शिशुपालवधम् — चतुर्दशः सर्गः (श्रीकृष्णार्घदानवर्णनम्) | śiśupālavadham — caturdaśaḥ sargaḥ (śrīkṛṣṇārghadānavarṇanam)

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-03-30 11:01:47

Loading data... On slow networks this could take a few minutes.

100%

॥ अथ चतुर्दशः सर्गः (श्रीकृष्णार्घदानवर्णनम्) ॥

तं जगाद गिरमुद्गिरन्निव
स्नेहमाहितविकासया दृशा ।
यज्ञकर्मणि मनः समादध-
द्वाग्विदां वरमकमद्वदो नृपः ॥

लज्जते न गदितः प्रियं परो
वक्तुरेव भवति त्रपाधिका ।
व्रीडमेतिन तव प्रियं वद-
न्ह्रीमतात्रभवतैव भूयते ॥

तोषमेति वितथैः स्तवैः पर-
स्ते च तस्य सुलभाः शरीरिभिः ।
अस्ति न स्तुतिवचोऽनृतं तव
स्तोत्रयोग्यन च तेन तुष्यसि ॥

बह्वपि प्रियमयं तव ब्रुव-
न्न व्रजत्यनृतवादितां जनः ।
सम्भवन्ति यददोषदूषिते
सार्व सर्वगुणसम्पदस्त्वयि ॥

सा विभूतिरनुभाव सम्पदां
भूयसी तव यदायतायति ।
एतदूढगुरुभार भारतं
वर्षमद्य मम वर्तते वशे ॥

सप्ततन्तुमधिगन्तुमिच्छतः
कुर्वनुग्रहमनुज्ञया मम ।
मूलतामुपगते प्रभो त्वयि
प्रापि धर्ममयवृक्षता मया ॥

सम्भृतोपकरणेन निर्मलां
कर्तुमिष्टिमभिवाञ्छता मया ।
त्वं समीरण इव प्रतीक्षितः
कर्षकेण वलजान्पुपूषता ॥

वीतविघ्नमनघेन भाविता
सन्निधेस्तव मखेन मेऽधुना ।
को विहन्तुमलमास्थितोदये
वासरश्रियमशीतदीधितौ ॥

स्वापतेयमधिगम्य धर्मतः
पर्यपालयमवीवृधं च यत् ।
तीर्थगामी करवै विधानत-
स्तज्जुषस्व जुहवानि चानले ॥

पूर्वमङ्ग जुहुधि त्वमेव वा
स्नातवत्यवभृथे ततस्त्वयि ।
सोमपायिनि भविष्यते मया
वाञ्छितोत्तमवितानयाजिना ॥

किं विधेयमनया विधीयतां
त्वत्प्रसादजितयार्थसम्पदा
शाधि शासक जगत्त्रयस्य
मामाश्रवोऽस्मि भवतः सहानुज्-
अः

तं वदन्तमिति विष्टरश्रवाः
श्रावयन्नथ समस्तभूभृतः ।
व्याजहार दशनांशुमण्डल-
व्याजहार शबलं दधद्वपुः ॥

सादिताखिलनृपं महन्महः
सम्प्रति स्वनयसंपदैव ते ।
किं परस्य स गुणः समश्नुते
पथ्यवृत्तिरपि यद्यरोगिताम् ॥

तत्सुराज्ञि भवति स्थिते पुनः
कः क्रतुं यजतु राजलक्षणम् ।
उद्धृतौ भवति कस्य वा भुवः
श्रीवराहमपहाय योग्यता ॥

शासनेऽपि गुरुणि व्यवस्थितं
कृत्यवस्तुषु नियुङ्क्ष्व कामतः ।
त्वत्प्रयोजनघनं धनञ्जया-
दन्य एव इति मां च मावगाः ॥

यस्तवेह सवने न भूपतिः
कर्म कर्मकरवत्करिष्यति ।
तस्य नेष्यति वपुः कबन्धतां
बन्धुरेव जगतां सुदर्शनः ॥

