by your heart, someone is carrying him away swiftly. Just as the sun was half-risen, the cowherd's son escaped.
सारांश AI चंदनक, मैं तुम्हारे हृदय की शपथ खाकर कहता हूँ कि कोई उसे तेज़ी से ले जा रहा है। सूर्योदय होते ही वह गोपाल-पुत्र भाग निकला है।
चेटः—जाध गोणा! जाध । [यात गावौ! यातम् ।]
Summary AI Move, oxen! Move along!
सारांश AI चलो बैलों! आगे बढ़ो।
चन्दनकः—(दृष्ट्वा) अरे रे, पेक्ख पेक्ख [अरे रे, पश्य पश्य]
Summary AI Hey there, look, look!
सारांश AI अरे, देखो देखो।
६.१२
अपवारितं प्रवहणं व्रजति मध्येन राजमार्गस्य । एतत्तावद्विचारय कस्य कुत्र प्रोषितं प्रवहणमिति ॥
Summary AI A covered carriage is traveling through the middle of the royal highway. Consider this: whose carriage is it, and where is it being sent?
सारांश AI यह ढकी हुई बैलगाड़ी राजमार्ग के बीच से जा रही है। इस पर विचार करो कि यह किसकी गाड़ी है और कहाँ भेजी जा रही है।
वीरकः—(अवलोक्य) अरे पवहणवाहआ! मा दाव एवंपवहणं वाहेहि । कस्सकेरकं एदं पवहणं? को वा इध आरूढो कहिं वावज्जइ? । [अरे प्रवहणवाहक! मा तावदेतरप्रवहणं वाहय । कस्यैतत्प्रवहणम्? को वा इहारूढः कुत्र वा व्रजति? ।]
Summary AI Hey, carriage driver! Do not drive this carriage yet. To whom does this carriage belong? Who is riding in it, and where is it going?
सारांश AI ओ गाड़ीवान! अभी इस गाड़ी को मत ले जाओ। यह किसकी गाड़ी है? इसमें कौन बैठा है और यह कहाँ जा रही है?
चेटः—एशे खु पवहणे अज्जचालुदत्ताह केलके । इध अज्जआ वशंतशेणा आळूढा पुप्फकरंडअं जिष्णुज्जाणं कीलिदुं चालुदत्तश्श णीअदि । [एतत्खलु प्रवहणमार्यचारुदत्तस्य । इहार्या वसन्तसेनारूढा पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं क्रीडितुं चारुदत्तस्य नीयते ।]
Summary AI This carriage belongs to the noble Cārudatta. The noble Vasantasenā is inside, and she is being taken to the old garden of Puṣpakaraṇḍaka to enjoy herself with Cārudatta.
सारांश AI यह आर्य चारुदत्त की गाड़ी है। इसमें आर्या वसंतसेना बैठी हैं और उन्हें क्रीड़ा हेतु चारुदत्त के पुराने उपवन पुष्पकरण्डक ले जाया जा रहा है।
वीरकः—(चन्दनमुपसृत्य) एसो पक्हणवाहओ भणादि—अज्जचालुदत्तस्स पवहणं वशंतशेणा आलूढा । पुप्फकरंडअं जिण्णुज्जाणं णीअदि’ त्ति । [एष प्रवहणवाहको भणति—'आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणं वसन्तसेनारूढा । पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं नीयते' इति ।]
Summary AI This carriage driver says that the carriage belongs to the noble Cārudatta, that Vasantasenā is inside, and it is being taken to the old garden of Puṣpakaraṇḍaka.
सारांश AI यह गाड़ीवान कह रहा है कि आर्य चारुदत्त की गाड़ी में वसंतसेना सवार हैं और इसे पुराने बगीचे पुष्पकरण्डक ले जाया जा रहा है।
चन्दनकः—ता गच्छदु । [तद्गच्छतु ।]
Summary AI Then let it pass.
सारांश AI तो इसे जाने दो।
वीरकः—अणवलोइदो ज्जेव्व । [अनवलोकित एव? ।]
Summary AI What, without even looking inside?
सारांश AI क्या बिना जाँच किए ही?
चन्दनकः—अध इं । [अथ किम् ।]
Summary AI Of course.
सारांश AI हाँ, और क्या।
वीरकः—कस्स पच्चएण [कस्य प्रत्ययेन?]
Summary AI On whose assurance?
सारांश AI किसके भरोसे पर?
चन्दनकः—अज्जचारुदत्तस्स । [आर्यचारुदत्तस्य ।]
Summary AI On the word of the noble Cārudatta.
