७.१
अथौषधीनामधिपस्य वृद्धौ
तिथौ च जामित्रगुणान्वितायाम् ।
समेतबन्धुर्हिमवान्सुताया
विवाहदीक्षाविधिमन्वतिष्ठत् ॥
तिथौ च जामित्रगुणान्वितायाम् ।
समेतबन्धुर्हिमवान्सुताया
विवाहदीक्षाविधिमन्वतिष्ठत् ॥
Summary
AI
Then, during the waxing of the moon (lord of herbs) and on a lunar day endowed with the auspicious quality of Jamitra, Himalaya, accompanied by his relatives, performed the preparatory rites for his daughter's wedding.
सारांश
AI
औषधियों के अधिपति चन्द्रमा की वृद्धि वाली तिथि और शुभ लग्न में, हिमालय ने अपने परिवार के साथ मिलकर पुत्री पार्वती के विवाह की दीक्षा का विधान सम्पन्न किया।
७.२
वैवाहिकैः कौतुकसंविधानै-
र्गृहे गृहे व्यग्रपुरंध्रिवर्गम् ।
आसीत्पुरं सानुमतोऽनुरागा-
दन्तःपुरं चैककुलोपमेयम् ॥
र्गृहे गृहे व्यग्रपुरंध्रिवर्गम् ।
आसीत्पुरं सानुमतोऽनुरागा-
दन्तःपुरं चैककुलोपमेयम् ॥
Summary
AI
In every house of the mountain's city, the groups of housewives were busy with auspicious wedding preparations. Due to the affection, the entire city and the inner palace seemed comparable to a single family.
सारांश
AI
विवाह की मंगलमय तैयारियों के कारण हिमालय के नगर का प्रत्येक घर और अन्तःपुर अनुरागवश एक ही बड़े परिवार के समान एकाकार दिखाई दे रहा था।
७.३
संतानकाकीर्णमहापथं
तच्चीनांशुकैः कल्पितकेतुमाल्- ।
अम् भासा ज्वलत्काञ्चनतोरणान्-
आं स्थानान्तरस्वर्ग इवाबभासे ॥
तच्चीनांशुकैः कल्पितकेतुमाल्- ।
अम् भासा ज्वलत्काञ्चनतोरणान्-
आं स्थानान्तरस्वर्ग इवाबभासे ॥
Summary
AI
That city, its main roads strewn with Kalpa-vriksha flowers and its rows of banners made of Chinese silk, shone like another heaven with the radiance of its gleaming golden archways.
सारांश
AI
दिव्य पुष्पों से सुसज्जित मार्गों, रेशमी वस्त्रों की ध्वजाओं और स्वर्णमयी तोरणों की चमक से वह नगर पृथ्वी पर स्थित किसी दूसरे स्वर्ग जैसा प्रतीत हो रहा था।
७.४
एकैव सत्यामपि पुत्रपङ्क्तौ
चिरस्य दृष्टेव मृतोत्थितेव ।
आसन्नपाणिग्रहणेति पित्रो-
रुमा विशेषोच्छ्वसितं बभूव ॥
चिरस्य दृष्टेव मृतोत्थितेव ।
आसन्नपाणिग्रहणेति पित्रो-
रुमा विशेषोच्छ्वसितं बभूव ॥
Summary
AI
Although they had a line of sons, Uma, being their only daughter whose wedding was now imminent, became a source of special joy for her parents, as if she were seen after a long time or had risen from the dead.
सारांश
AI
अनेक पुत्र होने पर भी विवाह के समय उमा अपने माता-पिता के लिए वैसी ही विशेष प्रसन्नता का केंद्र थीं, जैसे वे बहुत समय बाद लौटी हों या पुनर्जीवित हुई हों।
७.५
अङ्काद्ययावङ्कमुदीरिताशीः
सा मण्डनान्मण्डनमन्वभुङ्क्त ।
संबन्धिभिन्नोऽपि गिरेः कुलस्य
स्नेहस्तदेकायतनं जगाम ॥
सा मण्डनान्मण्डनमन्वभुङ्क्त ।
संबन्धिभिन्नोऽपि गिरेः कुलस्य
स्नेहस्तदेकायतनं जगाम ॥
Summary
AI
Blessed by all, she went from lap to lap and enjoyed one adornment after another. The affection of the mountain's clan, though divided among many relatives, found its single focus in her.
सारांश
AI
लाड़-प्यार और आशीर्वादों के बीच पार्वती एक गोद से दूसरी गोद में जाती हुई श्रृंगार का आनंद ले रही थीं। हिमालय के कुल का सारा स्नेह मानो उन्हीं में सिमट गया था।
७.६
मैत्रे मुहूर्ते शशलाञ्छनेन
योगं गतासूत्तरफल्गुनीषु ।
तस्याः शरीरे प्रतिकर्म चक्रु-
र्बन्धुस्त्रियो याः पतिपुत्रवत्यः ॥
योगं गतासूत्तरफल्गुनीषु ।
तस्याः शरीरे प्रतिकर्म चक्रु-
र्बन्धुस्त्रियो याः पतिपुत्रवत्यः ॥
Summary
AI
At the Maitra muhurta, when the moon was in conjunction with the Uttara Phalguni constellation, the female relatives who were blessed with husbands and sons performed the ceremonial decoration on her body.