इत्युदीरितगिरं नृपस्त्वयि
श्रेयसि स्थितवति स्थिरा मम ।
सर्वसम्पदिति शौरिमुक्तवा-
नुद्वहन्मुदमुदस्थित क्रतौ ॥

आननेन शशिनः कलां दध-
द्दर्शनक्षयितकामविग्रहः ।
आप्लुतः स विमलैर्जलैरभू-
दष्टमूर्तिधरमूर्तिरष्टमी ॥

तस्य सांख्यपुरुषेण तुल्यतां
बिभ्रतः स्वयमकुर्वतः क्रियाः ।
कर्तृता तदुपलम्भतोऽभव-
द्वृत्तिभाजि करणे यथर्त्विजि ॥

शब्दितामनपशब्दमुच्चकै-
र्वाक्यलक्षणविदोऽनुवाक्यया ।
याज्यया यजनकर्मिणोऽत्यज-
न्द्रव्यजातमपदिश्य देवताम् ॥

सप्तमभेदकरकल्पितस्वरं
साम सामविदसङ्गमुज्जगौ ।
तत्र सूनृतगिरश्च सूरयः
पुण्यमृग्यजुषमध्यगीषत ॥

बद्धदर्भमयकाञ्चिदामया
वीक्षितानि यजमानजायया ।
शुष्मणि प्रणयनादिसंस्कृते
तैर्हवींषि जुहवांबभूविरे ॥

नाञ्ञ्जसा निगदितुं विभक्तिभि-
र्व्यक्तिभिश्च निखिलाभिरागमे ।
तत्र कर्मणि विपर्यणीनम-
न्मन्त्रमूहकुशलः प्रयोगिणः ॥

संशयाय दधतोः सरूपता
दूरभिन्नफलयोः क्रियां प्रति ।
शब्दशासनविदः समासयो-
र्विग्रहं व्यवससुः स्वरेण ते ॥

लोलहेतिरसनाशतप्रभा-
मण्डलेन लसता हसन्निव ।
प्राज्यमाज्यमसकृद्वषट्कृतं
निर्मलीमसमलीढ पावकः ॥

तत्र मन्त्रपवितं हविः क्रता-
वश्नतो न वपुरेव केवलम् ।
वर्णसम्पदमतिस्फुटां दध-
न्नाम चोज्ज्वलमभूद्धविर्भुजः ॥

स्पर्शमुष्णमुचितं दधच्छिखी
यद्ददाह हविरद्भुतं न तत् ।
गन्धतोऽपि हुतहव्यसम्भवा-
द्देहिनामदहदोघमंहसाम् ॥

उन्नमन्सपदि धूम्रयन्दिशः
सान्द्रतां दधदधःकृताम्बुदः ।
द्यामियाय दहनस्य केतनः
कीर्तयन्निव दिवौकसां प्रियम् ॥

निर्जिताखिलमहार्णवौषधि-
स्यन्दसारममृतं ववल्गिरे ।
नाकिनः कथमपि प्रतीक्षितुं
हूयमानमनले विषेहिरे ॥

तत्र नित्यविहितोपहूतिषु
प्रोषितेषु पतिषु द्युयोषिताम् ।
गुम्फिताः शिरसि वेणयोऽभव-
न्न प्रफुल्लसुरपादपस्रजः ॥

प्राशुराशु हवनीयमत्र
यत्तेन दीर्घममरत्वमध्यग्- ।
उः उद्धतानधिक मेधितौजसो
दानवांश्च विबुधाः विजिग्यिरे ॥

नापचारमगमन्क्कच्चित्क्रियाः
सर्वमत्र समपादि साधनम् ।
अत्यशेरत परस्परं धियः
सत्त्रिणां नरपतेश्चसंपदः ॥

दक्षिणीयमवगम्य पङ्क्तिशः
पङ्क्तिपावनमथ द्विजव्रजम् ।
दक्षिणः क्षितिपतिर्व्यशिश्रण-
द्दक्षिणाः सदसि राजसूयकीः ॥

