उत्तररामचरितम् — चतुर्थोऽङ्कः (कौसल्याजनकयोगः) | uttararāmacaritam

(ततः प्रविशतस्तापसौ)

एकः—सौधातके! दृश्यतामद्य भूयिष्ठसन्निधापितातिथिजनस्य समधिकारम्भरमणीयता भगवतो वाल्मीकेराश्रमपदस्य । तथा हि ।

नीवारौदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यःप्रसूतप्रिया-
पीतादभ्यधिकं तपोधनमृगः पर्याप्तमाचामति ।
गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिष्मतः
कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोदः परिस्तीर्यते ॥

Summary AI An ascetic’s deer drinks warm, sweet rice-gruel, even more than what was drunk by his mate who recently gave birth. The fragrance of cooking rice with ghee and vegetables mixed with jujube fruit follows the spreading scent and fills the surrounding air.

सारांश AI तपस्वियों का मृग ओटनी के उस गरम और मीठे माँड़ को भरपेट पी रहा है जिसे हाल ही में प्रसव करने वाली उसकी प्रिय मृगी ने पिया था। दूसरी ओर, घी से युक्त भात और करौंदे के फलों के साथ पकते हुए शाक की फैलती हुई सुगंध चारों ओर महक रही है।

सौधातकिः—स्वागतमनेकप्रकाराणां जीर्णकूर्चानामनध्यायकारणानां तपोधनानाम् ।

प्रथमः—(विहस्य) अपूर्वः खलु बहुमानहेतुर्गुरुषु सौधातके!

सौधातकिः—भो दण्डायन! किंनामधेय इदानीमेष महत्तः स्थविरसार्थस्य धुरन्धरोऽद्यातिथिरागतः ।

दण्डायनः—धिक्प्रहसनम् । नन्वयमृष्यशृङ्गाश्रमादरुन्धतीं पुरस्कृत्य महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भगवान् वसिष्ठः प्राप्तः । तत्किमेवं प्रलपसि ।

सौधातकिः—हुं वसिष्ठः ।

दण्डायनः—अथ किम् ।

सौधातकिः—मया पुनर्ज्ञातं कोऽपि व्याघ्र इव एष इति ।

दण्डायनः—आः, किमुक्तं भवति ।

सौधातकिः—येन परापतितेनैव सा वराकी कपिला कल्याणी बलात्कृत्य मडमडायिता ।

दण्डायनः—समांसो मधुपर्क इत्याम्नायं बहुमन्यमानाः श्रोत्रियायाभ्यागताय वत्सतरीं महोक्षं वा पचन्ति गृहमेधिनः । तं हि धर्मं धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति ।

सौधातकिः—भोः! निगृहीतोऽसि ।

दण्डायनः—कथमिव!

सौधातकिः—येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता ।

दण्डायनः—अनिवृत्तमांसानामेवं कल्पं व्याहरन्ति केचित् । निवृत्तमांसस्तु तत्रभवान् जनकः ।

सौधातकिः—किन्निमित्तम् ।

दण्डायनः—यद्देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य वैखानसः संवृत्तः तस्य कतिपयसंवत्सराश्चन्द्रद्वीपतपोवने तपस्तप्यमानस्य ।

सौधातकिः—ततः किमित्यागतः ।

दण्डायनः—सम्प्रति च प्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् ।

सौधातकिः—अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं निर्वृत्तं दर्शनमस्य न वेति ।

दण्डायनः—सम्प्रत्येव भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशं भगवत्यरुन्धती प्रहिता । यथा 'स्वयमुपेत्य स्नेहादयं द्रष्टव्य' इति ।

सौधातकिः—यथैते स्थविराः परस्परमेव मिलिताः तथावामपि वटुभिः सह मिलित्वाऽनध्यायमहोत्सवं खेलन्तो मानयावः । अथ कुत्र स जनकः ।

दण्डायनः—तथायं प्राचेतसवसिष्ठावुपास्य सम्प्रत्याश्रमस्य बहिर्वृक्षमूलमधितिष्ठति । य एषः ।

४.२

हृदि नित्यानुषक्तेन सीताशोकेन तप्यते ।
अन्तःप्रसृप्तदहनो जरन्निव वनस्पतिः ॥

Summary AI Constant grief for Sītā clings to his heart, consuming him like an old tree burning from within by a hidden fire.

सारांश AI सीता के निरंतर रहने वाले शोक से जनक का हृदय वैसे ही तप रहा है जैसे भीतर ही भीतर जलता हुआ कोई पुराना और सूखा वृक्ष।

(इति निष्क्रान्तौ)

इति मिश्रविष्कम्भकः ।

४.३

अपत्ये यत्तादृग्दुरितमभवत्तेन महता
विषक्तस्तीव्रेण व्रणितहृदयेन व्यथयता ।
पटुर्धारावाही नव इव चिरेणापि हि न मे
निकृन्तन्मर्माणि क्रकच इव मन्युर्विरमति ॥

Summary AI This sharp, continuous sorrow, born from the great misfortune of my child, pierces my wounded heart. Like a new saw, it relentlessly cuts through my vitals without ceasing, even after all this time.

