३.१
तस्मिन्मघोनस्त्रिदशान्विहाय
सहस्रमक्ष्णां युगपत्पपात ।
प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां
प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु ॥
सहस्रमक्ष्णां युगपत्पपात ।
प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां
प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु ॥
Summary
AI
Leaving aside the other gods, Indra's thousand eyes fell simultaneously upon Kamadeva. For the regard of masters towards their dependents is usually fickle, being dictated by the needs of the moment.
सारांश
AI
इंद्र की एक हजार आँखें एक साथ कामदेव पर टिकीं। स्वामियों का आश्रितों के प्रति स्नेह प्रायः कार्य सिद्धि की आवश्यकता पर निर्भर करता है।
३.२
स वासवेनासनसंनिकृष्ट-
मितो निषीदेति विसृष्टभूमिः ।
भर्तुः प्रसादं प्रतिनन्द्य मूर्ध्ना
वक्तुं मिथः प्राक्रमतैवमेनम् ॥
मितो निषीदेति विसृष्टभूमिः ।
भर्तुः प्रसादं प्रतिनन्द्य मूर्ध्ना
वक्तुं मिथः प्राक्रमतैवमेनम् ॥
Summary
AI
Offered a place by Indra with the words, "Sit here, near my seat," Kamadeva accepted the master's favor with a bow of his head and began to speak to him thus in private.
सारांश
AI
इंद्र ने कामदेव को अपने पास बैठने का स्थान दिया। स्वामी के इस सत्कार को सिर झुकाकर स्वीकार करते हुए कामदेव ने एकांत में उनसे कहना शुरू किया।
३.३
आज्ञापय ज्ञातविशेष पुंसां
लोकेषु यत्ते करणीयमस्ति ।
अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्त-
मिच्छामि संवर्धितमाज्ञया ते ॥
लोकेषु यत्ते करणीयमस्ति ।
अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्त-
मिच्छामि संवर्धितमाज्ञया ते ॥
Summary
AI
"O you who know what is best, command what is to be done by you for the beings in the worlds. I wish for this favor, which began with your mere thought of me, to be enhanced by your command."
सारांश
AI
हे पुरुषों के मर्मज्ञ! आज्ञा दीजिये कि मुझे लोकों में क्या करना है। आप द्वारा मुझे याद किये जाने के अनुग्रह को मैं आपकी आज्ञा पालन से और बढ़ाना चाहता हूँ।
३.४
केनाभ्यसूया पदकाङ्क्षिणा ते
नितान्तदीर्घैर्जनिता तपोभिः ।
यावद्भवत्याहितसायकस्य
मत्कार्मुकस्यास्य निदेशवर्ती ॥
नितान्तदीर्घैर्जनिता तपोभिः ।
यावद्भवत्याहितसायकस्य
मत्कार्मुकस्यास्य निदेशवर्ती ॥
Summary
AI
"Has some rival, desiring your position, caused you jealousy with his extremely long penances? He cannot succeed so long as he remains a target for this bow of mine, with an arrow fitted to it."
सारांश
AI
कौन अपनी लंबी तपस्या से आपके पद की आकांक्षा कर रहा है? वह मेरे बाणों से सुसज्जित धनुष की आज्ञा के अधीन होने वाला है।
३.५
असंमतः कस्तव मुक्तिमार्गं
पुनर्भवक्लेशभयात्प्रपन्नः ।
बद्धश्चिरं तिष्ठतु सुन्दरीणा-
मारेचितभ्रूचतुरैः कटाक्षैः ॥
पुनर्भवक्लेशभयात्प्रपन्नः ।
बद्धश्चिरं तिष्ठतु सुन्दरीणा-
मारेचितभ्रूचतुरैः कटाक्षैः ॥
Summary
AI
"Who, seeking the path of liberation out of fear of the pain of rebirth, has earned your disapproval? Let him be bound for a long time by the skillful, sidelong glances from the gracefully arched eyebrows of beautiful women."
सारांश
AI
कौन पुनर्जन्म के भय से मुक्ति मार्ग पर चल पड़ा है? उसे सुंदरियों की तिरछी भौंहों वाले चतुर कटाक्षों के जाल में लंबे समय तक के लिए बांध दिया जाए।
३.६
अध्यापितस्योशनसापि नीतिं
प्रयुक्तरागप्रणिधिर्द्विषस्ते ।
कस्यार्थधर्मौ वद पीडयामि
सिन्धोस्तटावोघ इव प्रवृद्धः ॥
प्रयुक्तरागप्रणिधिर्द्विषस्ते ।
कस्यार्थधर्मौ वद पीडयामि
सिन्धोस्तटावोघ इव प्रवृद्धः ॥
Summary
AI
"Tell me, whose wealth and righteousness shall I destroy, like a swollen river eroding its two banks? I am your agent of passion against your enemy, even if he has been taught statecraft by Shukracharya himself."