वारिपूर्वमखिलासु सत्क्रिया-
लब्धशुद्धिषु धनानि बीजवत् ।
भावि बिभ्रति फलं महद्द्विज-
क्षेत्रभूमिषु नराधिपोऽवपत् ॥

किं नु चित्रमधिवेदि भूपति-
र्दक्षयन्द्विजगणानपूयत ।
राजतः पुपुविरे निरेनसः
प्राप्य तेऽपि विमलं प्रतिग्रहम् ॥

स स्वहस्तकृतचिह्नशासनः
पाकशासनसमानशासनः ।
आशशाङ्कतपनार्णवस्थितो-
र्विप्रसादकृत भूयसीर्भुवः ॥

शुद्धमश्रुतिविरोधि बिभ्रतं
शास्त्रमुज्ज्वलवर्णसङ्करैः ।
पुस्तकैः सममसौ गणं मुहु-
र्वाच्यमानमशृणोद्द्विजन्मनाम् ॥

तत्प्रणीतमनसामुपेयुषां
द्रष्टुमाहवनमग्रजन्मनाम् ।
आतिथेयमनिवारितातिथिः
कर्तुमाश्रमगुरुः स नाश्रमत् ॥

मृग्यमाणमपि यद्दुरासदं
भूरिसारमुपनीय तत्स्वयम् ।
आसतावसरकाङ्क्षिणो बहि-
स्तस्य रत्नमुपदीकृतं नृपाः ॥

एक एव वसु यद्ददौ नृप-
स्तत्समापकमतर्क्यत क्रतोः ।
त्यागशालिनि तपःसुते ययुः
सर्वपार्थिवधनान्यपि क्षयम् ॥

प्रीतिरस्य ददतोऽभवत्तथा
येन तत्प्रियचिकीर्षवो नृपाः ।
स्पर्शितैरधिकमागमन्मुदं
नाधिवेश्म निहितैरुपायनैः ॥

यं लघुन्यपि लघूकृताहितः
शिष्यभूतमशिषत्स कर्मणि ।
सस्पृहं नृपतिभिर्नृपोऽपरै-
र्गौरवेण ददृशेतरामसौ ॥

आद्यकोलतुलितां प्रकम्पनैः
कम्पितां मुहुरनीदृगात्मनि ।
वाचिरोपितवतामुना महीं
राजकाय विषया विभेजिरे ॥

आगताद्व्यवसितेन चेतसा
सत्त्वसम्पदविकारिमानसः ।
तत्र नाभवदसौ महाहवे
शात्रवादिव पराङ्मुखोऽर्थिनः ॥

नैक्षतार्थिनमवज्ञया मुहु-
र्याचितस्तु न च कालमाक्षिपत् ।
नादिताल्पमथ न व्यकत्थय-
द्दत्तमिष्टमपि नान्वशेत सः ॥

निर्गुणोऽपि विमुखो न भूपते-
र्दानशौण्डमनसः पुरोऽभवत् ।
वर्षुकस्य किमपः कृतोन्नते-
रम्बुदस्य परिहार्यमूषरम् ॥

प्रेम तस्य न गुणेषु नाधिकं
न स्म वेद न गुणान्तरं च सः ।
दित्सया तदपि पार्थिवोऽर्थिनं
गुण्यगुण्य इति न व्यजीगणत् ॥

दर्शनानुपदमेव कामतः
स्वं वनीयकजनेऽधिगच्छति ।
प्रार्थनार्थरहितं तदाभव-
द्दीयतामिति वचोऽतिसर्जने ॥

नानवाप्तवसुनार्ऽथकाम्यता
नाचिकित्सितगदेन रोगिणा ।
इच्छताशितुमनाशुषा न च
प्रत्यगामि तदुपेयुषा सदः ॥

स्वादयन्रसमनेकसंस्कृत-
प्राकृतैरकृतपात्रसङ्करैः ।
भावशुद्धिसहितैर्मुदं जनो
नाटकैरिव बभार भोजनैः ॥

॥ इति चतुर्दशः सर्गः (श्रीकृष्णार्घदानवर्णनम्) ॥

Other texts to read

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

महाभारतम् वेदव्यासः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect