तपस्विनः स्थाणुवनौकसस्ता-
माकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् ।
प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां
कथं चिदीशा मनसां बभूवुः ॥
तपस्विनः स्थाणुवनौकसस्ता-
माकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् ।
प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां
कथं चिदीशा मनसां बभूवुः ॥
माकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् ।
प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां
कथं चिदीशा मनसां बभूवुः ॥
अन्वयः
AI
स्थाणु-वन-ओकसः तपस्विनः ताम् आकालिकीम् मधु-प्रवृत्तिम् वीक्ष्य, प्रयत्न-संस्तम्भित-विक्रियाणाम् मनसाम् कथम् चित् ईशाः बभूवुः ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
तपस्विन इति । स्थाणोर्वनमोको येषां ति तपस्विनस्तत्रत्या मुनयः । समानकाले आद्यन्तावस्या आकालिकीम् । अकालभवत्वादुत्पत्त्यनन्तरविनीशिनीमित्यर्थः । `आकालिकडाद्यन्तवचने` (अष्टाध्यायी ५.१.११४ ) इति समानकालदिकट्प्रत्ययः प्रकृतेराकाल आदेशश्च निपातितः । `टिड्ढाणञ्-` इत्यादिना ङीप् । केचिदकालाद् देहादध्यात्मादित्वाद्भवार्थे ठगित्याहुः । तामाकालिकीं मधुप्रवृत्तिं वीक्ष्य प्रयत्नेन संस्तम्भितविक्रियाणां निरुद्धविकाराणां मनसां कथंचिदीशा नियन्तारो बभूवुः
Summary
AI
The ascetics dwelling in Shiva's forest, upon seeing this unseasonal manifestation of Spring, could only with great difficulty remain masters of their minds, whose agitations they were trying hard to suppress.
सारांश
AI
शिव के आश्रम में रहने वाले तपस्वी मुनि उस असमय आए वसंत के प्रभाव को देखकर विचलित होने लगे और बड़े प्रयत्न से अपने मन के विकारों को रोकने में सफल हुए।
पदच्छेदः
AI
| तपस्विनः | तपस्विन् (१.३) | The ascetics |
| स्थाणुवनौकसः | स्थाणु–वन–ओकस् (१.३) | dwelling in Shiva's forest |
| ताम् | तद् (२.१) | that |
| आकालिकीम् | आकालिकी (२.१) | unseasonal |
| वीक्ष्य | वीक्ष्य (वि√ईक्ष्+ल्यप्) | having seen |
| मधुप्रवृत्तिम् | मधु–प्रवृत्ति (२.१) | manifestation of Spring |
| प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणाम् | प्रयत्न–संस्तम्भित (सम्√स्तम्भ्+णिच्+क्त)–विक्रिया (६.३) | of (minds) whose agitations were suppressed with effort |
| कथं चित् | कथंचित् | with difficulty |
| ईशाः | ईश (१.३) | masters |
| मनसाम् | मनस् (६.३) | of their minds |
| बभूवुः | बभूवुः (√भू कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | became |
छन्दः
उपजातिः [११]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| त | प | स्वि | नः | स्था | णु | व | नौ | क | स | स्ता |
| मा | का | लि | कीं | वी | क्ष्य | म | धु | प्र | वृ | त्तिम् |
| प्र | य | त्न | सं | स्त | म्भि | त | वि | क्रि | या | णां |
| क | थं | चि | दी | शा | म | न | सां | ब | भू | वुः |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.