सारांश
AI
चन्द्रमा और उत्तर-फाल्गुनी नक्षत्र के योग वाले शुभ मैत्र मुहूर्त में, सौभाग्यवती स्त्रियों ने पार्वती के शरीर पर उबटन आदि मांगलिक संस्कार किए।
७.७
सा गौरसिद्धार्थनिवेशवद्भि-
र्दूर्वाप्रवालैः प्रतिभिन्नरागम् ।
निर्नाभिकौशेयमुपात्तबाण-
मभ्यङ्गनेपथ्यमलञ्चकार ॥
र्दूर्वाप्रवालैः प्रतिभिन्नरागम् ।
निर्नाभिकौशेयमुपात्तबाण-
मभ्यङ्गनेपथ्यमलञ्चकार ॥
Summary
AI
She adorned her ceremonial bathing attire, which was a silk garment from the Navel-country, accompanied by an arrow, and whose color was contrasted by Durva grass shoots mixed with white mustard seeds.
सारांश
AI
पार्वती ने श्वेत सरसों और दूर्वा के अंकुरों से युक्त वह रेशमी वस्त्र धारण किया जिसमें विवाह का मंगल सूत्र बँधा था। इसने उनके उबटन के बाद की आभा को और बढ़ा दिया।
७.८
बभौ च संपर्कमुपेत्य बाला
नवेन दीक्षाविधिसायकेन ।
करेण भानोर्बहुलावसाने
संधुक्ष्यमाणेव शशाङ्कलेखा ॥
नवेन दीक्षाविधिसायकेन ।
करेण भानोर्बहुलावसाने
संधुक्ष्यमाणेव शशाङ्कलेखा ॥
Summary
AI
The young maiden, having come into contact with the new ceremonial arrow, shone like a crescent of the moon at the end of the dark fortnight, being kindled by a ray of the sun.
सारांश
AI
विवाह की नवीन दीक्षा विधि से पार्वती वैसी ही सुशोभित हुईं, जैसे अमावस्या के अंत में सूर्य की पहली किरण के स्पर्श से चन्द्रमा की नई कला चमकती है।
७.९
तां लोध्रकल्केन हृताङ्गतैला-
माश्यानकालेयकृताङ्गरागाम् ।
वासो वसानामभिषेकयोग्यं
नार्यश्चतुष्काभिमुखं व्यनैषुः ॥
माश्यानकालेयकृताङ्गरागाम् ।
वासो वसानामभिषेकयोग्यं
नार्यश्चतुष्काभिमुखं व्यनैषुः ॥
Summary
AI
The women led her, who had the oil removed from her body with a paste of Lodhra, whose limbs were anointed with dried sandalwood paste, and who was wearing clothes suitable for the ceremonial bath, towards the bathing platform.
सारांश
AI
लोध्र चूर्ण से शरीर का तेल हटाकर और चन्दन का लेप लगाकर, सखियों ने पार्वती को अभिषेक के योग्य वस्त्र पहनाए और उन्हें स्नान हेतु चौक की ओर ले गईं।
७.१०
विन्यस्तवैदूर्यशिलातलेऽस्मि-
न्नविद्धमुक्ताफलभक्तिचित्रे ।
आवर्जिताष्टापदकुम्भतोयाः
सतूर्यमेनां स्नपयां बभूवुः ॥
न्नविद्धमुक्ताफलभक्तिचित्रे ।
आवर्जिताष्टापदकुम्भतोयाः
सतूर्यमेनां स्नपयां बभूवुः ॥
Summary
AI
On this platform, whose surface was paved with Vaidurya gems and decorated with patterns of unpierced pearls, the women, pouring water from golden pitchers, bathed her to the accompaniment of musical instruments.
सारांश
AI
वैदूर्य मणि की शिलाओं और मोतियों से सजे स्थान पर, संगीत और मंगल ध्वनियों के बीच, स्वर्ण कलशों के जल से पार्वती को विधिपूर्वक स्नान कराया गया।
७.११
सा मङ्गलस्नानविशुद्धगात्री
गृहीतपत्युद्गमनीयवस्त्रा ।
निर्वृत्तपर्जन्यजलाभिषेका
प्रफुल्लकाशा वसुधेव रेजे ॥
गृहीतपत्युद्गमनीयवस्त्रा ।
निर्वृत्तपर्जन्यजलाभिषेका
प्रफुल्लकाशा वसुधेव रेजे ॥
Summary
AI
With her body purified by the auspicious bath and having put on the garment to be worn when meeting her husband, she shone like the earth, which, with its Kasha flowers in full bloom, has just received the rain from the clouds.
सारांश
AI
मंगल स्नान से शुद्ध शरीर वाली और नवीन वस्त्र धारण किए हुए पार्वती वैसी ही सुशोभित हुईं, जैसे वर्षा के बाद खिले हुए काश पुष्पों वाली पृथ्वी शोभा पाती है।
७.१२
तस्मात्प्रदेशाच्च वितानवन्तं
युक्तं मणिस्तम्भचतुष्टयेन ।
पतिव्रताभिः परिगृह्य निन्ये
कॢप्तासनं कौतुकवेदिमध्यम् ॥
युक्तं मणिस्तम्भचतुष्टयेन ।
पतिव्रताभिः परिगृह्य निन्ये
कॢप्तासनं कौतुकवेदिमध्यम् ॥
Summary
AI
And from that place, she was led by chaste women, holding her, to the center of the ceremonial altar, which had a canopy, was furnished with four jeweled pillars, and had a seat prepared.
