तत्र मन्त्रपवितं हविः क्रता-
वश्नतो न वपुरेव केवलम् ।
वर्णसम्पदमतिस्फुटां दध-
न्नाम चोज्ज्वलमभूद्धविर्भुजः ॥

मल्लिनाथः तत्रेति ॥ तत्र क्रतौ । मन्त्रेरुत्पवनादिमन्त्रैः पवितं पवित्रितम् । शोधितमित्यर्थः । `पूङ्श्च` (अष्टाध्यायी ७.२.५१ ) इति विकल्पादिडागमः । हविराज्यादिकमश्नतो भुञ्जानस्य । अशेर्भोजनार्थाल्लटः शत्रादेशः । हवींषि भुङ्क्त इति हविर्भुजोऽग्नेः संबन्धि। अतिस्फुटामतिविकसितां वर्णसंपदं रूपसमृद्धिं दधत् केवलमेकम् । `केवलं त्वेककृत्स्नयोः` इति शाश्वतः । वपुरेवोज्वलमोजिष्ठं नाभूत् । किंतु अतिस्फुटामतिव्यक्तार्थां वर्णसंपदमक्षरसमुदायं दधत् । `वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु चाक्षरे` इत्यमरः । नाम हविर्भुगिति नामधेयं चोज्वलं रूढमभूत् । निरन्तरं हविर्भोजनाद्वपुः पुष्टिमाप, नाम चार्थवदासीदित्यर्थः । अत्र भोजनस्याश्नत इति विशेषणगत्या हेतुत्वात्पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्
छन्दः रथोद्धता [११: रनरलग]
छन्दोविश्लेषणम्
१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११
त त्र म न्त्र प वि तं ह विः क्र ता
व श्न तो न व पु रे व के व लम्
व र्ण स म्प द म ति स्फु टां द ध
न्ना म चो ज्ज्व ल म भू द्ध वि र्भु जः
र न र ल ग

Other texts to read

किरातार्जुनीयम् भारविः

A Mahākāvya centered on the ascetic trial and combat between Arjuna and Śiva in the guise of a Kirāta
नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

A Mahākāvya relating the romance and marriage of King Nala and Princess Damayantī
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources
Connect