७.१
श्रीमद्भिः सरथगजैः सुराङ्गनानां
गुप्तानामथ सचिवैस्त्रिलोकभर्तुः ।
संमूर्छन्नलघुविमानरन्ध्रभिन्नः
प्रस्थानं समभिदधे मृदङ्गनादः ॥
गुप्तानामथ सचिवैस्त्रिलोकभर्तुः ।
संमूर्छन्नलघुविमानरन्ध्रभिन्नः
प्रस्थानं समभिदधे मृदङ्गनादः ॥
सारांश
AI
रथों और हाथियों से युक्त, देवस्त्रियों और इंद्र के मंत्रियों द्वारा रक्षित सेना के प्रस्थान के समय मृदंगों का गंभीर नाद विमानों के छिद्रों से टकराता हुआ गूँज उठा।
७.२
सोत्कण्ठैरमरगणैरनुप्रकीर्णा-
न्निर्याय ज्वलितरुचः पुरान्मघोनः ।
रामाणामुपरि विवस्वतः स्थितानां
नासेदे चरितगुणत्वमातपत्रैः ॥
न्निर्याय ज्वलितरुचः पुरान्मघोनः ।
रामाणामुपरि विवस्वतः स्थितानां
नासेदे चरितगुणत्वमातपत्रैः ॥
सारांश
AI
इंद्र की प्रज्वलित नगरी से निकलकर उत्सुक देवों के साथ जब सेना चली, तब सूर्य से भी ऊँचे स्थित होने के कारण स्त्रियों के ऊपर लगे छतरों की उपयोगिता समाप्त हो गई।
७.३
धूतानामभिमुखपातिभिः समीरै-
रायासादविशदलोचनोत्पलानाम् ।
आनिन्ये मदजनितां श्रियं वधूना-
मुष्णांशुद्युतिजनितः कपोलरागः ॥
रायासादविशदलोचनोत्पलानाम् ।
आनिन्ये मदजनितां श्रियं वधूना-
मुष्णांशुद्युतिजनितः कपोलरागः ॥
सारांश
AI
सामने से आती हवा के कारण थकी हुई स्त्रियों के नेत्र-कमल कुम्हला गए, किंतु सूर्य की किरणों से उनके कपोलों पर जो लालिमा आई, उसने मदिरा के मद जैसी शोभा उत्पन्न कर दी।
७.४
तिष्ठद्भिः कथमपि देवतानुभावा-
दाकृष्टैः प्रजविभिरायतं तुरङ्गैः ।
नेमीनामसति विवर्तने रथौघै-
रासेदे वियति विमानवत्प्रवृत्तिः ॥
दाकृष्टैः प्रजविभिरायतं तुरङ्गैः ।
नेमीनामसति विवर्तने रथौघै-
रासेदे वियति विमानवत्प्रवृत्तिः ॥
सारांश
AI
देवताओं के प्रभाव से तीव्रगामी घोड़ों द्वारा खींचे गए रथों के पहिए आकाश में बिना घूमे ही सरक रहे थे, जिससे वे रथ विमानों की भाँति प्रतीत हो रहे थे।
७.५
कान्तानां कृतपुलकः स्तनाङ्गरागे
वक्त्रेषु च्युततिलकेषु मौक्तिकाभस् ।
सम्पेदे श्रमसलिलोद्गमो विभूषा
रम्याणां विकृतिरपि श्रियं तनोति ॥
वक्त्रेषु च्युततिलकेषु मौक्तिकाभस् ।
सम्पेदे श्रमसलिलोद्गमो विभूषा
रम्याणां विकृतिरपि श्रियं तनोति ॥
सारांश
AI
प्रियतमाओं के शरीर पर पसीने की बूंदें चंदन के लेप पर रोमांच और मुखों पर मोतियों जैसी शोभा उत्पन्न कर रही थीं; सुंदरियों के अंगों में विकार भी सौंदर्य की वृद्धि ही करता है।
७.६
राजद्भिः पथि मरुतामभिन्नरूपै-
रुल्कार्चिः स्फुटगतिभिर्ध्वजाङ्कुशानाम् ।
तेजोभिः कनकनिकाषराजिगौरै-
रायामः क्रियत इव स्म सातिरेकः ॥
रुल्कार्चिः स्फुटगतिभिर्ध्वजाङ्कुशानाम् ।
तेजोभिः कनकनिकाषराजिगौरै-
रायामः क्रियत इव स्म सातिरेकः ॥
सारांश
AI