सारांश
AI
स्नान के पश्चात सौभाग्यवती स्त्रियाँ पार्वती को मंडप के मध्य उस वेदी पर ले गईं, जो रेशमी चंदोवे और चार मणियुक्त स्तंभों से सुसज्जित थी।
७.१३
तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य तन्वीं
क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः ।
भूतार्थशोभाह्रियमाणनेत्राः
प्रसाधने सन्निहितेऽपि नार्यः ॥
क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः ।
भूतार्थशोभाह्रियमाणनेत्राः
प्रसाधने सन्निहितेऽपि नार्यः ॥
Summary
AI
The women seated before her, having placed the slender maiden there facing east, paused for a moment. Even though the cosmetics were at hand, their eyes were captivated by her natural beauty.
सारांश
AI
पूर्व की ओर मुख करके बैठी पार्वती की स्वाभाविक कांति ने श्रृंगार करने आई स्त्रियों के नेत्रों को इतना बांध लिया कि वे क्षण भर के लिए उन्हें निहारती ही रह गईं।
७.१४
धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावं
केशान्तमन्तःकुसुमं तदीयम् ।
पर्याक्षिपत्काचिदुदारबन्धं
दूर्वावता पाण्डुमधूकदाम्ना ॥
केशान्तमन्तःकुसुमं तदीयम् ।
पर्याक्षिपत्काचिदुदारबन्धं
दूर्वावता पाण्डुमधूकदाम्ना ॥
Summary
AI
One of the women bound her hair, which had been dried by the heat of incense, had flowers woven within, and was elegantly arranged, with a garland of pale Madhuka flowers intertwined with Durva grass.
सारांश
AI
धूप की गर्मी से पार्वती के बालों की नमी सुखाकर, एक सखी ने उनमें फूल पिरोए और उन्हें दूर्वा एवं श्वेत मधूक की माला से बड़ी सुंदरता से बाँध दिया।
७.१५
विन्यस्तशुक्लागुरु चक्रुरस्या
गोरोचनापत्रविभङ्गमङ्गम् ।
सा चक्रवाकाङ्कितसैकताया-
स्त्रिस्रोतसः कान्तिमतीत्य तस्थौ ॥
गोरोचनापत्रविभङ्गमङ्गम् ।
सा चक्रवाकाङ्कितसैकताया-
स्त्रिस्रोतसः कान्तिमतीत्य तस्थौ ॥
Summary
AI
They decorated her limbs with white aloe-wood paste and drew leaf-patterns with Gorochana pigment. She then surpassed the beauty of the Ganga, whose sandbanks are marked by Chakravaka birds.
सारांश
AI
उनके शरीर पर श्वेत अगरु और गोरोचन से पत्र-रचना की गई। इस वेश में वे चकवा-चकवी के जोड़ों से युक्त गंगा नदी के तट से भी अधिक सुंदर लग रही थीं।
७.१६
लग्नद्विरेफं परिभूय पद्मं
समेघलेखं शशिनश्च बिम्बम् ।
तदाननश्रीरलकैः प्रसिद्धै-
श्चिच्छेद सादृश्यकथाप्रसङ्गम् ॥
समेघलेखं शशिनश्च बिम्बम् ।
तदाननश्रीरलकैः प्रसिद्धै-
श्चिच्छेद सादृश्यकथाप्रसङ्गम् ॥
Summary
AI
The beauty of her face, with its well-arranged curls, surpassed the lotus with bees clinging to it and the disc of the moon with its streak of cloud, thus ending any talk of comparison.
सारांश
AI
पार्वती के केशों से सुशोभित मुख ने भौरों वाले कमल और बादलों से घिरे चन्द्रमा को भी मात दे दी, जिससे उनके सौंदर्य की उपमा देना ही व्यर्थ हो गया।
७.१७
कर्णार्पितो लोध्रकषायरूक्षे
गोरोचनाक्षेपनितान्तगौरे ।
तस्याः कपोले परभागलाभा-
द्बबन्ध चक्षूंषि यवप्ररोहः ॥
गोरोचनाक्षेपनितान्तगौरे ।
तस्याः कपोले परभागलाभा-
द्बबन्ध चक्षूंषि यवप्ररोहः ॥
Summary
AI
A barley shoot, placed on her ear, attracted all eyes because it attained supreme beauty on her cheek, which was slightly rough from Lodhra powder and extremely fair from the application of Gorochana.
सारांश
AI
लोध्र चूर्ण और गोरोचन के लेप से गोरे हुए कपोलों पर सजा हुआ जौ का हरा अंकुर अपनी विशिष्ट कांति के कारण देखने वालों की आँखों को अपनी ओर खींच रहा था।
७.१८
रेखाबिभक्तश्च विभक्तगात्र्याः
किंचिन्मधूच्छिष्टविमृष्टरागः ।
कामप्यभिख्यां स्फुरितैरपुष्य-
दासन्नलावण्यफलोऽध्ररोष्ठः ॥
किंचिन्मधूच्छिष्टविमृष्टरागः ।
कामप्यभिख्यां स्फुरितैरपुष्य-
दासन्नलावण्यफलोऽध्ररोष्ठः ॥
Summary
AI
Of the well-proportioned maiden, the lower lip, defined by a line, its color slightly enhanced by beeswax, and about to attain the fruit of perfect loveliness, gained an indescribable beauty through its gentle throbbing.
सारांश
AI
रेखाओं से सुस्पष्ट और मोम के लेप से चमकते हुए पार्वती के अधर अपनी स्वाभाविक लालिमा के कारण यौवन के साक्षात फल की भाँति अत्यंत आकर्षक लग रहे थे।
७.१९
पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन
स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् ।
सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशी-
र्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥
स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् ।
सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशी-
र्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥
Summary
AI
A friend jokingly told Parvati, "Touch your husband's crescent moon on his head with this foot." After her feet were colored and she was blessed, Parvati, without a word, playfully struck that friend with a garland.