सारांश
AI
नीति में निपुण आपके किस शत्रु के अर्थ और धर्म को मैं अपनी लहरों से नदी के तट की तरह नष्ट कर दूँ? मेरे प्रभाव से वे विचलित हो जाएंगे।
३.७
कामेकपत्नीव्रतदुःखशीलां
लोलं मनश्चारुतया प्रविष्टाम् ।
नितम्बिनीमिच्छसि मुक्तलज्जां
कण्ठे स्वयंग्राहनिषक्तबाहुम् ॥
लोलं मनश्चारुतया प्रविष्टाम् ।
नितम्बिनीमिच्छसि मुक्तलज्जां
कण्ठे स्वयंग्राहनिषक्तबाहुम् ॥
Summary
AI
"Which shapely woman, though devoted to her husband, has captured your fickle mind with her charm? Do you wish for her to abandon her shame and spontaneously throw her arms around your neck in an embrace?"
सारांश
AI
किस पतिव्रता स्त्री को आप काम विह्वल और निर्लज्ज बनाना चाहते हैं, जो स्वयं आगे बढ़कर अपने प्रेमी के गले लग जाए?
३.८
कयासि कामिन्सुरतापराधा-
त्पादानतः कोपनयावधूतः ।
यस्याः करिष्यामि दृढानुतापं
प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥
त्पादानतः कोपनयावधूतः ।
यस्याः करिष्यामि दृढानुतापं
प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥
Summary
AI
"O lover, by which angry woman have you been spurned, even after bowing at her feet for some offense in love? Tell me, for I will make her body, full of intense remorse, seek refuge on a bed of tender leaves."
सारांश
AI
किस कामिनी ने रूठकर आपका अपमान किया है? मैं उसे पश्चात्ताप की अग्नि में ऐसा जलाऊंगा कि उसका शरीर कोमल पत्तों की शय्या पर भी चैन न पा सकेगा।
३.९
प्रसीद विश्राम्यतु वीर वज्रं
शरैर्मदीयैः कतमः सुरारिः ।
बिभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः
स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ॥
शरैर्मदीयैः कतमः सुरारिः ।
बिभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः
स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ॥
Summary
AI
"O hero, be pleased and let your thunderbolt rest. Which enemy of the gods, his arm-strength nullified by my arrows, shall I make so timid that he fears even women whose lower lips tremble in anger?"
सारांश
AI
हे वीर! वज्र को विश्राम करने दें। मेरे बाणों से कौन असुर इतना शक्तिहीन हो जाए कि वह स्त्रियों के कोप से कांपते हुए अधरों से भी डरने लगे?
३.१०
तव प्रसादात्कुसुमायुधोऽपि
सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा ।
कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणे-
र्धैर्यच्युतिं के मम धन्विनोऽन्ये ॥
सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा ।
कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणे-
र्धैर्यच्युतिं के मम धन्विनोऽन्ये ॥
Summary
AI
"By your grace, even I, the flower-arrowed one, having only Spring as my companion, can cause even the Pinaka-wielding Shiva to lose his composure. What account are other archers to me?"
सारांश
AI
आपकी कृपा से वसंत को अपना एकमात्र सहायक पाकर मैं पिनाकधारी शिव का भी धैर्य भंग कर सकता हूँ, फिर अन्य धनुर्धारियों की क्या बिसात?
३.११
अथोरुदेशादवतार्य पाद-
माक्रान्तिसंभावितपादपीठम् ।
संकल्पिथार्थे विवृतात्मशक्ति-
माखण्डलः काममिदं बभाषे ॥
माक्रान्तिसंभावितपादपीठम् ।
संकल्पिथार्थे विवृतात्मशक्ति-
माखण्डलः काममिदं बभाषे ॥
Summary
AI
Then Indra, lowering from his thigh his foot that was accustomed to a footstool, spoke these words to Kama, who had revealed his power regarding the intended task.
सारांश
AI
तब इंद्र ने अपने पैर को पादपीठ से नीचे उतारा और कामदेव की आत्मशक्ति को देखकर अपने संकल्पित कार्य के विषय में इस प्रकार कहना शुरू किया।
३.१२
सर्वं सखे त्वय्युपपन्नमेत-
दुभे ममास्त्रे कुलिशं भवांश्च ।
वज्रं तपोवीर्यमहत्सु कुण्ठम्
त्वं सर्वतोगामि च साधकं च ॥
दुभे ममास्त्रे कुलिशं भवांश्च ।
वज्रं तपोवीर्यमहत्सु कुण्ठम्
त्वं सर्वतोगामि च साधकं च ॥
Summary
AI
"O friend, all this is fitting for you. The thunderbolt and you are my two weapons. But the thunderbolt is ineffective against those great in ascetic power, whereas you are all-pervading and always effective."
सारांश
AI
हे मित्र! तुमने जो कहा वह उचित ही है। वज्र और तुम, ये दोनों ही मेरे शस्त्र हो। किंतु वज्र तपस्वियों पर कुंठित हो जाता है, जबकि तुम सर्वत्र सफल हो।
३.१३
अवैमि ते सारमतः खलु त्वां
कार्ये गुरुण्यात्मसमं नियोक्ष्ये ।
व्यादिश्यते भूधरतामवेक्ष्य
कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः ॥
कार्ये गुरुण्यात्मसमं नियोक्ष्ये ।
व्यादिश्यते भूधरतामवेक्ष्य
कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः ॥
Summary
AI
"I know your strength. Therefore, I will indeed appoint you, as my equal, to this important task. Just as Krishna, considering his capacity to support mountains, commands the serpent Shesha to bear the weight of the earth."