आकाश मार्ग में ध्वजाओं और अंकुशों की स्वर्ण जैसी कांति उल्काओं के समान चमक रही थी, जिससे वह मार्ग अत्यंत विस्तृत और शोभायमान प्रतीत हो रहा था।
७.७
रामाणामवजितमाल्यसौकुमार्ये
सम्प्राप्ते वपुषि सहत्वमातपस्य ।
गन्धर्वैरधिगतविस्मयैः प्रतीये
कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः ॥
सम्प्राप्ते वपुषि सहत्वमातपस्य ।
गन्धर्वैरधिगतविस्मयैः प्रतीये
कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः ॥
सारांश
AI
फूलों से भी कोमल अंगों वाली उन स्त्रियों के शरीर जब सूर्य के ताप को सहने में समर्थ दिखे, तब गंधर्व विधाता की इस विचित्र और कल्याणकारी रचना को देखकर चकित रह गए।
७.८
सिन्दूरैः कृतरुचयः सहेमकक्ष्याः
स्रोतोभिस्त्रिदशगजा मदं क्षरन्तः ।
सादृश्यं ययुररुणांशुरागभिन्नै-
र्वर्षद्भिः स्फुरितशतह्रदैः पयोदैः ॥
स्रोतोभिस्त्रिदशगजा मदं क्षरन्तः ।
सादृश्यं ययुररुणांशुरागभिन्नै-
र्वर्षद्भिः स्फुरितशतह्रदैः पयोदैः ॥
सारांश
AI
सिंदूर से रंजित और स्वर्ण जंजीरों वाले मद बहाते हुए देव-हाथी सूर्य की किरणों से लाल तथा बिजली की चमक वाले वर्षाकालीन बादलों के समान दिखाई दे रहे थे।
७.९
अत्यर्थं दुरुपसदादुपेत्य दूरं
पर्यन्तादहिममयूखमण्डलस्य ।
आशानामुपरचितामिवैकवेणीं
रम्योर्मीं त्रिदशनदीं ययुर्बलानि ॥
पर्यन्तादहिममयूखमण्डलस्य ।
आशानामुपरचितामिवैकवेणीं
रम्योर्मीं त्रिदशनदीं ययुर्बलानि ॥
सारांश
AI
सूर्यमंडल के समीप तक फैली हुई सेना ने दूर से सुंदर तरंगों वाली आकाशगंगा को देखा, जो दिशाओं द्वारा धारण की गई एक वेणी के समान सुशोभित हो रही थी।
७.१०
आमत्तभ्रमरकुलाकुलानि धुन्व-
न्नुद्भूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि ।
कान्तानां गगननदीतरङ्गशीतः
संतापं विरमयति स्म मातरिश्वा ॥
न्नुद्भूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि ।
कान्तानां गगननदीतरङ्गशीतः
संतापं विरमयति स्म मातरिश्वा ॥
सारांश
AI
आकाशगंगा की लहरों से शीतल वायु भौरों से युक्त कमलों को कँपाती और पराग बिखेरती हुई सुंदरियों के मार्ग की थकान और संताप को दूर करने लगी।
७.११
सम्भिन्नैरिभतुरगावगाहनेन
प्राप्योर्वीरनुपदवीं विमानपङ्क्तीः ।
तत्पूर्वं प्रतिविदधे सुरापगाया
वप्रान्तस्खलितविवर्तनं पयोभिः ॥
प्राप्योर्वीरनुपदवीं विमानपङ्क्तीः ।
तत्पूर्वं प्रतिविदधे सुरापगाया
वप्रान्तस्खलितविवर्तनं पयोभिः ॥
सारांश
AI
हाथियों और घोड़ों के उतरने से मथ गया आकाशगंगा का जल विमानों के मार्ग तक पहुँच गया और तटों से टकराता हुआ वैसे ही बहने लगा जैसे वह स्वर्ग से गिरते समय बहा था।
७.१२
क्रान्तानां ग्रहचरितात्पथो रथाना-
मक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानाम् ।