सारांश
AI
सखी ने पैरों में महावर लगाते हुए विनोद में कहा, 'इससे अपने पति के मस्तक के चन्द्रमा को स्पर्श करना'। पार्वती ने लज्जावश मौन रहकर उसे फूलों की माला से मारा।
७.२०
तस्याः सुजातोत्पलपत्रकान्ते
प्रसाधिकाभिर्नयने निरीक्ष्य ।
न चक्षुषोः कान्तिविशेषबुद्ध्या
कालाञ्जनं मङ्गलमित्युपात्तम् ॥
प्रसाधिकाभिर्नयने निरीक्ष्य ।
न चक्षुषोः कान्तिविशेषबुद्ध्या
कालाञ्जनं मङ्गलमित्युपात्तम् ॥
Summary
AI
Her attendants, observing her eyes which were as beautiful as the petals of a well-grown lotus, did not apply black collyrium. They considered it merely an auspicious ritual, not something needed to enhance the inherent special beauty of her eyes.
सारांश
AI
नीलकमल के समान सुंदर पार्वती के नेत्रों में सखियों ने काजल केवल मंगल की रक्षा के लिए लगाया, क्योंकि उनके नेत्र स्वाभाविक रूप से ही अत्यंत कांतियुक्त थे।
७.२१
सा संभवद्भिः कुसुमैर्लतेव
ज्योतिर्भिरुद्यद्भिरिव त्रियामा ।
सरिद्विहङ्गैरिव लीयमानै-
रामुच्यमानाभरणा चकासे ॥
ज्योतिर्भिरुद्यद्भिरिव त्रियामा ।
सरिद्विहङ्गैरिव लीयमानै-
रामुच्यमानाभरणा चकासे ॥
Summary
AI
As she was being adorned with ornaments, she shone like a creeper with blossoming flowers, like the night with rising stars, and like a river with settling birds.
सारांश
AI
आभूषणों से सुसज्जित पार्वती खिले हुए फूलों वाली लता, नक्षत्रों से युक्त रात्रि और जलपक्षियों से भरी नदी के समान अत्यंत सुशोभित हुईं।
७.२२
आत्मानमालोक्य च शोभमान-
मादर्शबिम्बे स्तिमितायताक्षी ।
हरोपयाने त्वरिता बभूव
स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः ॥
मादर्शबिम्बे स्तिमितायताक्षी ।
हरोपयाने त्वरिता बभूव
स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः ॥
Summary
AI
Seeing her own radiant reflection in the mirror, the long-eyed Parvati became eager to go to Shiva. Indeed, for women, the true purpose of dressing up is to be seen by their beloved.
सारांश
AI
दर्पण में अपना शृंगार देख पार्वती शिव से मिलने को आतुर हो गईं, क्योंकि स्त्रियों के सजने का मुख्य उद्देश्य प्रियतम द्वारा सराहा जाना ही है।
७.२३
अथाङ्गुलिभ्यां हरितालमार्द्रं
माङ्गल्यमादाय मनःशिलां च ।
कर्णावसक्तामलदन्तपत्रं
माता तदीयं मुखमुन्नमय्य ॥
माङ्गल्यमादाय मनःशिलां च ।
कर्णावसक्तामलदन्तपत्रं
माता तदीयं मुखमुन्नमय्य ॥
Summary
AI
Then, her mother Menā, taking moist, auspicious yellow orpiment and red arsenic with her fingers, lifted up Parvati's face, which was adorned with a pure ivory ear-ornament. (This verse continues into the next).
सारांश
AI
माता मेना ने पार्वती का मुख ऊपर उठाकर मंगलकारी हरिताल और गोरोचन लगाया तथा उनके कानों में हाथीदांत के स्वच्छ कर्णफूल पहनाए।
७.२४
उमास्तनोद्भेदमनुप्रवृद्धो
मनोरथो यः प्रथमो बभूव ।
तमेव मेना दुहितुः कथंचि-
द्विवाहदीक्षातिलकं चकार ॥
मनोरथो यः प्रथमो बभूव ।
तमेव मेना दुहितुः कथंचि-
द्विवाहदीक्षातिलकं चकार ॥
Summary
AI
The very first wish that had grown in Menā's heart along with the budding of her daughter Uma's youth—that wish she now, with deep emotion, transformed into the auspicious tilaka mark for the marriage ceremony on her daughter's forehead.
सारांश
AI
मेना ने पार्वती के मस्तक पर विवाह का मंगल तिलक लगाया, जो मानो उनके यौवन के साथ बढ़ती हुई उनकी प्रथम अभिलाषा का ही साकार रूप था।
७.२५
बबन्ध चास्राकुलदृष्टिरस्याः
स्थानान्तरे कल्पितसन्निवेशम् ।
धात्र्यङ्गुलीभिः प्रतिसार्यमाण-
मूर्णमयं कौतुकहस्तसूत्रम् ॥
स्थानान्तरे कल्पितसन्निवेशम् ।
धात्र्यङ्गुलीभिः प्रतिसार्यमाण-
मूर्णमयं कौतुकहस्तसूत्रम् ॥
Summary
AI
With eyes full of tears, Menā also tied the auspicious woolen marriage thread on her daughter's wrist. The thread, being adjusted by the nurse's fingers, was placed at a spot different from its usual position due to her emotional state.