सारांश
AI
मैं तुम्हारी सामर्थ्य जानता हूँ, इसीलिए तुम्हें इस भारी कार्य में नियुक्त कर रहा हूँ। जैसे विष्णु ने पृथ्वी का भार उठाने के लिए शेषनाग को चुना था।
३.१४
आशंसता बाणगतिं वृषाङ्के
कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम् ।
निबोध यज्ञांशभुजामिदानी-
मुच्चैर्द्विषामीप्सितमेतदेव ॥
कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम् ।
निबोध यज्ञांशभुजामिदानी-
मुच्चैर्द्विषामीप्सितमेतदेव ॥
Summary
AI
"With you promising that your arrow can reach even the bull-marked Shiva, our task is as good as accomplished. Now, understand this: the desired aim of the gods, who are greatly oppressed by their enemies, is this very thing."
सारांश
AI
शिव पर बाण चलाने का संकल्प करके तुमने हमारा कार्य लगभग सिद्ध ही कर दिया है। देवताओं का जो अभीष्ट है, अब उसे विस्तार से सुनो।
३.१५
अमी हि वीर्यप्रभवं भवस्य
जयाय सेनान्यमुशन्ति देवाः ।
स च त्वदेकेषुनिपातसाध्यो
ब्रह्माङ्गभूर्ब्रह्मणि योजितात्मा ॥
जयाय सेनान्यमुशन्ति देवाः ।
स च त्वदेकेषुनिपातसाध्यो
ब्रह्माङ्गभूर्ब्रह्मणि योजितात्मा ॥
Summary
AI
"For victory, these gods desire a general who will be born from the seed of Shiva. And that Shiva, a celibate with his soul concentrated on the Supreme Spirit, is to be conquered by the fall of a single arrow from you."
सारांश
AI
देवता विजय के लिए शिव के तेज से उत्पन्न सेनापति चाहते हैं। वह केवल तुम्हारे बाणों से संभव है, क्योंकि शिव अभी समाधि में लीन हैं।
३.१६
तस्मै हिमाद्रेः प्रयतां तनूजां
यतात्मने रोचयितुं यतस्व ।
योषित्सु तद्वीर्यनिषेकभूमिः
सैव क्षमेत्यात्मभुवोपदिष्टम् ॥
यतात्मने रोचयितुं यतस्व ।
योषित्सु तद्वीर्यनिषेकभूमिः
सैव क्षमेत्यात्मभुवोपदिष्टम् ॥
Summary
AI
"Strive to make the pure daughter of the Himalayas appealing to that self-controlled Shiva. For it has been instructed by Brahma that among women, she alone is fit to be the vessel for his seed."
सारांश
AI
उन जितेंद्रिय शिव के मन में हिमालय की पुत्री पार्वती के प्रति अनुराग उत्पन्न करने का प्रयास करो। ब्रह्मा के अनुसार केवल वही शिव का तेज धारण करने में सक्षम है।
३.१७
गुरोर्नियोगाच्च नगेन्द्रकन्या
स्थाणुं तपस्यन्तमधित्यकायाम् ।
अन्वास्त इत्यप्सरसां मुखेभ्यः
श्रुतं मया मत्प्रणिधिः स वर्गः ॥
स्थाणुं तपस्यन्तमधित्यकायाम् ।
अन्वास्त इत्यप्सरसां मुखेभ्यः
श्रुतं मया मत्प्रणिधिः स वर्गः ॥
Summary
AI
"And I have heard from the Apsaras—that group serves as my spies—that by her father's command, the daughter of the mountain king is attending upon Shiva, who is practicing austerities on a plateau."
सारांश
AI
अपनी गुप्तचर अप्सराओं से मैंने सुना है कि पिता की आज्ञा से पार्वती पर्वत शिखर पर तपस्या कर रहे शिव की सेवा में उपस्थित रहती हैं।
३.१८
तद्गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्य-
मर्थोऽयमर्थान्तरभाव्य एव ।
अपेक्षते प्रत्ययमुत्तमं त्वां
बीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः ॥
मर्थोऽयमर्थान्तरभाव्य एव ।
अपेक्षते प्रत्ययमुत्तमं त्वां
बीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः ॥
Summary
AI
"Therefore, go for success and do the gods' work. This matter depends entirely on another cause (you). It awaits you, the best instrument, just as a sprout within a seed, before its emergence, awaits water."
सारांश
AI
अतः सिद्धि के लिए जाओ और देवकार्य संपन्न करो। यह कार्य तुम्हारे बिना संभव नहीं है, जैसे बीज का अंकुरण जल की अपेक्षा करता है।
३.१९
तस्मिन्सुराणां विजयाभ्युपाये
तवैव नामास्त्रगतिः कृती त्वम् ।
अप्यप्रसिद्धं यशसे हि पुंसा-
मनन्यसाधारणमेव कर्म ॥
तवैव नामास्त्रगतिः कृती त्वम् ।
अप्यप्रसिद्धं यशसे हि पुंसा-
मनन्यसाधारणमेव कर्म ॥
Summary
AI
"In this strategy for the gods' victory, your weapon's reach is the only one that matters; you are the one to accomplish it. For it is an extraordinary act, even if unprecedented, that brings fame to men."
सारांश
AI
देवताओं की विजय के इस उपाय में केवल तुम्हारे ही बाणों की गति है। जो कार्य दूसरों के लिए असंभव हो, वही पुरुष को महान यश दिलाता है।
३.२०
सुराः समभ्यर्थयितार एते
कार्यं त्रयाणामपि विष्टपानाम् ।
चापेन ते कर्म न चातिहिंस्र-
महो बतासि स्पृहणीयवीर्यः ॥
कार्यं त्रयाणामपि विष्टपानाम् ।
चापेन ते कर्म न चातिहिंस्र-
महो बतासि स्पृहणीयवीर्यः ॥
Summary
AI
"These gods are the supplicants, and the task concerns all three worlds. Your work is to be done with a bow and is not excessively violent. Oh, indeed, you possess an enviable prowess!"
सारांश
AI
स्वयं देवता प्रार्थी हैं और तीनों लोकों का कार्य सिद्ध करना है। तुम्हारा धनुष भी अधिक हिंसक नहीं है, वास्तव में तुम्हारा सामर्थ्य अत्यंत प्रशंसनीय है।
३.२१
मधुश्च ते मन्मथ साहचर्या-
दासवनुक्तोऽपि सहाय एव ।
समीरणो नोदयिता भवेति
व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥
दासवनुक्तोऽपि सहाय एव ।
समीरणो नोदयिता भवेति
व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥
Summary
AI
"O Kama, due to your constant companionship, Spring is your ally even without being asked. After all, who needs to command the wind, 'Be an instigator to the fire'?"
सारांश
AI
हे मन्मथ! वसंत तुम्हारा स्वाभाविक सहायक है। जैसे अग्नि को प्रज्वलित करने के लिए वायु को किसी आदेश की आवश्यकता नहीं होती, वैसे ही वह बिना कहे ही तुम्हारी सहायता करेगा।
३.२२
तथेति शेषामिव भर्तुराज्ञा-
मादाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे ।
ऐरावतास्फालनकर्कशेन
हस्तेन पस्पर्श तदङ्गमिन्द्रः ॥
मादाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे ।
ऐरावतास्फालनकर्कशेन
हस्तेन पस्पर्श तदङ्गमिन्द्रः ॥
Summary
AI
Saying "So be it," Madana accepted his master's command as if it were a sacred remnant, placing it on his head, and set out. Indra then touched Madana's body with his hand, which was hardened from patting his elephant, Airavata.
सारांश
AI
कामदेव ने इंद्र की आज्ञा को आदरपूर्वक स्वीकार किया। प्रस्थान के समय इंद्र ने ऐरावत के स्पर्श से कठोर हुए अपने हाथ से कामदेव का उत्साह बढ़ाने के लिए उसके शरीर का स्पर्श किया।
३.२३
स माधवेनाभिमतेन सख्या
रत्या च साशङ्कमनुप्रयातः ।
अङ्गव्ययप्रार्थितकार्यसिद्धिः
स्थाण्वाश्रमं हैमवतं जगाम ॥
रत्या च साशङ्कमनुप्रयातः ।
अङ्गव्ययप्रार्थितकार्यसिद्धिः
स्थाण्वाश्रमं हैमवतं जगाम ॥
Summary
AI
He (Madana), whose success in the task required the sacrifice of his own body, went to Shiva's hermitage in the Himalayas, accompanied by his dear friend Madhava (Spring) and followed apprehensively by his wife, Rati.
सारांश
AI
कामदेव अपने प्रिय मित्र वसंत और सशंकित रति के साथ हिमालय स्थित शिव के आश्रम पहुँचा। वह शिव की समाधि भंग करने के लिए अपने शरीर के बलिदान का संकल्प ले चुका था।
३.२४
तस्मिन्वने संयमिनां मुनीनां
तपःसमाधेः प्रतिकूलवर्ती ।
संकल्पयोनेरभिमानभूत-
मात्मानमाधाय मधुर्जजृम्भे ॥
तपःसमाधेः प्रतिकूलवर्ती ।
संकल्पयोनेरभिमानभूत-
मात्मानमाधाय मधुर्जजृम्भे ॥
Summary
AI
In that forest, Spring (Madhu) began to manifest himself, embodying the very pride of the mind-born god (Kama). His presence was hostile to the asceticism and deep meditation of the self-controlled sages residing there.
सारांश
AI
उस वन में तपस्वियों की तपस्या में बाधक बनकर वसंत ने कामदेव के अहंकार स्वरूप अपना विस्तार किया, जिससे असमय ही वसंत ऋतु का प्रभाव चारों ओर फैलने लगा।
३.२५
कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरश्मौ
गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घ्य ।
दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन
व्यलीकनिःश्वासमिवोत्ससर्ज ॥
गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घ्य ।
दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन
व्यलीकनिःश्वासमिवोत्ससर्ज ॥
Summary
AI
As the hot-rayed sun, transgressing the proper season, began to move towards the northern direction guarded by Kubera, the southern direction released a fragrant breeze from its "face," like a sigh of sorrow.
सारांश
AI
जब सूर्य ने समय की मर्यादा छोड़कर उत्तर दिशा की ओर प्रस्थान किया, तब दक्षिण दिशा ने मलय पवन के रूप में मानो कोई दुख भरी लंबी साँस छोड़ी हो।
३.२६
असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः
स्कन्धात्प्रभृत्येव सपल्लवानि ।
पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां
संपर्कमासिञ्जितनूपुरेण ॥
स्कन्धात्प्रभृत्येव सपल्लवानि ।
पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां
संपर्कमासिञ्जितनूपुरेण ॥
Summary
AI
The Ashoka tree immediately produced flowers, complete with new leaves, right from its trunk. It did not wait for the customary touch of a beautiful woman's foot, adorned with tinkling anklets, to blossom.
सारांश
AI
अशोक के वृक्ष ने सुंदरियों के नूपुरों वाले चरणों के प्रहार की प्रतीक्षा किए बिना ही, जड़ से लेकर शाखाओं तक तुरंत कोमल पत्तों और फूलों को धारण कर लिया।
३.२७
सद्यः प्रवालोद्गमचारुपत्रे
नीते समाप्तिं नवचूतबाणे ।
निवेशयामास मधुर्द्विरेफा-
न्नामाक्षराणीव मनोभवस्य ॥
नीते समाप्तिं नवचूतबाणे ।
निवेशयामास मधुर्द्विरेफा-
न्नामाक्षराणीव मनोभवस्य ॥
Summary
AI
As the new mango-blossom arrow, lovely with its fresh sprouts, was perfected, Spring (Madhu) placed bees upon it, making them look like the inscribed letters of the name of Manobhava (the mind-born Kama).
सारांश
AI
वसंत ने नए कोमल पत्तों वाले आम के सुंदर बाण तैयार किए और उन पर भौंरों को इस प्रकार बैठाया, मानो वे कामदेव के नाम के अक्षर लिखे गए हों।
३.२८
वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं
दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः ।
प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां
पराङ्मुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः ॥
दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः ।
प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां
पराङ्मुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः ॥
Summary
AI
Despite its splendid color, the Karnikara flower pained the heart with its lack of fragrance. Indeed, in the matter of assembling all qualities together, the Creator's disposition is often averse.
सारांश
AI
कनेर का फूल अपने अत्यंत सुंदर रंग के बावजूद गंधहीन होने के कारण मन को खटक रहा था। प्रायः विधाता की सृष्टि में सभी गुणों का एक साथ मिलना दुर्लभ होता है।
३.२९
बालेन्दुवक्राण्यविकासभावा-
द्बभुः पलाशान्यतिलोहितानि ।
सद्यो वसन्तेन समागतानां
नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥
द्बभुः पलाशान्यतिलोहितानि ।
सद्यो वसन्तेन समागतानां
नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥
Summary
AI
The extremely red Palasha flowers, curved like the crescent moon because they were not yet fully bloomed, shone like the fresh nail marks on the forest landscapes, newly united with Spring.
सारांश
AI
अधखिले होने के कारण बाल चंद्रमा के समान वक्र और गहरे लाल पलाश के फूल ऐसे सुशोभित हो रहे थे, मानो वसंत के मिलन से वनस्थली पर नख-क्षत बने हों।
३.३०
लग्नद्विरेफाञ्जनभक्तिचित्र-
म्मुखे मधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य ।
रागेण बालारुणकोमलेन
चूतप्रवालोष्ठमलंचकार ॥
म्मुखे मधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य ।
रागेण बालारुणकोमलेन
चूतप्रवालोष्ठमलंचकार ॥
Summary
AI
The Goddess of Spring (Madhu-shri), having displayed on her face a Tilaka mark made picturesque by the decorative lines of bees clinging to it like kohl, adorned her mango-shoot lips with a redness as tender as the morning sun.
सारांश
AI
वसंत-लक्ष्मी ने तिलक पुष्प पर काजल रूपी भौंरों से माथे पर तिलक लगाया और बाल सूर्य के समान लाल आम की नई कोंपलों से अपने होठों को सजाया।
३.३१
मृगाः प्रियालद्रुममञ्जरीणां
रजःकणैर्विघ्नितदृष्टिपाताः ।
मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरु-
र्वनस्थलीर्मर्मरपत्रमोक्षाः ॥
रजःकणैर्विघ्नितदृष्टिपाताः ।
मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरु-
र्वनस्थलीर्मर्मरपत्रमोक्षाः ॥
Summary
AI
Deer, their vision obstructed by pollen from the blossoms of Priyala trees and maddened with rut, roamed against the wind through the forest grounds, which were rustling with falling dry leaves.