निःसङ्गं प्रधिभिरुपाददे विवृत्तिः
सम्पीडक्षुभितजलेषु तोयदेषु ॥
मक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानाम् ।
निःसङ्गं प्रधिभिरुपाददे विवृत्तिः
सम्पीडक्षुभितजलेषु तोयदेषु ॥
सारांश
AI
ग्रहों के मार्ग से विचलित होकर देव-भवानों की वेदियों को रगड़ते हुए रथों के पहिए उन मेघों के बीच बिना किसी बाधा के घूमने लगे जिनका जल दबाव से क्षुब्ध हो गया था।
७.१३
तप्तानामुपदधिरे विषाणभिन्नाः
प्रह्लादं सुरकरिणां घनाः क्षरन्तः ।
युक्तानां खलु महतां परोपकारे
कल्याणी भवति रुजत्स्वपि प्रवृत्तिः ॥
प्रह्लादं सुरकरिणां घनाः क्षरन्तः ।
युक्तानां खलु महतां परोपकारे
कल्याणी भवति रुजत्स्वपि प्रवृत्तिः ॥
सारांश
AI
हाथियों के दांतों से बिंधे हुए मेघ जल बरसाकर उन्हीं को शीतलता प्रदान करने लगे; सज्जनों की प्रवृत्ति पीड़ा सहकर भी परोपकार करने की ही होती है।
७.१४
संवाता मुहुरनिलेन नीयमाने
दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके विवृत्तिम् ।
पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालं
संजज्ञे युतकमिवान्तरीयमूर्वोः ॥
दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके विवृत्तिम् ।
पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालं
संजज्ञे युतकमिवान्तरीयमूर्वोः ॥
सारांश
AI
वायु द्वारा देवस्त्रियों के रेशमी वस्त्र बार-बार सरकाए जाने पर उनकी मणिजड़ित करधनियों की किरणों का समूह उनकी जंघाओं पर दूसरे वस्त्र के समान शोभा देने लगा।
७.१५
प्रत्यार्द्रीकृततिलकास्तुषारपातैः
प्रह्लादं शमितपरिश्रमा दिशन्तः ।
कान्तानां बहुमतिमाययुः पयोदा
नाल्पीयान्बहु सुकृतं हिनस्ति दोषः ॥
प्रह्लादं शमितपरिश्रमा दिशन्तः ।
कान्तानां बहुमतिमाययुः पयोदा
नाल्पीयान्बहु सुकृतं हिनस्ति दोषः ॥
सारांश
AI
ओस की बूंदों से स्त्रियों के तिलक को पुनः गीला कर उन्हें शीतलता प्रदान करने वाले मेघ उनके आदर के पात्र बन गए; थोड़ा सा दोष महान उपकारों को नष्ट नहीं करता।
७.१६
यातस्य ग्रथिततरङ्गसैकताभे
विच्छेदं विपयसि वारिवाहजाले ।
आतेनुस्त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां
संधानं सुरधनुषः प्रभा मणीनाम् ॥
विच्छेदं विपयसि वारिवाहजाले ।
आतेनुस्त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां
संधानं सुरधनुषः प्रभा मणीनाम् ॥
सारांश
AI
जब बादलों के समूह जलरहित होकर तरंगित रेत के समान छँट गए, तब देवस्त्रियों के आभूषणों की चमक ने उनके बीच इंद्रधनुष के समान जोड़ बनाने का कार्य किया।
७.१७
संसिद्धाविति करणीयसंनिबद्धै-
रालापैः पिपतिषतां विलङ्घ्य वीथीम् ।
आसेदे दशशतलोचनध्वजिन्या
जीमूतैरपिहितसानुरिन्द्रकीलः ॥
रालापैः पिपतिषतां विलङ्घ्य वीथीम् ।