सारांश AI आर्य चारुदत्त के भरोसे पर।
वीरकः—को अज्जचारुदत्तो, का वा वसंतसेणा, जेण अणवलोइदं वज्जइ? । [क आर्यचारुदत्तः, का वा वसन्तसेना, येनानवलोकितं व्रजति? ।]
Summary AI Who is this noble Cārudatta, or who is Vasantasenā, that the carriage should pass without being inspected?
सारांश AI कौन हैं आर्य चारुदत्त और कौन है वसंतसेना, जिनके कारण यह बिना तलाशी के जा रही है?
चन्दनकः—अरे, अज्जचारुदत्तं ण जाणासि, ण वा वसंतसेणिअं? । जइ अज्जचारुदत्तं वसंतसेणिअं वा ण जाणासि, ता गअणे जोण्हासहिदं चंदं पि तुमं ण जाणासि । [अरे आर्यचारुदतं न जानासि, न वा वसन्तसेनाम्? । यद्यार्यचारुदत्तं वसन्तसेनां वा न जानासि, तदा गगने ज्योत्स्नासहितं चन्द्रमपि त्वं न जानासि ।]
Summary AI Hey, do you not know the noble Cārudatta or Vasantasenā? If you do not know them, then you do not even know the moon in the sky along with its moonlight.
सारांश AI क्या तुम आर्य चारुदत्त या वसंतसेना को नहीं जानते? यदि तुम उन्हें नहीं जानते, तो समझो तुम आकाश में चाँदनी के साथ चन्द्रमा को भी नहीं जानते।
६.१३
कस्तं गुणारविन्दं शीलमृगाङ्कं जनो न जानाति । आपन्नदुःखमोक्षं चतुःसागरसार रत्नम् ॥
Summary AI Who does not know him, who is a lotus of virtues, a moon of good character, the liberator from the sorrows of the distressed, and a jewel that is the essence of the four oceans?
सारांश AI गुणों के कमल और शील के चंद्रमा उस महापुरुष को कौन नहीं जानता? वे दुखियों का उद्धार करने वाले और चारों सागरों के श्रेष्ठ रत्न के समान हैं।
६.१४
द्वावेव पूजनीयाविह नगर्यां तिलकभूतौ च ।
आर्या वसन्तसेना धर्मनिधिश्चारुदत्तश्च ॥
Summary AI In this city, only two are worthy of worship and serve as its ornaments: the noble Vasantasenā and Cārudatta, the storehouse of righteousness.
सारांश AI इस नगर में तिलक के समान केवल दो ही व्यक्ति पूजनीय हैं— आर्या वसंतसेना और धर्म के साक्षात् कोष आर्य चारुदत्त।
वीरकः—अरे चंदणआ । [अरे चन्दनक! ।]
Summary AI Hey Candanaka!
सारांश AI अरे चन्दनक!
६.१५
जानामि चारुदत्तं वसन्तसेनां च सुष्ठु जानामि ।
प्राप्ते च राजकार्य पितरमप्यहं न जानामि ॥
Summary AI I know Cārudatta well, and I know Vasantasenā perfectly. However, when royal duty is at hand, I do not even recognize my own father.
सारांश AI मैं चारुदत्त और वसंतसेना को बहुत अच्छी तरह जानता हूँ, किंतु राजकार्य के समय तो मैं अपने पिता को भी नहीं पहचानता।
आर्यकः—(स्वगतम्) अयं मे पूर्ववैरी, अयं मे पूर्वबन्धुः, यतः
Summary AI This man is my former enemy, and that one is my former friend, for...
सारांश AI यह मेरा पुराना शत्रु है और यह मेरा पुराना मित्र है, क्योंकि...
६.१६
एककार्यनियोगेऽपि नानयोस्तुल्यशीलता ।
विवाहे च चितायां च यथा हुतभुजोर्द्वयोः ॥
Summary AI Even when assigned to the same task, these two do not possess the same nature, just as the two fires used in a wedding and on a funeral pyre differ.
सारांश AI एक ही कार्य में नियुक्त होने पर भी इन दोनों का स्वभाव भिन्न है, जैसे विवाह की मांगलिक अग्नि और श्मशान की अग्नि में अंतर होता है।
चन्दनकः—तुमं तंतिलो सेणावई रण्णो पञ्चइदो । एदे धारिदा मए बइल्ला । अवलोएहि । [त्वं तन्तिल्लः सेनापती राज्ञः प्रत्ययितः । एतौ धारितौ मया बलीवर्दौ । अवलोकय ।]
Summary AI You are a clever general trusted by the King. I have stopped these oxen; now you inspect them.
सारांश AI तुम राजा के विश्वसनीय सेनापति हो। मैंने इन बैलों को थाम रखा है, तुम स्वयं देख लो।
वीरकः—तुमं पि रण्णो पञ्चइदो बलवई । ता तुमं ज्जैव अवलोएहि । [त्वमपि राज्ञः प्रत्ययितो बलपतिः । तस्मात्त्वमेवावलोकय ।]
Summary AI You are also a general trusted by the King. Therefore, you should be the one to inspect it yourself.
सारांश AI तुम भी राजा के विश्वसनीय सेनापति हो, इसलिए तुम ही देख लो।
चन्दनकः—मए अवलोइदं तुए अवलोइदं मोदि? । [मयावलोकितं त्वयावलोकितं भवति? ।]
Summary AI If I have inspected it, does it not count as if you have inspected it as well?
सारांश AI क्या मेरा देखना तुम्हारे देखने के समान ही है?
वीरकः—जं तुए अवलोइदं तं रण्णा पालएण अवलोइदं । [यत्त्वालोकित तद्राज्ञा पालकेनावलोकितम् ।]
Summary AI Whatever I have seen is as good as seen by King Pālaka.
सारांश AI जो तुमने देखा है, समझो वह राजा पालक ने ही देख लिया है।
चन्दनकः—अरे, उण्णामेहि धुरं । [अरे, उन्नामय धुरम् ।]
Summary AI Hey, lift up the yoke!
सारांश AI अरे, बैलगाड़ी के जुए को ऊपर उठाओ।
(चेटस्तथा करोति) ।
Summary AI The servant performs the action as commanded.
सारांश AI सेवक वैसा ही करता है।
आर्यकः—(स्वगतम्) अपि रक्षिणो मामवलोकयन्ति । अशस्त्रश्वास्मि मन्दभाग्यः । अथवा
Summary AI Āryaka wonders to himself if the guards will notice him, lamenting that he is both unfortunate and unarmed.
सारांश AI क्या रक्षक मुझे देख रहे हैं? मुझ अभागे के पास तो कोई शस्त्र भी नहीं है। अथवा—
६.१७
भीमस्यानुकरिष्यामि बाहुः शस्त्र भविष्यति ।
वरं व्यायच्छतो मृत्युर्न गृहीतस्य बन्धने ॥
Summary AI I will imitate Bhīma; my arm shall be my weapon. Death while struggling is preferable to death while being held in captivity.
सारांश AI मैं भीम का अनुकरण करूँगा और मेरी भुजाएँ ही मेरा शस्त्र बनेंगी। दोबारा बंधन में पकड़े जाने से तो संघर्ष करते हुए मरना श्रेष्ठ है।
आर्यकः—अथवा साहसस्य तावदनवसरः ।
Summary AI Āryaka decides that it is currently not the right time for a rash act of daring.
सारांश AI अथवा अभी साहस दिखाना उचित नहीं है।
(चन्दनको नाट्येन प्रवहणमारुह्यावलोकयति)
Summary AI Candanaka mimes the action of boarding the carriage to look inside.
सारांश AI चन्दनक अभिनय करते हुए बैलगाड़ी पर चढ़कर देखता है।
आर्यकः—शरणागतोऽस्मि ।
Summary AI Āryaka declares that he has come seeking refuge.
सारांश AI मैं आपकी शरण में हूँ।
चन्दनकः—(संस्कृतमाश्रित्य) अभयं शरणागतस्य ।
Summary AI Candanaka promises safety and protection to the one who has sought refuge.
सारांश AI शरण में आए हुए को अभय प्राप्त हो।
६.१८
त्यजति किल तं जयश्री-
र्जहति च मित्राणि बन्धुवर्गश्च ।
भवति च सदोपहास्यो
यः खलु शरणागतं त्यजति ॥
Summary AI The Goddess of Victory abandons him who deserts one seeking refuge; his friends and kinsmen also forsake him, and he becomes a constant object of ridicule.
सारांश AI जो व्यक्ति शरणागत का त्याग कर देता है, विजयलक्ष्मी उसे छोड़ देती है, मित्र और संबंधी उसका साथ त्याग देते हैं और वह जगत में उपहास का पात्र बनता है।
चन्दनकः—कधं अज्जओ गोवालदारओ सेण वित्तासिदो विअ पत्तरहो साउणिअस्स हत्थे णिवडिदो? । (विचिन्त्य) एसो अणवराधो सरणाअदो अज्जचारुदत्तस्य पवहणं आरूढो, पाणप्पदस्स मे अज्जसव्विलअस्स मित्तं । अण्णदो राअणिओओ । ता किं दाणिं एत्य जुत्तं अणुचिट्ठिदुं? । अधवा जं भोदु तं भोदु, पढमं ज्जैव अभयं दिण्णं । [कथमार्यको गोपालदारकः श्येनवित्रासित इव पत्ररथः शकुनिकस्य इस्ते निपतितः? । एषोऽनपराधः शरणागत आर्यघारुदत्तस्य प्रवहणमारूढः, प्राणपदस्य मे आर्यशर्विलकस्य मित्रम् । अन्यतो राजनियोगः । तकिमिदानीमत्र युक्तमनुष्टातुम् । अथवा यद्भवतु तद्भवतु, प्रथममेवाभयं दत्तम् ।]
Summary AI Candanaka realizes Āryaka has fallen into danger like a bird fleeing a hawk. He recognizes him as an innocent refugee in Ārya Cārudatta's carriage and a friend of Śarvilaka. Torn between the King’s command and his own promise, he chooses to honor the grant of protection regardless of the outcome.
सारांश AI ग्वाले का पुत्र आर्यक बाज़ से डरे पक्षी की तरह रक्षक के हाथ में कैसे आ पड़ा? यह निर्दोष शरणागत चारुदत्त की गाड़ी में है और मेरे मित्र शर्विलक का प्रिय है। दूसरी ओर राजा की आज्ञा है। अब जो भी हो, मैंने इसे अभयदान दे दिया है।
६.१९
भीताभयप्रदानं ददतः परोपकाररसिकस्य । यदि भवति भवतु नाशस्तथापि खलु लोके गुण एवं ॥
Summary AI If destruction comes to one who delights in helping others and grants fearlessness to the frightened, then let it be. Even so, in this world, such an act is surely a virtue.
सारांश AI भयभीत को अभय देने वाले और परोपकार प्रेमी व्यक्ति का यदि इस पुण्य कार्य में विनाश भी हो जाए, तो भी संसार में वह गुण ही कहलाता है।
चन्दनकः—(सभयमवतीर्य) दिट्टो अज्जो—(इत्यर्धोक्ते) ण, अज्जआ वसंतसेणा । तदो एसा भणादि—जुत्तं णेदं, सरिसं णेदं, जे अहं अज्जचारुदत्तं अहिसारिदुं गच्छंती राअमग्गे परिभूदा' । [दृष्ट आर्यः । न, आर्या वसन्तसेना । तदेषा भणति—‘युक्तं नेदम्, सदृशं नेदम्, यदहमार्यचारुदत्तमभिसर्तुं गच्छन्ती राजमार्गे परिभूता' ।]
Summary AI Candanaka claims to see Āryā Vasantasenā, reporting her complaint that being insulted on the highway while traveling to meet Ārya Cārudatta is beneath her dignity.
सारांश AI आर्य को देख लिया। नहीं, आर्या वसंतसेना है। वह कह रही है कि चारुदत्त से मिलने जाते समय राजमार्ग पर उसका अपमान करना शोभा नहीं देता।
वीरकः—चंदणआ! एत्थ मह संसओ समुप्पण्णो । [चन्दनक! अत्र मे संशयः समुत्पन्नः ।]
Summary AI Vīraka expresses that a doubt has arisen in his mind regarding the situation.
सारांश AI चन्दनक! मुझे इस विषय में संदेह हो रहा है।
चन्दनकः—कधं दे संसओ? । [कथं ते संशयः? ।]
Summary AI Candanaka questions how Vīraka could possibly harbor any doubts.
सारांश AI तुम्हें किस बात का संदेह है?
६.२०
संभ्रमघर्घरकण्ठस्त्वमपि जातोऽसि यत्त्वया भणितम् । दष्टो मया खल्वार्यः पुनरप्यार्या वसन्तसेनेति ॥
Summary AI You too have become hoarse-throated with agitation, for you said: "Indeed, I have seen the noble gentleman (Arya)," and then again, "the noble lady Vasantasenā."
सारांश AI घबराहट के कारण तुम्हारा गला बैठ गया है, इसीलिए तुमने पहले 'आर्य' (आर्यक) कहा और फिर अपनी बात सुधारते हुए 'आर्या वसंतसेना' कहा।
वीरकः—एत्थ मे अप्पच्चओ । [अत्र मेऽप्रत्ययः ।]
Summary AI Vīraka states that he lacks confidence in what he is being told.
