दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य
कामः पुरःशुक्रमिव प्रयाणे ।
प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं
ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥
दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य
कामः पुरःशुक्रमिव प्रयाणे ।
प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं
ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥
कामः पुरःशुक्रमिव प्रयाणे ।
प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं
ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥
अन्वयः
AI
कामः प्रयाणे पुरः-शुक्रम् इव तस्य दृष्टि-प्रपातम् परिहृत्य, प्रान्तेषु संसक्त-नमेरु-शाखम् भूत-पतेः ध्यान-आस्पदम् विवेश ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
दृष्टिप्रपातमिति । कामः प्रयाणे यात्रायां पुरोगतः शुक्रो यस्मिन्देशे तं पुरःशुक्रं देशमिव । `प्रतिशुक्रं प्रतिबुधं प्रत्यङ्गारकमेव च । अपि शक्रसमो राजा हतसैन्यो निवर्तते ।` इति प्रतिषेधात् । तस्य दृष्टिप्रपातं दृग्विषयं परिहृत्य प्रान्तेषु पार्श्वदेशेषु संसक्ता अन्योन्यसंसृष्टा नमेरुणां सुरपंनागानां शाखा यस्य तत् । तिरोधानयोग्यमिति भावः । भूतपतेः शिवस्य ध्यानास्पदं समाधिस्थानम् । `आस्पदं प्रतिष्ठायम्` इति निपातः । विवेश
Summary
AI
Kama, avoiding Nandi's line of sight just as one avoids the inauspicious Venus in front during a journey, entered the place of meditation of the Lord of Beings (Shiva), which was fringed with the interlocking branches of Nameru trees.
सारांश
AI
कामदेव ने शिव की सीधी दृष्टि से बचते हुए महादेव के उस ध्यान स्थल में प्रवेश किया, जो नमेरु वृक्षों की शाखाओं से घिरा था, जैसे कोई यात्री सामने पड़े शुक्र ग्रह को बचाकर चलता है।
पदच्छेदः
AI
| दृष्टिप्रपातम् | दृष्टि–प्रपात (२.१) | the line of sight |
| परिहृत्य | परिहृत्य (परि√हृ+ल्यप्) | having avoided |
| तस्य | तद् (६.१) | his (Nandi's) |
| कामः | काम (१.१) | Kama |
| पुरःशुक्रम् | पुरस्–शुक्र (२.१) | Venus in front |
| इव | इव | like |
| प्रयाणे | प्रयाण (७.१) | in a journey |
| प्रान्तेषु | प्रान्त (७.३) | on the edges |
| संसक्तनमेरुशाखम् | संसक्त (सम्√सञ्ज्+क्त)–नमेरु–शाख (२.१) | with interlocking Nameru branches |
| ध्यानास्पदम् | ध्यान–आस्पद (२.१) | the place of meditation |
| भूतपतेः | भूत–पति (६.१) | of the Lord of Beings (Shiva) |
| विवेश | विवेश (√विश् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | entered |
छन्दः
इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| दृ | ष्टि | प्र | पा | तं | प | रि | हृ | त्य | त | स्य |
| का | मः | पु | रः | शु | क्र | मि | व | प्र | या | णे |
| प्रा | न्ते | षु | सं | स | क्त | न | मे | रु | शा | खं |
| ध्या | ना | स्प | दं | भू | त | प | ते | र्वि | वे | श |
| त | त | ज | ग | ग | ||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.