आसेदे दशशतलोचनध्वजिन्या
जीमूतैरपिहितसानुरिन्द्रकीलः ॥
सारांश
AI
अपने कार्यों की चर्चा करते हुए इंद्र की सेना नक्षत्रों के मार्ग को पार कर इंद्रकील पर्वत पर पहुँची, जिसके शिखरों को बादलों ने ढँक रखा था।
७.१८
आकीर्णा मुखनलिनैर्विलासिनीना-
मुद्भूतस्फुटविशदातपत्रफेना ।
सा तूर्यध्वनितगभीरमापतन्ती
भूभर्तुः शिरसि नभोनदीव रेजे ॥
मुद्भूतस्फुटविशदातपत्रफेना ।
सा तूर्यध्वनितगभीरमापतन्ती
भूभर्तुः शिरसि नभोनदीव रेजे ॥
सारांश
AI
स्त्रियों के मुख रूपी कमलों और श्वेत छत्र रूपी फेन से युक्त वह सेना, वाद्यों के गंभीर घोष के साथ पर्वत पर गिरती हुई आकाशगंगा के समान सुशोभित हुई।
७.१९
सेतुत्वं दधति पयोमुचां विताने
संरम्भादभिपततो रथाञ्जवेन ।
आनिन्युर्नियमितरश्मिभुग्नघोणाः
कृच्छ्रेण क्षितिमवनामितस्तुरङ्गाः ॥
संरम्भादभिपततो रथाञ्जवेन ।
आनिन्युर्नियमितरश्मिभुग्नघोणाः
कृच्छ्रेण क्षितिमवनामितस्तुरङ्गाः ॥
सारांश
AI
बादलों के समूह पर पुल की भाँति दौड़ते हुए रथों के घोड़ों की लगाम खींचकर उन्हें बड़ी कठिनाई से नीचे झुकाया गया, जिससे उनकी नासिकाएँ मुड़ गईं।
७.२०
माहेन्द्रं नगमभितः करेणुवर्याः
पर्यन्तस्थितजलदा दिवः पतन्तः ।
सादृश्यं निलयननिष्प्रकम्पपक्षै-
राजग्मुर्जलनिधिशायिभिर्नगेन्द्रैः ॥
पर्यन्तस्थितजलदा दिवः पतन्तः ।
सादृश्यं निलयननिष्प्रकम्पपक्षै-
राजग्मुर्जलनिधिशायिभिर्नगेन्द्रैः ॥
सारांश
AI
इंद्रकील पर्वत के चारों ओर आकाश से उतरती हुई श्रेष्ठ हथिनियाँ उन अचल पंखों वाले पर्वतों के समान लग रही थीं जो प्राचीन काल में समुद्र में शरण लिए हुए थे।
७.२१
उत्सङ्गे समविषमे समं महाद्रेः
क्रान्तानां वियदभिपातलाघवेन ।
आ मूलादुपनदि सैकतेषु लेभे
सामग्री खुरपदवी तुरङ्गमाणाम् ॥
क्रान्तानां वियदभिपातलाघवेन ।
आ मूलादुपनदि सैकतेषु लेभे
सामग्री खुरपदवी तुरङ्गमाणाम् ॥
सारांश
AI
महाशैल के ऊबड़-खाबड़ और समतल प्रदेशों पर घोड़ों ने अपनी तीव्र गति के कारण समान रूप से प्रस्थान किया, जिससे पर्वत की जड़ से लेकर नदी के तटों तक उनके पदचिह्नों की पंक्ति अंकित हो गई।
७.२२
सध्वानं निपतितनिर्झरासु मन्द्रैः
संमूर्छन्प्रतिनिनदैरधित्यकासु ।
उद्ग्रीवैर्घनरवशङ्कया मयूरैः
सोत्कण्ठं ध्वनिरुपशुश्रुवे रथानाम् ॥
संमूर्छन्प्रतिनिनदैरधित्यकासु ।
उद्ग्रीवैर्घनरवशङ्कया मयूरैः
सोत्कण्ठं ध्वनिरुपशुश्रुवे रथानाम् ॥
सारांश
AI
झरनों और घाटियों में गूँजती हुई रथों की गंभीर ध्वनि को बादलों की गर्जना समझकर, उत्सुक मयूरों ने अपनी गर्दनें ऊपर उठाकर बड़े ध्यान से सुना।
७.२३
सम्भिन्नामविरलपातिभिर्मयूखै-
र्नीलानां भृशमुपमेखलं मणीनाम् ।
विच्छिनामिव वनिता नभोन्तराले
वप्राम्भःस्रुतिमवलोकयांबभूवुः ॥
र्नीलानां भृशमुपमेखलं मणीनाम् ।
विच्छिनामिव वनिता नभोन्तराले
वप्राम्भःस्रुतिमवलोकयांबभूवुः ॥
सारांश
AI
पर्वत के ढलानों पर नीलमणि की किरणों से युक्त जलधाराओं को अप्सराओं ने आकाश में किसी सुंदरी के फटे हुए वस्त्र या टूटी हुई मणियों की माला के समान देखा।
७.२४
आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय
क्रुध्यन्तो धियमवमत्य धूर्गतानाम् ।
सव्याजं निजकरिणीभिरात्तचित्ताः
प्रस्थानं सुरकरिणः कथंचिदीषुः ॥
क्रुध्यन्तो धियमवमत्य धूर्गतानाम् ।
सव्याजं निजकरिणीभिरात्तचित्ताः
प्रस्थानं सुरकरिणः कथंचिदीषुः ॥
सारांश
AI
जंगली हाथियों के मद की गंध पाकर देवराज के हाथी क्रोधित हो गए, जिन्हें उनकी हथिनियों ने चालाकी से बहलाकर आगे बढ़ने के लिए मनाया।
७.२५
नीरन्ध्रं पथिषु रजो रथाङ्गनुन्नं
पर्यस्यन्नवसलिलारुणं वहन्ती ।
आतेने वनगहनानि वाहिनी सा
घर्मान्तक्षुभितजलेव जह्नुकन्या ॥
पर्यस्यन्नवसलिलारुणं वहन्ती ।
आतेने वनगहनानि वाहिनी सा
घर्मान्तक्षुभितजलेव जह्नुकन्या ॥
सारांश
AI
रथों के पहियों से उड़ती धूल को समेटकर सघन वनों की ओर बढ़ती वह सेना ग्रीष्म ऋतु के मटमैले जल वाली गंगा के समान प्रतीत हुई।
७.२६
सम्भोगक्षमगहनामथोपगङ्गं
बिभ्राणां ज्वलितमणीनि सैकतानि ।
अध्यूषुश्च्युतकुसुमाचितां सहाया
वृत्रारेरविरलशाद्वलां धरित्रीम् ॥
बिभ्राणां ज्वलितमणीनि सैकतानि ।
अध्यूषुश्च्युतकुसुमाचितां सहाया
वृत्रारेरविरलशाद्वलां धरित्रीम् ॥
सारांश
AI
इंद्र के साथियों ने गंगा के तट पर उन सुंदर रेतीले प्रदेशों में निवास किया जो गिरते हुए फूलों से ढके और सघन घास से सुशोभित थे।
७.२७
भूभर्तुः समधिकमादधे तदोर्व्याः
श्रीमत्तां हरिसखवाहिनीनिवेशः ।
संसक्तौ किमसुलभं महोदयाना-
मुच्छ्रायं नयति यदृच्छयापि योगः ॥
श्रीमत्तां हरिसखवाहिनीनिवेशः ।
संसक्तौ किमसुलभं महोदयाना-
मुच्छ्रायं नयति यदृच्छयापि योगः ॥
सारांश
AI
इंद्र की सेना के पड़ाव ने पृथ्वी की शोभा बढ़ा दी; श्रेष्ठ विभूतियों का परस्पर मिलन सहज ही महान उन्नति और उत्कर्ष को जन्म देता है।
७.२८
सामोदाः कुसुमतरुश्रियो विविक्ताः
सम्पत्तिः किसलयशालिनीलतानाम् ।
साफल्यं ययुरमराङ्गनोपभुक्ताः
सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम् ॥
सम्पत्तिः किसलयशालिनीलतानाम् ।
साफल्यं ययुरमराङ्गनोपभुक्ताः
सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम् ॥
सारांश
AI
वृक्षों और लताओं का वैभव तब सफल हुआ जब देवस्त्रियों ने उनका उपभोग किया, क्योंकि वही संपत्ति सार्थक है जो दूसरों के कल्याण में प्रयुक्त हो।
७.२९
क्लान्तोऽपि त्रिदशवधूजनः पुरस्ता-
ल्लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् ।
सेव्यानां हतविनयैरिवावृतानां
सम्पर्कं परिहरति स्म चन्दनानाम् ॥
ल्लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् ।
सेव्यानां हतविनयैरिवावृतानां
सम्पर्कं परिहरति स्म चन्दनानाम् ॥
सारांश
AI
थकी हुई देवस्त्रियों ने सर्पों से घिरे चंदन के वृक्षों का त्याग कर दिया, जैसे लोग दुष्टों के नियंत्रण वाले सज्जनों की संगति से दूर रहते हैं।
७.३०
उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटा धरित्री-
मानीता विदितनयैः श्रमं विनेतुम् ।
आक्षिप्तद्रुमगहना युगान्तवातैः
पर्यस्ता गिरय इव द्विपा विरेजुः ॥
मानीता विदितनयैः श्रमं विनेतुम् ।
आक्षिप्तद्रुमगहना युगान्तवातैः
पर्यस्ता गिरय इव द्विपा विरेजुः ॥
सारांश
AI
कवच और ध्वज उतारकर विश्राम करते हुए हाथी प्रलय की वायु से उखाड़कर फेंके गए पर्वतों के समान विशाल और तेजस्वी प्रतीत हो रहे थे।
७.३१
प्रस्थानश्रमजनितां विहाय निद्रा-
मामुक्ते गजपतिना सदानपङ्के ।
शय्यान्ते कुलमलिनां क्षणं विलीनं
संरम्भच्युतमिव शृङ्खलं चकाशे ॥
मामुक्ते गजपतिना सदानपङ्के ।
शय्यान्ते कुलमलिनां क्षणं विलीनं
संरम्भच्युतमिव शृङ्खलं चकाशे ॥
सारांश
AI
नींद से जागकर जब गजराज चले, तो उनके मद से भीगे अंगों पर चिपके हुए भौरों का समूह टूटकर गिरी हुई जंजीर के समान लग रहा था।
७.३२
आयस्तः सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा
सम्प्राप्तुं वनगजदानगन्धि रोधः ।
मूर्धानं निहितशिताङ्कुशं विधुन्व-
न्यन्तारं न विगणयांचकार नागः ॥
सम्प्राप्तुं वनगजदानगन्धि रोधः ।
मूर्धानं निहितशिताङ्कुशं विधुन्व-
न्यन्तारं न विगणयांचकार नागः ॥
सारांश
AI
जंगली हाथियों की मद-गंध से उत्तेजित हाथी ने महावत के अंकुश की परवाह न करते हुए अपना सिर झटक दिया और नदी पार करने को व्याकुल हो उठा।
७.३३
आरोढुः समवनतस्य पीतशेषे
साशङ्कं पयसि समीरिते करेण ।
संमार्जन्नरुणमदस्रुती कपोलौ
सस्यन्दे मद इव शीकरः करेणोः ॥
साशङ्कं पयसि समीरिते करेण ।
संमार्जन्नरुणमदस्रुती कपोलौ
सस्यन्दे मद इव शीकरः करेणोः ॥
सारांश
AI
झुककर पानी पीती हथिनी की सूँड से उड़ी जल की बूंदें उसके कपोलों को धो रही थीं, जो ऐसा लगा मानो उसका नया मद बह रहा हो।
७.३४
आघ्राय क्षणमतितृष्यतापि रोषा-
दुत्तीरं निहितविवृत्तलोचनेन ।
सम्पृक्तं वनकरिनां मदाम्बुसेकै-
र्नाचेमे हिममपि वारि वारणेन ॥
दुत्तीरं निहितविवृत्तलोचनेन ।
सम्पृक्तं वनकरिनां मदाम्बुसेकै-
र्नाचेमे हिममपि वारि वारणेन ॥
सारांश
AI
प्यासा होने पर भी जंगली हाथियों के मद की गंध से क्रुद्ध होकर देवराज के हाथी ने शीतल जल को स्पर्श तक नहीं किया और तट की ओर घूरता रहा।
७.३५
प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि निम्नगायाः