सारांश
AI
आँसुओं से भरी आँखों वाली मेना ने धात्रियों की सहायता से पार्वती की कलाई पर ऊन का मांगलिक कौतुक-सूत्र बाँधा।
७.२६
क्षीरोदवेलेव सफेनपुञ्जा
पर्याप्तचन्द्रेव शरत्त्रियामा ।
नवं नवक्षौमनिवासिनी सा
भूयो बभौ दर्पणमादधाना ॥
पर्याप्तचन्द्रेव शरत्त्रियामा ।
नवं नवक्षौमनिवासिनी सा
भूयो बभौ दर्पणमादधाना ॥
Summary
AI
Dressed in a new silk garment and holding a mirror, she shone even more brightly. She looked like the shore of the milk ocean with its masses of foam, and like an autumn night graced by a full moon.
सारांश
AI
श्वेत रेशमी वस्त्र धारण कर और हाथ में दर्पण लिए पार्वती क्षीरसागर की तटरेखा और शरद ऋतु की चांदनी रात जैसी कांतिवान प्रतीत हुईं।
७.२७
तामर्चिताभ्यः कुलदेवताभ्यः
कुलप्रतिष्ठां प्रणमय्य माता ।
अकारयत्कारयितव्यदक्षा
क्रमेण पादग्रहणं सतीनाम् ॥
कुलप्रतिष्ठां प्रणमय्य माता ।
अकारयत्कारयितव्यदक्षा
क्रमेण पादग्रहणं सतीनाम् ॥
Summary
AI
The mother, Menā, who was skilled in directing ceremonies, first had Parvati, the family's honor, bow to the worshipped family deities. Then, she had her sequentially touch the feet of the virtuous, married women present.
सारांश
AI
कुलदेवताओं की पूजा के पश्चात, चतुर माता मेना ने कुल की प्रतिष्ठा स्वरूप पार्वती से सौभाग्यवती स्त्रियों के चरण स्पर्श करवाए।
७.२८
अखण्डितं प्रेम लभस्व पत्यु-
रित्युच्यते ताभिरुमा स्म नम्रा ।
तया तु तस्यार्धशरीरभाजा
पश्चात्कृताः स्निग्धजनाशिषोऽ पि ॥
रित्युच्यते ताभिरुमा स्म नम्रा ।
तया तु तस्यार्धशरीरभाजा
पश्चात्कृताः स्निग्धजनाशिषोऽ पि ॥
Summary
AI
As Uma bowed, the women blessed her, saying, "May you receive the unbroken love of your husband." However, for her, who was destined to become half of Shiva's body, even these heartfelt blessings from loved ones seemed secondary.
सारांश
AI
जब स्त्रियों ने पार्वती को पति का अखंड प्रेम पाने का आशीर्वाद दिया, तब पार्वती ने भविष्य में शिव का आधा शरीर प्राप्त कर उस आशीष को भी सार्थक कर दिया।
७.२९
इच्छाविभूत्योरनुरूपमद्रि-
स्तस्याः कृती कृत्यमशेषयित्वा ।
सभ्यः सभायां सुहृदास्थितायां
तस्थौ वृषाङ्कागमनप्रतीक्षः ॥
स्तस्याः कृती कृत्यमशेषयित्वा ।
सभ्यः सभायां सुहृदास्थितायां
तस्थौ वृषाङ्कागमनप्रतीक्षः ॥
Summary
AI
The accomplished and courtly Mountain King, Himalaya, having completed all the preparations for his daughter's wedding in a manner befitting her wishes and his own stature, stood in the assembly hall filled with friends and relatives, awaiting the arrival of Shiva.
सारांश
AI
विवाह की सभी तैयारियाँ पूर्ण कर पर्वतराज हिमालय अपने मित्रों और सभासदों के साथ भगवान शिव के आगमन की प्रतीक्षा करने लगे।
७.३०
तावद्वरस्यापि कुबेरशैले
तत्पूर्वपाणिग्रहणानुरूपम् ।
प्रसाधनं मातृभिरादृताभि-
र्न्यस्तं पुरस्तात्पुरशासनस्य ॥
तत्पूर्वपाणिग्रहणानुरूपम् ।
प्रसाधनं मातृभिरादृताभि-
र्न्यस्तं पुरस्तात्पुरशासनस्य ॥
Summary
AI
Meanwhile, on Mount Kailasa, the divine Mothers, with great reverence, placed before the groom, Shiva, the chastiser of cities, adornments befitting that unprecedented wedding.
सारांश
AI
कैलाश पर्वत पर आदरणीय मातृकाओं ने भगवान शिव के विवाह के निमित्त उनके सम्मुख दिव्य शृंगार की मांगलिक सामग्रियां सजाकर प्रस्तुत कीं।
७.३१
तद्गौरवान्मङ्गलमण्डनश्रीः
सा पस्पृशे केवलमीश्वरेण ।
स्व एव वेषः परिणेतुरिष्टं
भावान्तरं तस्य विभोः प्रपेदे ॥
सा पस्पृशे केवलमीश्वरेण ।
स्व एव वेषः परिणेतुरिष्टं
भावान्तरं तस्य विभोः प्रपेदे ॥
Summary
AI
Out of respect for the divine Mothers, the Lord Shiva merely touched the splendid auspicious ornaments they offered. His own inherent attire itself, befitting the groom, attained a new and desired state of beauty.
सारांश
AI
शिव ने उन देवियों के सम्मान में मंगल-आभूषणों का केवल स्पर्श किया और उनका स्वाभाविक वेष ही स्वयं अद्भुत विवाह-वेष में परिवर्तित हो गया।
७.३२
बभूव भस्मैव सिताङ्गरागः
कपालमेवामलशेखरश्रीः ।
उपान्तभागेषु च रोचनाङ्को
गजाजिनस्यैव दुकूलभावः ॥
कपालमेवामलशेखरश्रीः ।
उपान्तभागेषु च रोचनाङ्को
गजाजिनस्यैव दुकूलभावः ॥
Summary
AI
His ash itself became the white cosmetic paste. The skull he wore became as beautiful as a pure crest-jewel. And his elephant hide, marked with yellow pigment on its edges, assumed the quality of a fine silk garment.