सारांश
AI
प्रियाल वृक्ष की मंजरियों के पराग से आँखों में बाधा होने पर भी, मदमस्त हिरण सूखे पत्तों की मरमराहट के बीच वायु के विपरीत दिशा में वन में विचरने लगे।
३.३२
चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठः
पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज ।
मनस्विनीमानविघातदक्षं
तदेव जातं वचनं स्मरस्य ॥
पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज ।
मनस्विनीमानविघातदक्षं
तदेव जातं वचनं स्मरस्य ॥
Summary
AI
The sweet cooing of the male cuckoo, whose throat was astringent from tasting mango sprouts, itself became the very utterance of Kama (the god of love), skilled in breaking the proud reserve of high-minded women.
सारांश
AI
आम की मंजरियों को चखने से कसैले कण्ठ वाले कोयल ने जो मधुर कूक भरी, वह मानिनी स्त्रियों का मान भंग करने वाली कामदेव की वाणी ही बन गई।
३.३३
हिमव्यपायाद्विशदाधराणा-
मापाण्डुरीभूतमुखच्छवीनाम् ।
स्वेदोद्गमः किंपुरुषाङ्गनानां
चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु ॥
मापाण्डुरीभूतमुखच्छवीनाम् ।
स्वेदोद्गमः किंपुरुषाङ्गनानां
चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु ॥
Summary
AI
Due to the departure of winter, beads of perspiration appeared on the painted leaf-decorations (on the cheeks) of the Kimpurusha women, whose lips had become clear and whose facial complexions had turned slightly pale.
सारांश
AI
शीत ऋतु बीतने पर किन्नर स्त्रियों के मुख की कांति निखर आई और उनके अंगों पर आए पसीने ने उनके गालों पर बने पत्रलेखन (श्रृंगार) में अपनी जगह बना ली।
३.३४
तपस्विनः स्थाणुवनौकसस्ता-
माकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् ।
प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां
कथं चिदीशा मनसां बभूवुः ॥
माकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् ।
प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां
कथं चिदीशा मनसां बभूवुः ॥
Summary
AI
The ascetics dwelling in Shiva's forest, upon seeing this unseasonal manifestation of Spring, could only with great difficulty remain masters of their minds, whose agitations they were trying hard to suppress.
सारांश
AI
शिव के आश्रम में रहने वाले तपस्वी मुनि उस असमय आए वसंत के प्रभाव को देखकर विचलित होने लगे और बड़े प्रयत्न से अपने मन के विकारों को रोकने में सफल हुए।
३.३५
तं देशमारोपितपुष्पचापे
रतिद्वितीये मदने प्रपन्ने ।
काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धं
द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः ॥
रतिद्वितीये मदने प्रपन्ने ।
काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धं
द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः ॥
Summary
AI
When Madana (Kama), who had strung his flowery bow and was accompanied by Rati, reached that place, the pairs of creatures revealed through their actions their inner feelings, which were filled with the essence of love that had reached its peak.
सारांश
AI
जब कामदेव रति के साथ फूलों का धनुष लिए वहाँ पहुँचा, तब उस वन के सभी प्राणियों के जोड़े अपनी क्रियाओं द्वारा एक-दूसरे के प्रति प्रगाढ़ प्रेम प्रकट करने लगे।
३.३६
मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे
पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः ।
शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं
मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥
पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः ।
शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं
मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥
Summary
AI
Following his beloved, the male bee drank honey from the same flower-cup. And the black antelope gently scratched the doe, whose eyes were closed at the touch, with his horn.
सारांश
AI
भौंरा अपनी प्रियतमा के साथ एक ही फूल के पात्र से रस पीने लगा और काले हिरण ने अपने सींग से प्रेमवश आँखें मूँदे खड़ी हिरणी को सहलाया।
३.३७
ददौ रसात्पङ्कजरेणुगन्धि
गजाय गण्डूषजलं करेणुः ।
अर्धोपभुक्तेन बिसेन जायां
संभावयामास रथाङ्गनामा ॥
गजाय गण्डूषजलं करेणुः ।
अर्धोपभुक्तेन बिसेन जायां
संभावयामास रथाङ्गनामा ॥
Summary
AI
The female elephant affectionately gave a mouthful of water, fragrant with lotus pollen, to the male elephant. The Chakravaka bird honored his mate with a lotus stalk that he himself had half-eaten.
सारांश
AI
हथिनी ने प्रेमपूर्वक कमल के पराग की सुगंध वाला जल अपनी सूँड से हाथी को पिलाया और चक्रवाक पक्षी ने आधा खाया हुआ कमल का डंठल अपनी प्रियतमा को भेंट किया।
३.३८
गीतान्तरेषु श्रमवारिलेशैः
किंचित्समुच्छ्वासितपत्रलेखम् ।
पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि
प्रियामुखं किंपुरुषश्चुचुम्बे ॥
किंचित्समुच्छ्वासितपत्रलेखम् ।
पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि
प्रियामुखं किंपुरुषश्चुचुम्बे ॥
Summary
AI
In the intervals of singing, the Kimpurusha kissed the face of his beloved, which was lovely with eyes rolling from the intoxication of flower-nectar, and on which the painted leaf-designs were slightly disturbed by droplets of perspiration.