क्रीडन्तो गजपतयः पयांसि कृत्वा ।
किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखै-
रुत्तेरुः सरसिजगन्धिभिः कपोलैः ॥
क्रीडन्तो गजपतयः पयांसि कृत्वा ।
किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखै-
रुत्तेरुः सरसिजगन्धिभिः कपोलैः ॥
सारांश
AI
नदी के जल में क्रीड़ा करते हाथियों ने उसे अपने मद से सुगन्धित कर दिया और जब वे निकले तो उनके कपोलों पर कमल के केसर रंगे हुए थे।
७.३६
आकीर्णं बलरजसा घनारुणेन
प्रक्षोभैः सपदि तरङ्गितं तटेषु ।
मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्गं
माञ्जिष्ठं वसनमिवाम्बु निर्बभासे ॥
प्रक्षोभैः सपदि तरङ्गितं तटेषु ।
मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्गं
माञ्जिष्ठं वसनमिवाम्बु निर्बभासे ॥
सारांश
AI
सेना की लाल धूल और कुचले हुए कमलों के पराग से रंजित नदी का जल किसी रंगे हुए सुंदर वस्त्र की भाँति चमक रहा था।
७.३७
श्रीमद्भिर्नियमितकन्धरापरान्तैः
संसक्तैरगुरुवनेषु साङ्गहारम् ।
सम्प्रापे निसृतमदाम्बुभिर्गजेन्द्रैः
प्रस्यन्दिप्रचलितगण्डशैलशोभा ॥
संसक्तैरगुरुवनेषु साङ्गहारम् ।
सम्प्रापे निसृतमदाम्बुभिर्गजेन्द्रैः
प्रस्यन्दिप्रचलितगण्डशैलशोभा ॥
सारांश
AI
अगरु के वनों में मद बहाते हुए गजराज ऐसे सुशोभित हो रहे थे मानो चलते-फिरते पर्वत अपनी चोटियों से झरनों को बहा रहे हों।
७.३८
निःशेषं प्रशमितरेणु वारणानां
स्रोतोभिर्मदजलमुज्झतामजस्रम् ।
आमोदं व्यवहितभूरिपुष्पगन्धो
भिन्नैलासुरभिमुवाह गन्धवाहः ॥
स्रोतोभिर्मदजलमुज्झतामजस्रम् ।
आमोदं व्यवहितभूरिपुष्पगन्धो
भिन्नैलासुरभिमुवाह गन्धवाहः ॥
सारांश
AI
हाथियों के मद ने धूल को शांत कर दिया और इलायची तथा फूलों की सुगंध से युक्त शीतल पवन सुगंध बिखेरती हुई बहने लगी।
७.३९
सादृश्यं दधति गभीरमेघघोषै-
रुन्निद्रक्षुभितमृगाधिपश्रुतानि ।
आतेनुश्चकितचकोरनीलकण्ठा-
न्कच्छान्तानमरमहेभबृंहितानि ॥
रुन्निद्रक्षुभितमृगाधिपश्रुतानि ।
आतेनुश्चकितचकोरनीलकण्ठा-
न्कच्छान्तानमरमहेभबृंहितानि ॥
सारांश
AI
मेघों के समान गंभीर देव-हाथियों की चिंघाड़ ने सोए हुए सिंहों को उत्तेजित कर दिया और चकोर तथा मयूरों को चकित कर दिया।
७.४०
सास्रावसक्तकमनियपरिच्छदाना-
मध्वश्रमातुरवधूजनसेवितानाम् ।
जज्ञे निवेशनविभागपरिष्कृतानां
लक्ष्मीः पुरोपवनजा वनपादपानाम् ॥
मध्वश्रमातुरवधूजनसेवितानाम् ।
जज्ञे निवेशनविभागपरिष्कृतानां
लक्ष्मीः पुरोपवनजा वनपादपानाम् ॥
सारांश
AI
थकी हुई स्त्रियों के लिए सजाए गए वन के वे वृक्ष अपनी सुंदर व्यवस्था और छाया के कारण नगर के उद्यानों की शोभा के समान प्रतीत हुए।
॥ इति सप्तमः सर्गः ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.