सारांश
AI
शिव के शरीर की भस्म अंगराग बन गई, कपाल मुकुट की भांति चमकने लगा और उनका व्याघ्रचर्म रेशमी वस्त्र जैसी शोभा पाने लगा।
७.३३
शङ्खान्तरद्योति विलोचनं
यदन्तर्निविष्टामलपिङ्गतार्-
अम् सान्निध्यपक्षे हरितालमय्-
यास्तदेव जातं तिलकक्रियाय्-
आः
यदन्तर्निविष्टामलपिङ्गतार्-
अम् सान्निध्यपक्षे हरितालमय्-
यास्तदेव जातं तिलकक्रियाय्-
आः
Summary
AI
His third eye, shining on his forehead with its pure, tawny pupil, itself served the purpose of the auspicious tilaka mark, which is typically made of yellow orpiment.
सारांश
AI
भगवान शिव के ललाट पर स्थित तीसरा नेत्र, जिसमें स्वच्छ भूरी पुतली चमक रही थी, तिलक के स्थान पर स्वतः ही सुशोभित हो गया।
७.३४
यथाप्रदेशं भुजगेश्वराणां
करिश्यतामाभरणान्तरत्वम् ।
शरीरमात्रं विकृतिं प्रपेदे
तथैव तस्थुः फणरत्नशोभाः ॥
करिश्यतामाभरणान्तरत्वम् ।
शरीरमात्रं विकृतिं प्रपेदे
तथैव तस्थुः फणरत्नशोभाः ॥
Summary
AI
The bodies of the serpent lords adorning Shiva, which were to be transformed into other ornaments like gold, underwent a change. However, the brilliance of their hood-jewels remained just as they were, unchanged.
सारांश
AI
शिव के शरीर पर लिपटे सर्पों का स्वरूप तो नहीं बदला, किंतु उनके फणों में स्थित मणियों की चमक ने दिव्य आभूषणों का स्थान ले लिया।
७.३५
दिवापि निष्ठ्यूतमरीचिभासा
बाल्यादनाविष्कृतलाञ्छनेन ।
चन्द्रेण नित्यं प्रतिभिन्नमौले-
श्चूडामणेः किं ग्रहणं हरस्य ॥
बाल्यादनाविष्कृतलाञ्छनेन ।
चन्द्रेण नित्यं प्रतिभिन्नमौले-
श्चूडामणेः किं ग्रहणं हरस्य ॥
Summary
AI
For Shiva, whose crest is always adorned by the crescent moon—which shines brightly even during the day and whose dark spot is not yet visible due to its newness—what need was there to wear a separate crest-jewel?
सारांश
AI
जिन शिव के मस्तक पर निष्कलंक चंद्रमा सदैव विद्यमान रहता है, उन्हें किसी अन्य रत्नजड़ित चूड़ामणि को धारण करने की कोई आवश्यकता नहीं थी।
७.३६
इत्यद्भुतैकप्रभवः प्रभावा-
त्प्रसिद्धनेपथ्यविधेर्विधाता ।
आत्मानमासन्नगणोपनीते
खड्गे निषक्तप्रतिमं ददर्श ॥
त्प्रसिद्धनेपथ्यविधेर्विधाता ।
आत्मानमासन्नगणोपनीते
खड्गे निषक्तप्रतिमं ददर्श ॥
Summary
AI
Thus, Shiva, the sole source of wonders and the ordainer of even the established rules of attire, by his divine power, saw his own reflection in a sword brought to him by a nearby attendant.
सारांश
AI
संपूर्ण शृंगार के विधाता शिव ने समीप खड़े गण द्वारा पकड़ी गई तलवार के स्वच्छ फलक में अपने दिव्य स्वरूप का प्रतिबिंब देखा।
७.३७
स गोपतिं नन्दिभुजावलम्बी
शार्दूलचर्मान्तरितोरुपृष्ठम् ।
तद्भक्तिसंक्षिप्तबृहत्प्रमाण-
मारुह्य कैलासमिव प्रतस्थे ॥
शार्दूलचर्मान्तरितोरुपृष्ठम् ।
तद्भक्तिसंक्षिप्तबृहत्प्रमाण-
मारुह्य कैलासमिव प्रतस्थे ॥
Summary
AI
Leaning on Nandi's arm, Shiva mounted his bull, whose broad back was covered with a tiger skin and whose massive form had been condensed out of devotion. Mounting him, who was like a moving Kailasa, Shiva set out.
सारांश
AI
नंदी के कंधे का सहारा लेकर शिव व्याघ्रचर्म से ढकी उसकी पीठ पर सवार हुए। वह वृषभ भक्तिवश संकुचित होकर साक्षात कैलाश जैसा लग रहा था।
७.३८
तं मातरो देवमनुव्रजन्त्यः
स्ववाहनक्षोभचलावतंसाः ।
मुखैः प्रभामण्डलरेणुगौरैः
पद्माकरं चक्रुरिवान्तरीक्षम् ॥
स्ववाहनक्षोभचलावतंसाः ।
मुखैः प्रभामण्डलरेणुगौरैः
पद्माकरं चक्रुरिवान्तरीक्षम् ॥
Summary
AI
Following the god Shiva, the divine Mothers, whose ear-ornaments trembled with the movement of their celestial vehicles, made the sky appear like a lake of lotuses with their faces, which were radiant like the pollen from their halos.
