निष्कम्पवृक्षं निभृतद्विरेफं
मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् ।
तच्छासनात्काननमेव सर्वं
चित्रार्पितारम्भमिवावतस्थे ॥
निष्कम्पवृक्षं निभृतद्विरेफं
मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् ।
तच्छासनात्काननमेव सर्वं
चित्रार्पितारम्भमिवावतस्थे ॥
मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् ।
तच्छासनात्काननमेव सर्वं
चित्रार्पितारम्भमिवावतस्थे ॥
अन्वयः
AI
तत्-शासनात् सर्वम् काननम् एव निष्कम्प-वृक्षम्, निभृत-द्विरेफम्, मूक-अण्ड-जम्, शान्त-मृग-प्रचारम्, चित्र-अर्पित-आरम्भम् इव अवतस्थे ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
निष्कम्पेति । निष्कम्पवृक्षम्, इदमुद्भिजोपलक्षणम् । निभृतद्विरेफं निश्चलभृङ्गम् । स्वेदजोपलक्षणमेतत् । मूकाण्डजं निः शब्दंपक्षिसरीसृपादिकम् । एतेनाण्डजजातिरुक्ता । शान्तमृगप्रचारम्, जरायुजोपलक्षणमेतत् । सर्वमेव काननं तच्छासनान्नन्दीश्वराज्ञया चित्रार्पितारम्भं चित्रलिखितारम्भमिवावतस्थे । `नृगवाद्या जरायुजाः । स्वेदजाः कृमिदशाद्याः पक्षिसर्पादयोऽण्डजाः । `उद्भिदस्तरुगुल्माद्या` इत्यमरः
Summary
AI
By his command, the entire forest became still: the trees were motionless, the bees silent, the birds quiet, and the movements of deer ceased. It was as if all activity had been frozen in a painting.
सारांश
AI
नंदी की आज्ञा से सारा वन किसी चित्र की भाँति स्थिर हो गया; वृक्षों का हिलना रुक गया, भौंरे शांत हो गए, पक्षियों ने चहकना बंद कर दिया और मृगों का विचरण थम गया।
पदच्छेदः
AI
| निष्कम्पवृक्षम् | निष्कम्प–वृक्ष (१.१) | with motionless trees |
| निभृतद्विरेफम् | निभृत (नि√भृ+क्त)–द्विरेफ (१.१) | with silent bees |
| मूकाण्डजम् | मूक–अण्डज (१.१) | with quiet birds |
| शान्तमृगप्रचारम् | शान्त (√शम्+क्त)–मृग–प्रचार (१.१) | with ceased movement of deer |
| तच्छासनात् | तद्–शासन (५.१) | By his command |
| काननम् | कानन (१.१) | the forest |
| एव | एव | entire |
| सर्वम् | सर्व (१.१) | all |
| चित्रार्पितारम्भम् | चित्र–अर्पित (√ऋ+णिच्+क्त)–आरम्भ (१.१) | with activity frozen in a painting |
| इव | इव | as if |
| अवतस्थे | अवतस्थे (अव√स्था कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | stood still |
छन्दः
इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| नि | ष्क | म्प | वृ | क्षं | नि | भृ | त | द्वि | रे | फं |
| मू | का | ण्ड | जं | शा | न्त | मृ | ग | प्र | चा | रम् |
| त | च्छा | स | ना | त्का | न | न | मे | व | स | र्वं |
| चि | त्रा | र्पि | ता | र | म्भ | मि | वा | व | त | स्थे |
| त | त | ज | ग | ग | ||||||
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.