सारांश AI मुझे यहाँ अविश्वास हो रहा है।
चन्दनकः—अरे, को अप्पच्चओ तुह । वअं दक्खिणत्ता अवत्तभासिणो । खल-खत्ति-खडो खडट्टोविसअ-कण्णाट-कण्ण-पावरणअदविड-चोल-चीण-बर्बर-खेर-खान-मुख मधुधादपहुदाणं मिलिच्छजादीणं अणेअदेसभासाभिण्णा जहेट्ठं मंतआम, दिट्ठो दिट्ठा वा अज्जो अज्जआ वा । [अरे, कोऽप्रत्ययस्तव? । वयं दाक्षिणात्या अन्यक्तभाषिणः । खष-खत्तिकड-कडट्ठोबिल-कर्णाट कर्ण-प्रावरण-द्वाविड-चोल-चीन-बर्बर-खेर-खान-मुख-मधुघातप्रभृतीनां म्लेच्छजातीनामनेकदेशभाषाभिज्ञा यथेष्टं मन्त्रयामः, दृष्टो दृष्टा वा, आर्ये आर्या वा ।]
Summary AI Candanaka dismisses the distrust, explaining that Southerners are familiar with many dialects like those of the Karṇāṭas, Colas, and Cīnas, and their indistinct speech often leads to confusing masculine and feminine terms like Ārya and Āryā.
सारांश AI तुम्हें कैसा अविश्वास? हम दक्षिण निवासी अनेक म्लेच्छ जातियों और देशों की भाषाओं के जानकार हैं और अपनी मर्जी से 'देखा' या 'देखी', 'आर्य' या 'आर्या' कुछ भी बोल देते हैं।
वीरकः—णं अहं पि पलोएमि । राअअण्णा एसा । अहं रण्णो पञ्चइदो । [नन्वहमपि प्रलोकयामि । राजाज्ञैषा । अहं राज्ञः प्रत्ययितः ।]
Summary AI Vīraka insists on inspecting the carriage himself, asserting his status as the King's trusted official and citing the royal command.
सारांश AI मैं भी जाँच करना चाहता हूँ क्योंकि यह राजा की आज्ञा है और मैं उनका विश्वासपात्र हूँ।
चन्दनकः—ता किं अहं अप्पच्चइदो संवुत्तो? । [तस्किमहमप्रत्ययितः संवृत्तः? ।]
Summary AI Candanaka asks if he has suddenly become untrustworthy in the eyes of his colleague.
सारांश AI तो क्या मैं अब अविश्वसनीय हो गया हूँ?
वीरकः—णं सामिणिओओ । [ननु स्वामिनियोगः ।]
Summary AI Vīraka reiterates that his actions are simply in accordance with the master's command.
सारांश AI यह तो स्वामी का आदेश है।
चन्दनकः—(स्वगतम्) अज्जगोवालदारओ अज्ञचारुदत्तस्स पवहणं अहिरुहिअ अवक्कमदि त्ति जइ कहिज्जदि, तदो अज्जचारुदत्तो रण्णा सासिज्जइ । ता को एत्थ उवाओ? । (विचिन्त्य) कण्णाटकलहप्पओअं कलेमि । (प्रकाशम्) अरे वीरअ! मए चंदणकेण पलोइदं पुणो वि तुमं पलोएसि? । को तुमं । [आर्यगोपालदारक आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणमधिरुह्यापक्रमतीति यदि कथ्यते, तदार्यचारुदत्तो राज्ञा शास्यते । तस्कोऽत्रोपायः? । कर्णाटकलदहप्रयोगं करोमि । अरे वीरक! मया चन्दनकेन प्रलोकितं पुनरपि त्वं प्रलोकयसि? । कस्त्वम्? ।]
Summary AI Candanaka realizes that revealing Āryaka would bring the King's punishment upon Ārya Cārudatta. He decides to provoke a Karṇāṭaka-style quarrel, questioning why Vīraka feels the need to look again after he has already finished his inspection.
सारांश AI यदि बताया कि आर्यक चारुदत्त की गाड़ी में है, तो चारुदत्त को दंड मिलेगा। अब झगड़ा करना ही एकमात्र उपाय है। अरे वीरक! मेरे देख लेने के बाद भी तुम फिर से देखोगे? तुम कौन होते हो?
वीरकः—अरे, तुम पि को? । [अरे, त्वमपि कः? ।]
Summary AI Vīraka retorts by asking Candanaka who he thinks he is to question him.
सारांश AI अरे, तुम खुद कौन होते हो?
चन्दनकः—पूइज्जंतो माणिज्जंतो तुमं अप्पणो जादिं ण सुमरेसि? । [पूज्यमानो मान्यमानस्त्वमात्मनो जातिं न स्मरसि? ।]
Summary AI Candanaka asks Vīraka if he has forgotten his own lowly caste despite the respect and honor he now receives.