सारांश
AI
शिव के पीछे चलती हुई मातृकाओं के मुखों की कांति से संपूर्ण आकाश कमलों से भरे हुए सरोवर के समान सुंदर प्रतीत होने लगा।
७.३९
तासां च पश्चात्कनकप्रभाणां
काली कपालाभरणा चकासे ।
बलाकिनी नीलपयोदराजी
दूरं पुरःक्षिप्तशतह्रदेव ॥
काली कपालाभरणा चकासे ।
बलाकिनी नीलपयोदराजी
दूरं पुरःक्षिप्तशतह्रदेव ॥
Summary
AI
And behind those golden-hued Mothers shone Kali, adorned with skulls. She appeared like a line of dark clouds accompanied by cranes, with lightning flashing far ahead of it.
सारांश
AI
स्वर्णमयी कांति वाली उन देवियों के पीछे कपालमाला धारण किए हुए काली ऐसी लगीं जैसे काले बादलों के बीच चमकती बिजली हो।
७.४०
ततो गणैः शूलभृतः पुरोगै-
रुदीरितो मङ्गलतूर्यघोषः ।
विमानशृङ्गाण्यवगाहमानः
शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः ॥
रुदीरितो मङ्गलतूर्यघोषः ।
विमानशृङ्गाण्यवगाहमानः
शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः ॥
Summary
AI
Then, the Ganas preceding the trident-bearer Shiva raised a clamor of auspicious music. This sound, pervading the spires of the celestial chariots, announced to the other gods that the time for rendering service had arrived.
सारांश
AI
शिव के गणों द्वारा बजाए गए मंगल वाद्यों का स्वर आकाशगामी विमानों तक गूँज उठा, जो देवताओं को महादेव की सेवा के अवसर की सूचना दे रहा था।
७.४१
उपाददे तस्य सहस्ररश्मि-
स्त्वष्ट्रा नवं निर्मितमातपत्रम् ।
स तद्दुकूलादविदूरमौलि-
र्बभौ पतद्गङ्ग इवोत्तमाङ्गे ॥
स्त्वष्ट्रा नवं निर्मितमातपत्रम् ।
स तद्दुकूलादविदूरमौलि-
र्बभौ पतद्गङ्ग इवोत्तमाङ्गे ॥
Summary
AI
The Sun held over Shiva a new parasol crafted by Tvashtri. With his crest close to the parasol's silk canopy, Shiva shone as if the celestial Ganga was once again descending upon his head.
सारांश
AI
सूर्य द्वारा प्रदत्त और विश्वकर्मा द्वारा निर्मित नवीन छत्र शिव के मस्तक पर सुशोभित हुआ, जिससे उनके सिर पर गंगा के गिरने जैसा आभास हो रहा था।
७.४२
मूर्ते च गङ्गायमुने तदानीं
सचामरे देवमसेविषाताम् ।
समुद्रगारूपविपर्ययेऽपि
सहंसपाते इव लक्ष्यमाणे ॥
सचामरे देवमसेविषाताम् ।
समुद्रगारूपविपर्ययेऽपि
सहंसपाते इव लक्ष्यमाणे ॥
Summary
AI
At that time, the rivers Ganga and Yamuna, in personified forms, served the god by waving whisks. Even though they had abandoned their river forms, the movement of the white whisks made them appear as if they were still accompanied by flights of swans.
सारांश
AI
साक्षात् रूप धारण किए हुए गंगा और यमुना चँवर डुलाकर शिव की सेवा करने लगीं। मनुष्य रूप में होने पर भी वे अपने हंसों और लहरों के चिन्हों से पहचानी जा रही थीं।
७.४३
तमन्वगच्छत्प्रथमो विधाता
श्रीवत्सलक्ष्मा पुरुषश्च साक्षात् ।
जयेति वाचा महिमानमस्य
संवर्धयन्त्या हविषेव वह्निम् ॥
श्रीवत्सलक्ष्मा पुरुषश्च साक्षात् ।
जयेति वाचा महिमानमस्य
संवर्धयन्त्या हविषेव वह्निम् ॥
Summary
AI
The first creator, Brahma, and the Supreme Being Vishnu himself, marked with the Shrivatsa, followed him. With their cries of "Victory!", they augmented his glory, just as an oblation of ghee increases a fire.
सारांश
AI
ब्रह्मा और विष्णु 'जय' घोष करते हुए शिव के पीछे चले, जिससे शिव की महिमा वैसे ही बढ़ गई जैसे घी से अग्नि की लपटें बढ़ जाती हैं।
७.४४
एकैव मूर्तिर्बिभिदे त्रिधा सा
सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् ।
विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचि-
द्वेधास्तयोस्तावपि धातुराद्यौ ॥
सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् ।
विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचि-
द्वेधास्तयोस्तावपि धातुराद्यौ ॥
Summary
AI
That one and the same form divided itself into three: Brahma, Vishnu, and Shiva. The state of being first or last among them is interchangeable. Sometimes Shiva is prior to Vishnu, sometimes Vishnu is prior to him; sometimes Brahma is prior to them both, and at other times, they are both prior to Shiva.
