नाट्यशास्त्रम् — चतुर्थोऽध्याय:

अथ चतुर्थोऽध्यायः

एवं तु पूजनं कृत्वा मया प्रोक्तः पितामहः ।
आज्ञापय प्रभो क्षिप्रं कः प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥

Summary AI (Bharata says:) 'Having thus performed the worship, I spoke to Pitamaha (Brahma): 'O Lord, command quickly, which performance should be staged?''

४.२

ततोऽस्म्युक्तो भगवता योजयामृतमन्थनम् ।
एतदुत्साहजननं सुरप्रीतिकरं तथा ॥

Summary AI Then I was told by the Lord (Brahma): 'Stage the 'Churning of the Nectar.' This performance generates enthusiasm and is also pleasing to the gods.'

४.३

योऽयं समवकारस्तु धर्मकामार्थसाधकः ।
मया प्राग्ग्रथितो विद्वन्स प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥

Summary AI (Brahma continues:) 'O learned one, this Samavakara play, which accomplishes righteousness, desire, and wealth, and was previously composed by me—let that performance be staged.'

४.४

तस्मिन्समवकारे तु प्रयुक्ते देवदानवाः ।
हृष्टाः समभवन्सर्वे कर्मभावानुदर्शनात् ॥

Summary AI When that Samavakara play was staged, all the gods and demons became delighted from witnessing the actions and emotions depicted.

४.५

कस्यचित्वथ कालस्य मामाहाम्बुजसम्भवः ।
नाट्यं सन्दर्शयामोऽद्य त्रिनेत्राय महात्मने ॥

Summary AI Then, after some time, the lotus-born (Brahma) said to me, 'Today, let us show the drama to the great-souled, three-eyed one (Shiva).'

४.६

ततः सार्धं सुरैर्गत्वा वृषभाङ्कनिवेशनम् ।
समभ्यर्च्य शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः ॥

Summary AI Then, Pitamaha (Brahma), having gone with the gods to the abode of Shiva (the one with the bull as his symbol) and having worshipped him well, afterwards said this.

४.७

मया समवाकरस्तु योऽयं सृष्टः सुरोत्तम ।
श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

Summary AI "O best of gods (Shiva), you should bestow your favor upon the hearing and seeing of this dramatic form, the Samavakara, which has been created by me."

४.८

पश्याम इति देवेशो द्रुहिणं वाक्यमब्रवीत् ।
ततो मामाह भगवान्सज्जो भव महामते ॥

Summary AI The lord of gods (Shiva) said to Brahma, "We shall see." Then the lord (Brahma) said to me (Bharata), "O great-minded one, be ready."

४.९

ततो हिमवतः पृष्ठे नानानागसमाकुले ।
बहुभूतगणाकीर्णे रम्यकन्दरनिर््हरे ॥

Summary AI Then, on a peak of the Himalayas—which was filled with various serpents, crowded with many troops of Ganas, and adorned with beautiful caves and waterfalls... (This verse sets the scene for the next).

४.१०

पूर्वरङ्गः कृतः पूर्वं तत्रायं द्विजसत्तमाः ।
तथा त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥

Summary AI O best of Brahmins, there, first this Purvaranga (preliminary ceremony) was performed, and also the play 'Burning of the Three Cities', known as a Dima, was staged.

४.११

ततो भूतगणा हृष्टाः कर्नभावानुकीर्तनात् ।
महादेवश्च सुप्रीतः पितामहमथाब्रवीत् ॥

Summary AI Then, the troops of Ganas were delighted by the depiction of their actions and emotions. And Mahadeva (Shiva), being very pleased, then spoke to Pitamaha (Brahma).

४.१२

अहो नाट्यमिदं सम्यक्त्वया सृष्टं महामते ।
यशस्यं च शुभार्थं च पुण्यं बुद्धिविवर्धनम् ॥

Summary AI "Oh, great-minded one! This drama has been perfectly created by you. It is conducive to fame, serves an auspicious purpose, is meritorious, and enhances the intellect."