सारांश AI इतना मान-सम्मान पाकर क्या तुम अपनी जाति को भूल गए हो?
वीरकः—(सक्रोधम्) अरे, का मह जादी । [अरे, का मम जातिः? ।]
Summary AI Hey, what is my caste?
सारांश AI अरे, मेरी जाति क्या है?
चन्दनकः—को भणउ? । [को भणतु? ।]
Summary AI Who should say it?
सारांश AI कौन कहेगा?
वीरकः—भणउ । [भणतु ।]
Summary AI Say it!
सारांश AI कहो।
चन्दनकः—अहवा ण भणामि— [अथवा न भणामि—]
Summary AI Or rather, I shall not say it.
सारांश AI अथवा मैं नहीं कहता—
६.२१
जानन्नपि खलु जातिं तव च न भणामि शीलविभवेन । तिष्ठतु ममैव मनसि किं च कपित्थेन भग्नेन ॥
Summary AI Although I truly know your caste, I do not speak of it because of your noble character. Let it remain only in my mind. What is the use of a broken wood-apple?
सारांश AI यद्यपि मैं तुम्हारी जाति को जानता हूँ, फिर भी तुम्हारे शील के कारण उसे प्रकट नहीं करता। यह बात मेरे ही मन में रहे, क्योंकि कैथ के फल को फोड़ने से क्या लाभ?
वीरकः—णं भणउ, भणउ । [ननु भणतु, भणतु ।]
Summary AI Indeed, say it, say it!
सारांश AI अरे कहो, कहो तो सही।
(चन्दनकः संज्ञां ददाति)
Summary AI Candanaka makes a gesture.
सारांश AI चन्दनक इशारा करता है।
वीरकः—अरे, किं णेदं? । [अरे, किं न्विदम्? ।]
Summary AI Hey, what indeed is this?
सारांश AI अरे, यह क्या है?
६.२२
शीर्णशिलातलहस्तः पुरुषाणां कूर्चग्रन्थिसंस्थापनः । कर्तरीत्यापृतहस्तस्वमपि सेनापतिर्जातः ॥
Summary AI With hands worn on the surface of a stone slab, expert at dressing the knots of men's beards, and with hands occupied with scissors, even you have become a general.
सारांश AI हाथ में पत्थर लेकर पुरुषों की दाढ़ी सँवारने वाले और कैंची चलाने में व्यस्त रहने वाले तुम भी आज सेनापति बन गए हो।
वीरकः—अरे चंदणआ! तुम पि माणिज्जंतो अप्पणो केरिकं जादिं ण सुमरेसि । [अरे चन्दनक! त्वमपि मान्यमान आत्मनो जातिं न स्मरसि? ।]
Summary AI Hey Candanaka! Even you, despite being honored, do not remember your own caste?
सारांश AI अरे चन्दनक! क्या तुम सम्मानित होने पर भी अपनी जाति भूल गए हो?
चन्दनकः—अरे, का मह चंदणअस्स चंदविसुद्धस्स जादी । [अरे, को मम चन्दनकस्य चन्द्रविशुद्धस्य जातिः? ।]
Summary AI Hey, what is the caste of me, Candanaka, who is as pure as the moon?
सारांश AI अरे, मुझ चन्द्रमा के समान शुद्ध चन्दनक की जाति क्या है?
वीरकः—को भणउ? । [को भणतु? ।]
Summary AI Who should say it?
सारांश AI कौन बताए?
चन्दनकः—भणउ, भणउ । [भणतु, भणतु ।]
Summary AI Say it, say it!
सारांश AI बताओ, बताओ।
(वीरको नाट्येन संज्ञां ददाति)
Summary AI Vīraka makes a gesture through acting.
सारांश AI वीरक अभिनय के माध्यम से संकेत करता है।
चन्दनकः—अरे, किं णेदं? । [अरे, किं न्विदम्? ।]
Summary AI Hey, what indeed is this?
सारांश AI अरे, यह क्या है?
वीरकः—अरे, सुणाहि सुणाहि— [अरे, शृणु शृणु—]
Summary AI Hey, listen, listen!
सारांश AI अरे, सुनो सुनो—
६.२३
जातिस्तव विशुद्धा माता भेरी पितापि ते पटहः ।
दुर्मुख करटकभ्राता त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥
Summary AI O Durmukha! Your caste is pure; your mother is a kettle-drum and your father is a war-drum. You, the brother of a crow, have also become a general.
सारांश AI तुम्हारी जाति अत्यंत पवित्र है—भेरी तुम्हारी माता और नगाड़ा तुम्हारे पिता हैं। हे दुर्मुख! कौवे के भाई तुम भी अब सेनापति बन गए हो।
चन्दनकः—(सक्रोधम्) अहं चंदणओ चम्मारओ तो पलोएहि पवहणं । [अहं चन्दनकश्चर्मकारः, तत्प्रलोकय प्रवहणम् ।]
Summary AI I am Candanaka the leather-worker; now inspect the carriage.
सारांश AI मैं चन्दनक चर्मकार हूँ, अब तुम गाड़ी का निरीक्षण करो।
वीरकः—अरे, पवहणवाहआ! पडिवत्तावेहि पवहणं । पलोइस्सं । [अरे प्रवहणवाहक! परिवर्तय प्रवहणम्, प्रलोकयिष्यामि । (चेटस्तथा करोति, वीरकः प्रवहणमारोढुमिच्छति, चन्दनकः सहसा केशेषु गृहीत्वा पातयति, पादेन ताडयति च)]
Summary AI Hey carriage-driver! Turn the carriage; I will inspect it. (The servant does so; as Vīraka tries to climb the carriage, Candanaka suddenly seizes him by the hair, throws him down, and kicks him.)
सारांश AI अरे गाड़ीवान! गाड़ी घुमाओ, मैं इसकी जाँच करूँगा। (तब चन्दनक अचानक उसे बालों से पकड़कर गिरा देता है और लात मारता है)
वीरकः—(सक्रोधमुत्थाय) अरे, अहं तुए वीसत्थो रोआण्णत्तिं करेंतो सहसा केसेसु गेण्हिअ पादेन ताडिदो । ता सुणु रे, अहिअरणमज्झे जइ दे चउरंगं ण कप्पावेमि, तदो या होमि वीरओ । [अरे, अहं त्वया विश्वस्तो राजाज्ञप्तिं कुर्वन्सहसा केशेषु गृहीत्वा पादेन ताडितः । तच्छणु रे, अधिकरणमध्ये यदि ते चतुरङ्गं न कल्पयामि, तदा न भवामि वीरः ।]
Summary AI Hey, while I trusted you and was executing the king's order, you suddenly seized me by the hair and kicked me. Listen: if I do not have you quartered in the court, I am not Vīra.
सारांश AI अरे, मैंने तुम पर भरोसा किया और राजकीय कार्य करते समय तुमने मुझे अचानक बालों से पकड़कर लात मारी। सुन ले, यदि मैं न्यायालय में तेरा अंग-भंग न करवा दूँ, तो मेरा नाम वीरक नहीं।
चन्दनकः—अरे! राअउलं अहिअरणं वा वच्च । किं तुए सुणअसरिसेण । [अरे! राजकुलमधिकरणं वा ब्रज । किं त्वया शुनकसदृशेन? ।]
Summary AI Hey! Go to the palace or the court. What do I care for a dog like you?
सारांश AI अरे! राजभवन जाओ या न्यायालय, तुझ जैसे कुत्ते से क्या डरना?
वीरकः—तथा । (इति निष्क्रान्तः)
Summary AI Fine. (Exits)
सारांश AI ठीक है। (ऐसा कहकर निकल जाता है)
चन्दनकः—(दिशोऽवलोक्य) गच्छ रे पवहणवाहआ! गच्छ । जइ को वि पुच्छेदि तदो भणेसि—‘चंदणअवीरएहिं अवलोइदं पवहणं वच्चइ । अज्जे वसंतसेणे! इमं च अहिण्णाण दे देमि । [गच्छ रे प्रवहणवाहिक! गच्छ । यदि कोऽपि पृच्छति तदा भण—‘चन्दनकवीरकाभ्यामवलोकितं प्रवहणं व्रजति' । आर्ये वसन्तसेने! इदं चाभिज्ञानं ते ददामि ।)(इति खङ्गं प्रयच्छति)]
Summary AI Go, carriage-driver! If anyone asks, say the carriage is proceeding after being inspected by both Candanaka and Vīraka. Noble Vasantasenā, I give you this sword as a token. (He gives the sword.)
सारांश AI जाओ गाड़ीवान, जाओ। यदि कोई पूछे तो कहना कि चन्दनक और वीरक दोनों ने देख लिया है और अब गाड़ी जा रही है। आर्या वसन्तसेना! मैं आपको यह पहचान के लिए देता हूँ। (तलवार भेंट करता है)
आर्यकः—(खङ्गं गृहीला, सहर्षमात्मगतम्)
Summary AI Taking the sword, he speaks joyfully to himself.