सारांश
AI
एक ही शक्ति तीन रूपों में विभाजित है, जिनमें श्रेष्ठता का कोई स्थायी क्रम नहीं है; कभी विष्णु श्रेष्ठ हैं तो कभी शिव या ब्रह्मा। वे एक-दूसरे के पूरक और आदि कारण हैं।
७.४५
तं लोकपालाः पुरुहूतमुख्याः
श्रीलक्षणोत्सर्गविनीतवेषाः ।
दृष्टिप्रदाने कृतनन्दिसंज्ञा-
स्तद्दर्शिताः प्राञ्जलयः प्रणेमुः ॥
श्रीलक्षणोत्सर्गविनीतवेषाः ।
दृष्टिप्रदाने कृतनन्दिसंज्ञा-
स्तद्दर्शिताः प्राञ्जलयः प्रणेमुः ॥
Summary
AI
The guardians of the worlds, led by Indra, their attire made humble by setting aside their royal insignia, bowed down to him (Shiva) with folded hands. They had been signaled by Nandi for the audience and were shown the way by him.
सारांश
AI
इंद्र आदि लोकपालों ने अपने ऐश्वर्य के चिन्हों को त्यागकर विनम्र वेश में नंदी के संकेत पर हाथ जोड़कर शिव को प्रणाम किया।
७.४६
कम्पेन मूर्ध्नः शतपत्रयोनिं
वाचा हरिं वृत्रहणं स्मितेन ।
आलोकमात्रेण सुरानशेषा-
न्संभावयामास यथाप्रधानम् ॥
वाचा हरिं वृत्रहणं स्मितेन ।
आलोकमात्रेण सुरानशेषा-
न्संभावयामास यथाप्रधानम् ॥
Summary
AI
He (Shiva) honored them according to their rank: Brahma, the lotus-born, with a nod of his head; Vishnu with a word; Indra, the slayer of Vritra, with a smile; and all the remaining gods with a mere glance.
सारांश
AI
शिव ने अपनी मर्यादा के अनुसार ब्रह्मा को सिर हिलाकर, विष्णु को मधुर वचनों से, इंद्र को मुस्कान से और अन्य देवताओं को केवल दृष्टिपात से सम्मानित किया।
७.४७
तस्मै जयाशीः ससृजे पुरस्ता-
त्सप्तर्षिभिस्तान्स्मितपूर्वमाह ।
विवाहयज्ञे विततेऽत्र यूय-
मध्वर्यवः पूर्ववृता मयेति ॥
त्सप्तर्षिभिस्तान्स्मितपूर्वमाह ।
विवाहयज्ञे विततेऽत्र यूय-
मध्वर्यवः पूर्ववृता मयेति ॥
Summary
AI
The Seven Sages in front of him uttered blessings of victory. He (Shiva) then spoke to them with a smile, saying, "In this extensive marriage-sacrifice, you have been previously chosen by me as the Adhvaryu priests."
सारांश
AI
सप्तऋषियों ने शिव को विजय का आशीर्वाद दिया। शिव ने मुस्कुराते हुए उनसे कहा कि इस विवाह यज्ञ में आप सभी मेरे द्वारा पहले ही अध्वर्यु नियुक्त किए जा चुके हैं।
७.४८
विश्वावसुप्राग्रहरैः प्रवीणैः
संगीयमानत्रिपुरावदानः ।
अध्वानमध्वान्तविकारलङ्घ्य-
स्ततार ताराधिपखण्डधारी ॥
संगीयमानत्रिपुरावदानः ।
अध्वानमध्वान्तविकारलङ्घ्य-
स्ततार ताराधिपखण्डधारी ॥
Summary
AI
The wearer of the crescent moon (Shiva), whose heroic deed of destroying the three cities was being sung by skilled Gandharvas led by Vishvavasu, traversed the path, being one who could easily overcome the darkness and other obstacles of the journey.
सारांश
AI
गंधर्वराज विश्वावसु और अन्य कुशल गायकों द्वारा त्रिपुर विजय के यश का गान किए जाने पर, चंद्रधारी शिव ने अंधकार से रहित मार्ग को पार किया।
७.४९
खे खेलगामी तमुवाह वाहः
सशब्दचामीकरकिङ्किणीकः ।
तटाभिघातादिव लग्नपङ्के
धुन्वन्मुहुः प्रोतघने विषाणे ॥
सशब्दचामीकरकिङ्किणीकः ।
तटाभिघातादिव लग्नपङ्के
धुन्वन्मुहुः प्रोतघने विषाणे ॥
Summary
AI
In the sky, his playfully-moving mount (Nandi), adorned with jingling golden bells, carried him. It repeatedly shook its two horns, on which clouds were impaled, as if to shake off mud stuck from striking a riverbank.
सारांश
AI
शिव का बैल नंदी, जिसके गले में घंटियाँ बज रही थीं, आकाश में ऐसे चल रहा था मानो उसके सींग बादलों को चीर रहे हों और वह कीचड़ से निकल रहा हो।
७.५०
स प्रापदप्राप्तपराभियोगं
नगेन्द्रगुप्तं नगरं मुहूर्तात् ।
पुरो विलग्नैर्हरदृष्टिपातैः
सुवर्णसूत्रैरिव कृष्यमाणः ॥
नगेन्द्रगुप्तं नगरं मुहूर्तात् ।
पुरो विलग्नैर्हरदृष्टिपातैः
सुवर्णसूत्रैरिव कृष्यमाणः ॥
Summary
AI
He reached the city, protected by the lord of mountains and unassailed by enemies, in a moment, as if being pulled along by golden threads, which were in fact his own eager glances fixed ahead of him.
सारांश
AI
शिव शीघ्र ही हिमालय की सुरक्षित नगरी में पहुँच गए। ऐसा लग रहा था मानो उनकी आगे की ओर जाती हुई दृष्टि रूपी सुवर्ण सूत्र उन्हें नगर की ओर खींच रहे हों।
॥ इति सप्तमः सर्गः ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.