४.१३

मयापीदं स्मृतं नृत्यं सन्ध्याकालेषु नृत्यता ।
नानाकरणसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम् ॥

Summary AI "By me too, while dancing during the twilight hours, this dance was recalled, adorned with various Karanas (dance units) and Angaharas (dance sequences)."

४.१४

पूर्वरङ्गविधावस्मिंस्त्वया सम्यक्प्रयोज्यताम् ।
वर्धमानकयोगेषु गीतेष्वासारितेषु च ॥

Summary AI "Let this dance be properly employed by you in this procedure of Purvaranga, in the applications of Vardhamanaka, and in the Asarita songs."

४.१५

महागीतेषु चैवार्थान्सम्यगेवाभिनेष्यसि ।
यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः ॥

Summary AI "And you will properly enact the meanings in the Mahagitas (great songs). And this Purvaranga which was staged by you as 'pure' (without dance)..."

४.१६

एभिर्विमिश्रितश्चायं चित्रो नाम भविष्यति ।
श्रुत्वा महेश्वरवचः प्रत्युक्तस्तु स्वयंभुवा ॥

Summary AI "...when mixed with these (dances), it will become known as 'Chitra' (variegated). Having heard the words of Maheshvara, he was replied to by Svayambhu (Brahma)."

४.१७

प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व सुरसत्तम ।
ततस्तण्डुं समाहूय प्रोक्तवान्भुवनेश्वरः ॥

Summary AI (Brahma said,) "O best of gods, please explain the application of the Angaharas." Then the lord of the world (Shiva), having summoned Tandu, spoke.

४.१८

प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व भरताय वै ।
ततो ये तण्डुना प्रोक्तास्त्वङ्गहारा महात्मना ॥

Summary AI (Shiva said to Tandu,) "Explain the application of the Angaharas to Bharata." Then, which Angaharas were taught by the great-souled Tandu... (The sentence continues).

४.१९

तान्वः करणसंयुक्तान्व्याख्यास्यामि सरेचकान् ।
स्थिरहस्तोऽङ्गहारस्तु तथा पर्यस्तकः स्मृतः ॥

Summary AI (Bharata says:) "I will explain to you those (Angaharas), combined with Karanas and along with Recakas. The Angaharas Sthirahasta and also Paryastaka are named."

४.२०

सूचिविद्धस्तथा चैव ह्यपविद्धस्तथैव च ।
आक्षिप्तकोऽथ विज्ञेयस्तथा चोद्धट्टितः स्मृतः ॥

Summary AI "And also Sucividdha, and indeed Apaviddha. Then Aksiptaka should be known, and Uddhattita is also named." (This continues the list of Angaharas).

४.२१

विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तस्तथा चैवापराजितः ।
विष्कम्भापसृतश्चैअव मत्ताक्रीडस्तथैव च ॥

Summary AI "Viskambha is also mentioned, and so is Aparajita. And Viskambhapastrita, and also Mattakrida." (Continuing the list).

४.२२

स्वस्तिको रेचितश्चैव पार्श्वस्वस्तिक एव च ।
वृश्चिकापसृतः प्रोक्तो भ्रमरश्च तथापरः ॥

Summary AI "Svastika, and also Recita, and indeed Parsvasvastika. Vriscikapasrita is mentioned, and also another, Bhramara." (Continuing the list).

४.२३

मत्तस्खलितकश्चैव मदाद्विलसितस्तथा ।
गतिमण्डलको ज्ञेयः परिच्छिन्नस्तथैव च ॥

Summary AI "And also Mattaskhalitaka, and Madadvilasita. Gatimandalaka should be known, and also Paricchinna." (Continuing the list).

४.२४

परिवृत्तचितोऽथ स्यात्तथा वैशाखरेचितः ।
परावृत्तोऽथ विज्ञेयस्तथा चैवाप्यलातकः ॥

Summary AI "Then there is Parivrittacita, and also Vaisakharecita. Then Paravritta should be known, and also indeed Alataka." (Continuing the list).

४.२५

पार्श्वच्छेदोऽथ सम्प्रोक्तो विद्युद्भ्रान्तस्तथैव च ।
ऊरूद्वृत्तस्तथा चैव स्यादालीढस्तथैव च ॥

Summary AI "Then Parsvaccheda is mentioned, and also Vidyudbhranta. And there is also Urudvritta, and Alidha as well." (Continuing the list).

४.२६

रेचितश्चापि विज्ञेयस्तथैवाच्छुरितः स्मृतः ।
आक्षिप्तरेचितश्चैव सम्भ्रान्तश्च तथापरः ॥

Summary AI "Recita should also be known, and Acchurita is also named. And Aksiptarecita, and also another, Sambhranta." (Continuing the list).

४.२७

अपसर्पस्तु विज्ञेयस्तथा चार्धनिकुट्टकः ।
द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता अङ्गहारास्तु नामतः ॥

Summary AI "Apasarpa should be known, and also Ardhanikuttaka. These thirty-two Angaharas have thus been declared by name." (Concluding the list).

४.२८

एतेषां तु प्रवक्ष्यामि प्रयोगं करणाश्रयम् ।
हस्तपादप्रचारश्च यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः ॥

Summary AI "Now I will explain the application of these (Angaharas), which is based on the Karanas, and how the movement of hands and feet is to be employed by the performers."

४.२९

अङ्गहारेषु वक्ष्यामि करणेषु च वै द्विजाः ।
सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः करणैर्यतः ॥

Summary AI "O Brahmins, because the formation of all Angaharas is accomplished through Karanas, I will indeed speak about the Karanas within the Angaharas."

४.३०

तान्यतः सम्प्रवक्ष्यामि नामतः कर्मतस्तथा ।
हस्तपादसमायोगो नृत्यस्य करणं भवेत् ॥

Summary AI "Therefore, I will fully explain them (the Karanas) by name and also by action. The combined movement of hands and feet constitutes a 'Karana' of dance."

४.३१

द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका ।
द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभिः ॥

Summary AI Two dance units (nṛttakaraṇas) constitute a single basic sequence (nṛttamātṛkā). A major limb movement sequence (aṅgahāra), however, is formed by two, three, or even four of these basic sequences (mātṛkās).

४.३२

त्रिभिः कलापकं चैव चतुर्भिः षण्डकं भवेत् ।
पञ्चैव करणानि स्युः सङ्घातक इति स्मृतः ॥

Summary AI A sequence of three mātṛkās is a 'kalāpaka', and one of four is a 'ṣaṇḍaka'. A combination of five karaṇas is known as a 'saṅghātaka'.

४.३३

षड्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभिर्नवभिस्तथा ।
करणैरिह संयुक्ता अङ्गहाराः प्रकीर्ताः ॥

Summary AI Aṅgahāras are declared to be combinations of six, seven, eight, or nine karaṇas.

४.३४

एतेषामेव वक्ष्यामि हस्तपादविकल्पनम् ।
तलपुष्पपुटं पूर्वं वर्तितं वलितोरु च ॥

Summary AI I will now describe the variations of hands and feet for these (karaṇas). First are Talapuṣpapuṭa, Vartita, and Valitoru.

४.३५

अपविद्धं समनखं लीनं स्वस्तिकरेचितम् ।
मण्डलस्वस्तिकं चैव निकुट्टकमथापि च ॥

Summary AI The list of karaṇas continues with: Apaviddha, Samanakha, Līna, Svastikarecita, Maṇḍalasvastika, and also Nikuṭṭaka.

४.३६

तथैवार्धनिकुट्टं च कटिच्छिन्नं तथैव च ।
अर्धरेचितकं चैव वक्षःस्वस्तिकमेव च ॥

Summary AI Likewise, the list includes Ardhanikuṭṭa, Kaṭicchinna, Ardharecitaka, and Vakṣaḥsvastika.

४.३७

उन्मत्तं स्वस्तिकं चैव पृष्ठस्वस्तिकमेव च ।
दिक्ष्वस्तिकमलातं च तथैव च कटीसमम् ॥

Summary AI The list continues with Unmatta, Svastika, Pṛṣṭhasvastika, Diksvastika, Alāta, and likewise Kaṭīsama.

४.३८

आक्षिप्तरेचितं चैव विक्षिप्ताक्षिप्तकं तथा ।
अर्धस्वस्तिकमुद्दिष्टमञ्चितं च तथापरम् ॥

Summary AI Also mentioned are Ākṣiptarecita, Vikṣiptākṣiptaka, Ardhasvastika, and another one called Añcita.

४.३९

भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तमूर्ध्वजानु तथैव च ।
निकुञ्चितं च मत्तल्लि त्वर्धमत्तल्लि चैव हि ॥

Summary AI Bhujaṅgatrāsita, Ūrdhvajānu, Nikuñcita, Mattalli, and indeed Ardhamattalli are also mentioned.

४.४०

स्याद्रेचकनिक्कुट्टं च तथा पादापविद्धकम् ।
वलितं घूर्णितं चैव ललितं च तथापरम् ॥

Summary AI There are also Recakanikkuṭṭa, Pādāpaviddhaka, Valita, Ghūrṇita, and another one called Lalita.

४.४१

दण्डपक्षं तथा चैव भुजङ्गत्रस्तरेचितम् ।
नूपुरं चैव सम्प्रोक्तं तथा वैशाखरेचितम् ॥

Summary AI Daṇḍapakṣa, Bhujaṅgatrastarecita, Nūpura, and Vaiśākharecita are also mentioned.

४.४२

भ्रमरं चतुरं चैव भुजङ्गाञ्चितमेव च ।
दण्डरेचितकं चैव तथा वृश्चिककुट्टितम् ॥

Summary AI The list includes Bhramara, Catura, Bhujaṅgāñcita, Daṇḍarecitaka, and Vṛścikakuṭṭita.

४.४३

कटिभ्रान्तं तथा चैव लतावृश्चिकमेव च ।
छिन्नं च करणं प्रोक्तं तथा वृश्चिकरेचितम् ॥

Summary AI Kaṭibhrānta, Latāvṛścika, the karaṇa called Chinna, and Vṛścikarecita are also mentioned.

४.४४

वृश्चिकं व्यंसितं चैव तथा पार्श्वनिकुट्टकम् ।
ललाटतिलकं क्रान्तं कुञ्चितं चक्रमण्डलम् ॥

Summary AI The list continues with Vṛścika, Vyaṃsita, Pārśvanikuṭṭaka, Lalāṭatilaka, Krānta, Kuñcita, and Cakramaṇḍala.

४.४५

उरोमण्डलमाक्षिप्तं तथा तलविलासितम् ।
अर्गलं चाथ विक्षिप्तमावृत्तं दोलपादकम् ॥

Summary AI Uromaṇḍala, Ākṣipta, Talavilāsita, Argala, Vikṣipta, Āvṛtta, and Dolapādaka are also included.

४.४६

विवृत्तं विनिवृत्तं च पार्श्वक्रान्तं निशुम्भितम् ।
विद्युत्भ्रान्तमतिक्रान्तं विवर्तितकमेव च ॥

Summary AI The list includes Vivṛtta, Vinivṛtta, Pārśvakrānta, Niśumbhita, Vidyudbhrānta, Atikrānta, and Vivartitaka.

४.४७

गजक्रीडितकं चैव तलसंस्फोटितं तथा ।
गरुडप्लुतकं चैव गण्डसूचि तथापरम् ॥

Summary AI Also listed are Gajakrīḍitaka, Talasaṃsphoṭita, Garuḍaplutaka, and another one called Gaṇḍasūci.

४.४८

परिवृत्तं समुद्दिष्टं पार्श्वजानु तथैव च ।
गृध्रावलीनकं चैव सन्नतं सूच्यथापि च ॥

Summary AI Parivṛtta, Pārśvajānu, Gṛdhrāvalīnaka, Sannata, and also Sūci are mentioned.

४.४९

अर्धसूचीति करणं सूचिविद्धं तथैव च ।
अपक्रान्तं च सम्प्रोक्तं मयूरललितं तथा ॥

Summary AI The karaṇa called Ardhasūcī, as well as Sūcividdha, Apakrānta, and Mayūralalita are mentioned.

Other texts to read

चन्द्रालोकः जयदेवः

शृङ्गारप्रकाशः

About

Resources