सारांश AI तलवार लेकर, प्रसन्नतापूर्वक मन ही मन।
६.२४
अये शस्त्रं मया प्राप्तं स्पन्दते दक्षिणो भुजः ।
अनुकूलं च सकलं हन्त संरक्षितो ह्यहम् ॥
Summary AI Oh! I have obtained a weapon. My right arm throbs. Everything is favorable. Ah! I am indeed protected.
सारांश AI अहो! मुझे शस्त्र मिल गया है और मेरी दाहिनी भुजा फड़क रही है। सब कुछ अनुकूल है, अब मैं निश्चित ही सुरक्षित हूँ।
चन्दनकः—अज्जए! [आयें!]
Summary AI Noble lady!
सारांश AI हे आर्या!
६.२५
अग्र मया विज्ञप्ता प्रत्ययिता चन्दनमपि स्मरसि । न भणाम्येष लुब्धः स्नेहस्य रसेन ब्रूमः ॥
Summary AI I have previously requested you, O trustworthy one. Do you remember Candana? I do not say this because he is greedy; I speak out of the essence of affection.
सारांश AI मैंने पहले जो निवेदन किया था, हे विश्वसनीय चन्दनक, क्या उसे याद करते हो? मैं यह किसी लोभ से नहीं, बल्कि स्नेह के कारण कह रहा हूँ।
६.२६
चन्दनश्चन्द्रशीलाढ्यो दैवादद्य सुहृन्मम ।
चन्दनं भोः स्मरिष्यामि सिद्धादेशस्तथा यदि ॥
Summary AI Candana, rich in moon-like character, is today my friend by fate. Oh! If the prophecy of the seer is thus fulfilled, I shall remember Candana.
सारांश AI चन्द्रमा के समान श्रेष्ठ स्वभाव वाले चन्दनक आज भाग्य से मेरे मित्र बन गए हैं। यदि सिद्ध की भविष्यवाणी सत्य हुई, तो मैं चन्दनक को सदा याद रखूँगा।
६.२७
अभयं तव ददातु हरो विष्णुर्ब्रह्मा रविश्च चन्द्रश्च । हत्वा शत्रुपक्षं शुम्भ निशुम्भौ यथा देदी ॥
Summary AI May Hara, Viṣṇu, Brahmā, the Sun, and the Moon grant you safety, just as the Goddess destroyed the enemy host after killing Śumbha and Niśumbha.
सारांश AI शिव, विष्णु, ब्रह्मा, सूर्य और चन्द्रमा तुम्हें अभय प्रदान करें। तुम शत्रुओं का वैसे ही नाश करो जैसे देवी ने शुम्भ और निशुम्भ का किया था।
(चेटः प्रवहणेन निष्कान्तः)
Summary AI The servant departs with the carriage.
सारांश AI सेवक बैलगाड़ी लेकर निकल गया।
चन्दनकः—(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) अरे! णिक्कमंतस्स में पिअवअस्सो सबव्विलओ पिट्ठदो ज्जेव अणुलग्गो गदो । भोदु, पधाणदंडधारओ वीरओ राअपच्चअआरो विरोहिदो । ता जाव अहंपि पुत्तभादुपडिवुदो एदं ज्जेव अणुगच्छामि । [अरे! निष्क्रमतो मम प्रियवयस्यः शर्विलकः पृष्ठत एवानुलग्नो गतः । भवतु, प्रधानदण्डधारको वीरको राजप्रत्ययकारो विरोधितः । तद्यावदहमपि पुत्रभ्रातृपरिवृत एतमेवानुगच्छामि । (इति निष्क्रान्तः)]
Summary AI Ah! My dear friend Śarvilaka followed right behind me as I was leaving. Since I have now antagonized Vīraka, the chief magistrate who enjoys the King's confidence, I shall also depart, following him accompanied by my sons and brothers. (Exits).
सारांश AI अरे! मेरे निकलते ही मेरा प्रिय मित्र शर्विलक ठीक मेरे पीछे ही चला गया है। खैर, राजा का विश्वासपात्र मुख्य अधिकारी वीरक अब मेरा शत्रु बन गया है। इसलिए मैं भी अपने पुत्रों और भाइयों के साथ उसी का अनुसरण करता हूँ।
इति प्रवहणविपर्ययो नाम षष्ठोऽङ्कः ।
Summary AI Thus ends the sixth act, titled The Exchange of Carriages.
सारांश AI इस प्रकार 'प्रवहण-विपर्यय' (गाड़ियों का उलटफेर) नामक छठा अंक समाप्त हुआ।
॥ इति षष्ठोऽङ्कः (प्रवहणविपर्ययः) ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.