सारांश
AI
गायन के बीच पसीने की बूंदों से मिटते हुए श्रृंगार वाली और पुष्प-मदिरा से मदमस्त नेत्रों वाली किन्नर स्त्रियों के मुख को उनके प्रियतमों ने प्रेमपूर्वक चूमा।
३.३९
पर्याप्तपुष्पस्तबकस्तनाभ्यः
स्फुरत्प्रवालौष्ठमनोहराभ्यः ।
लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापु-
र्विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ॥
स्फुरत्प्रवालौष्ठमनोहराभ्यः ।
लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापु-
र्विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ॥
Summary
AI
Even the trees obtained embraces from their creeper-brides—whose breasts were like abundant flower clusters and who were lovely with lips like glistening new shoots—through the binding of their lowered branch-arms.
सारांश
AI
फूलों के गुच्छों रूपी स्तनों और कोमल लाल पत्तों रूपी होठों वाली लता रूपी वधुओं ने झुकी हुई शाखाओं के माध्यम से वृक्षों को आलिंगन में बांध लिया।
३.४०
श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मि-
न्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव ।
आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः
समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥
न्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव ।
आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः
समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥
Summary
AI
At that moment, even though he could hear the songs of the Apsaras, Hara (Shiva) remained absorbed in deep meditation. Indeed, for those who are masters of themselves, obstacles are never capable of breaking their concentration.
सारांश
AI
अप्सराओं के गायन के बावजूद भगवान शिव अपनी समाधि और आत्म-चिन्तन में लीन रहे। आत्मज्ञानी महापुरुषों की एकाग्रता में बाहरी बाधाएँ विघ्न नहीं डाल सकतीं।
३.४१
लतागृहद्वारगतोऽथ नन्दी
वामप्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः ।
मुखार्पितैकाङ्गुलिसंज्ञयैव
मा चापलायेति गणान्व्यनैषीत् ॥
वामप्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः ।
मुखार्पितैकाङ्गुलिसंज्ञयैव
मा चापलायेति गणान्व्यनैषीत् ॥
Summary
AI
Then Nandi, who was standing at the entrance of the creeper-bower with a golden staff resting on his left forearm, restrained Shiva's attendants with the simple sign of a single finger placed on his lips, conveying "No mischief!"
सारांश
AI
लतागृह के द्वार पर खड़े नंदी ने अपने बाएं हाथ में सोने का बेंत धारण कर और मुख पर एक उंगली रखकर मौन रहने का संकेत दिया, जिससे शिव के गणों की चंचलता शांत हो गई।
३.४२
निष्कम्पवृक्षं निभृतद्विरेफं
मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् ।
तच्छासनात्काननमेव सर्वं
चित्रार्पितारम्भमिवावतस्थे ॥
मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् ।
तच्छासनात्काननमेव सर्वं
चित्रार्पितारम्भमिवावतस्थे ॥
Summary
AI
By his command, the entire forest became still: the trees were motionless, the bees silent, the birds quiet, and the movements of deer ceased. It was as if all activity had been frozen in a painting.
सारांश
AI
नंदी की आज्ञा से सारा वन किसी चित्र की भाँति स्थिर हो गया; वृक्षों का हिलना रुक गया, भौंरे शांत हो गए, पक्षियों ने चहकना बंद कर दिया और मृगों का विचरण थम गया।
३.४३
दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य
कामः पुरःशुक्रमिव प्रयाणे ।
प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं
ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥
कामः पुरःशुक्रमिव प्रयाणे ।
प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं
ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥
Summary
AI
Kama, avoiding Nandi's line of sight just as one avoids the inauspicious Venus in front during a journey, entered the place of meditation of the Lord of Beings (Shiva), which was fringed with the interlocking branches of Nameru trees.
सारांश
AI
कामदेव ने शिव की सीधी दृष्टि से बचते हुए महादेव के उस ध्यान स्थल में प्रवेश किया, जो नमेरु वृक्षों की शाखाओं से घिरा था, जैसे कोई यात्री सामने पड़े शुक्र ग्रह को बचाकर चलता है।
३.४४
स देवदारुद्रुमवेदिकायां शार्दूलचर्मव्यवधानवत्याम् । आसीनमासन्नशरीरपातस्त्र्यम्बकं संयमिनं ददर्श ॥
Summary
AI
He (Kama), whose own bodily destruction was imminent, saw the three-eyed ascetic (Shiva) seated on a platform under a Deodara tree, which was covered with a tiger skin.
सारांश
AI
अपने अंत के समीप पहुँचे कामदेव ने देवदारु वृक्ष की वेदी पर बाघ की खाल के आसन पर बैठे हुए परम संयमी महादेव के दर्शन किए।
३.४५
पर्यङ्कबन्धस्थिरपूर्वकायम्
ऋज्वायतं संनमितोभयांसम् ।
उत्तानपाणिद्वयसंनिवेशा-
त्प्रफुल्लराजीवमिवाङ्कमध्ये ॥
ऋज्वायतं संनमितोभयांसम् ।
उत्तानपाणिद्वयसंनिवेशा-
त्प्रफुल्लराजीवमिवाङ्कमध्ये ॥
Summary
AI
(He saw Shiva) whose upper body was held steady in a cross-legged posture (paryanka-bandha), straight and tall, with both shoulders slightly stooped. Due to the placement of his two upturned hands in his lap, he looked like a blooming lotus.
सारांश
AI
शिव पर्यङ्क आसन में स्थिर थे, उनका शरीर सीधा और कंधे झुके हुए थे। गोद में ऊपर की ओर रखी उनकी हथेलियाँ खिले हुए कमल के समान सुशोभित हो रही थीं।
३.४६
भुजंगमोन्नद्धजटाकलापं
कर्णावसक्तद्विगुणाक्षसूत्रम् ।
कण्ठप्रभासङ्गविशेषनीलां
कृष्णत्वचं ग्रन्थिमतीं दधानम् ॥
कर्णावसक्तद्विगुणाक्षसूत्रम् ।
कण्ठप्रभासङ्गविशेषनीलां
कृष्णत्वचं ग्रन्थिमतीं दधानम् ॥
Summary
AI
(He saw Shiva) who had a mass of matted hair tied up with a serpent, a rosary of Rudraksha beads looped twice over his ear, and was wearing a knotted black deerskin, which appeared even darker where it touched the radiance of his throat.
सारांश
AI
उनकी जटाएँ सर्पों से बँधी थीं, कानों में रुद्राक्ष की मालाएँ थीं और वे गले की नीली आभा से रंजित, गांठों वाले काले मृगचर्म को धारण किए हुए थे।
३.४७
किंचित्प्रकाशस्तिमितोग्रतारै-
र्भ्रूविक्रियायां विरतप्रसङ्गैः ।
नेत्रैरविस्पन्दितपक्ष्ममालै-
र्लक्ष्यीकृतघ्राणमधोमयूखैः ॥
र्भ्रूविक्रियायां विरतप्रसङ्गैः ।
नेत्रैरविस्पन्दितपक्ष्ममालै-
र्लक्ष्यीकृतघ्राणमधोमयूखैः ॥
Summary
AI
He was seen with eyes whose fierce pupils were steady and slightly luminous, which had ceased from the activity of knitting the brows, whose rows of eyelashes were unmoving, whose rays were directed downwards, and which were focused on the tip of the nose.
सारांश
AI
उनकी आँखें बिना पलक झपकाए नाक के अग्रभाग पर टिकी थीं। भौंहों की चंचलता से रहित और स्थिर पुतलियों वाली वे आँखें नीचे की ओर किरणें बिखेर रही थीं।
३.४८
अवृष्टिसंरम्भमिवाम्बुवाह-
मपामिवाधारमनुत्तरङ्गम् ।
अन्तश्चराणां मरुतां निरोधा-
न्निवातनिष्कम्पमिव प्रदीपम् ॥
मपामिवाधारमनुत्तरङ्गम् ।
अन्तश्चराणां मरुतां निरोधा-
न्निवातनिष्कम्पमिव प्रदीपम् ॥
Summary
AI
He was like a cloud that is not about to rain, like a reservoir of water without waves, and, due to the restraint of the internal breaths, like a lamp in a windless place, unflickering.
सारांश
AI
प्राणायाम से प्राणवायु को भीतर रोकने के कारण वे बिना वर्षा वाले बादल, तरंगहीन जलाशय और वायु रहित स्थान में रखे हुए अडिग दीपक के समान प्रतीत हो रहे थे।
३.४९
कपालनेत्रान्तरलब्धमार्गै-
र्ज्योतिःप्ररोहैरुदितैः शिरस्तः ।
मृणालसूत्राधिकसौकुमार्यां
बालस्य लक्ष्मीं ग्लपयन्तमिन्दोः ॥
र्ज्योतिःप्ररोहैरुदितैः शिरस्तः ।
मृणालसूत्राधिकसौकुमार्यां
बालस्य लक्ष्मीं ग्लपयन्तमिन्दोः ॥
Summary
AI
He was seen causing the splendor of the young crescent moon—a splendor more delicate than a lotus-fiber—to fade with the sprouts of light that, having found a path through the opening of the eye on his forehead, rose from his head.
सारांश
AI
उनके मस्तक पर स्थित तीसरी आँख से निकलती प्रकाश की किरणें वहाँ विराजमान बाल-चंद्रमा की अत्यंत कोमल चाँदनी को भी फीका कर रही थीं।
३.५०
मनो नवद्वारनिषिद्धवृत्ति
हृदि व्यवस्थाप्य समाधिवश्यम् ।
यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्त-
मात्मानमात्मन्यवलोकयन्तम् ॥
हृदि व्यवस्थाप्य समाधिवश्यम् ।
यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्त-
मात्मानमात्मन्यवलोकयन्तम् ॥
Summary
AI
He was seen having established in his heart the mind—whose functions through the nine gates of the body were restrained and brought under the control of deep meditation—and beholding in his own self that supreme Self, which the knowers of the field know as the imperishable.
सारांश
AI
इंद्रियों की बाहरी वृत्तियों को हृदय में एकाग्र कर, समाधि के वश में हुए शिव स्वयं में उस अविनाशी परमात्मा का साक्षात्कार कर रहे थे, जिसे केवल तत्वज्ञानी ही जानते हैं।
॥ इति तृतीयः सर्गः ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.