सारांश AI अपनी संतान के उस भारी दुर्भाग्य और तीव्र दुःख के कारण मेरा हृदय घायल है। चिरकाल बीतने पर भी, मर्म को काटने वाली आरी की तरह यह नया और निरंतर बहने वाला मेरा शोक शांत नहीं हो रहा है।

कष्टम्! एवं नाम जरया दुःखेन च दुरासदेन भूयः पराकसान्तपनप्रभृतिभिस्तपोभिः शोषितान्तःशरीरधातोरवष्टम्भ एव! महानद्यापि मम दग्धदेहो न पतति । 'अन्धतामिस्रा ह्यसूर्या नाम ते लोकाः प्रेत्य तेभ्यः प्रतिविधीयन्ते य आत्मघातिन' इत्येवमृषयो मन्यन्ते । अनेकसंवत्सरातिक्रमेऽपि प्रतिक्षणपरिभावनास्पष्टनिर्भासः प्रत्यग्र इव न मे दारुणो दुःखसंवेगः प्रशाम्यति । अयि मातर्देवयजनसंभवे! ईदृशस्ते निर्माणभागः परिणतः! येन लज्जया स्वच्छन्दमप्याक्रन्दितुं न शक्यते । हा पुत्रि!

४.४

अनियतरुदितस्मितं विराज-
त्कतिपयकोमलदन्तकुड्मलाऽग्रम् ।
वदनकमलकं शिशोः स्मरामि
स्खलदसमञ्जसमञ्जुजल्पितं ते ॥

Summary AI I remember your lotus-like face, child, with its unpredictable tears and smiles, the tips of a few tender budding teeth shining, and your sweet, stumbling, and incoherent chatter.

सारांश AI हे पुत्री, मैं तुम्हारे बचपन के उस कमल जैसे मुख को याद कर रहा हूँ जिसमें अकारण रुदन और हास्य होता था, जिसमें कुछ ही कोमल दाँतों की कलियाँ चमकती थीं और जिसमें तुम लड़खड़ाती हुई मीठी और अस्पष्ट बोली बोलती थी।

भगवति वसुन्धरे! सत्यमतिदृढासि ।

४.५

त्वं बहिर्मुनयो वसिष्ठगृहिणी गङ्गा च यस्या विदु-
र्माहात्म्यं यदि वा रघोः कुलगुरुर्देवः स्वयं भास्करः ।
विद्यां वागिव यामसूत भवतीं शुद्धिं गतायाः पुन-
स्तस्यास्त्वद्दुहितुस्तथा विशसनं कि दारुणेऽमृष्यथाः ॥

Summary AI You, the sages, Arundhatī, and Gaṅgā knew her greatness; even the Sun god, the progenitor of the Raghu dynasty, knew it. She was born to you like speech giving birth to knowledge. O cruel one, how could you bear the terrible slaughter of such a pure daughter?

सारांश AI अरुंधती, मुनिगण, गंगा और साक्षात् सूर्यदेव भी सीता की महिमा जानते हैं। वाणी ने जैसे विद्या को जन्म दिया हो, वैसे ही आपने उसे जन्म दिया। अग्नि परीक्षा से शुद्ध हुई अपनी उस पुत्री के ऐसे क्रूर विनाश को आपने कैसे सहन कर लिया?

(नेपथ्ये)

इत इतो भगवती । महादेव्यौ ।

जनकः—अये । गृष्टिनोपदिश्यमानमार्गा भगवत्यरुन्धती (उत्थाय) । कां पुनर्महादेवीत्याह । (निरूप्य) हा हा! कथमियं महाराजस्य दशरथस्य धर्मदाराः प्रियसखी मे कौसल्या । के एतां प्रत्येति सैवेयमिति ।

४.६

आसीदियं दशरथस्य गृहे यथा श्रीः
श्रीरेव वा किमुपमानपदेन सैषा ।
कष्टं बतान्यदिव देववशेन जाता
दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः ॥

Summary AI She was like the Goddess Śrī herself in Daśaratha’s house; or is Śrī even a fit comparison? Alas, by the turn of fate, she has become something else entirely. Oh, the transformation is a painful, indescribable embodiment of sorrow!

सारांश AI दशरथ के घर में सीता साक्षात् लक्ष्मी के समान थी। किंतु शोक है कि आज दैवयोग से उसकी स्थिति अत्यंत कष्टकारी हो गई है। भाग्य का यह कैसा विपरीत और दुःखद परिणाम है।

४.७

य एव मे जनः पूर्वमासीन्मूर्ती महोत्सवः ।
क्षते क्षारमिवासां जातं तस्यैव दर्शनम् ॥

Summary AI The very person who was once a grand festival embodied for me, the sight of that same person has now become like salt rubbed into a raw wound.

सारांश AI जो राम पहले मेरे लिए साक्षात् आनंद और आँखों के उत्सव के समान थे, आज उन्हीं का दर्शन मेरे हृदय के घाव पर नमक छिड़कने के समान पीड़ादायक हो गया है।

(ततः प्रविशत्यरुन्धती कौसल्या कञ्चुकी च)

अरुन्धती—ननु ब्रवीमि 'द्रष्टयः स्वयमुपेत्यैव वैदेह' इत्येवं वः कुलगुरोरादेशः । अत एव चाहं प्रेषिता । तत्कोऽयं पदे पदे महानध्यवसायः ।

कञ्चुकी—देवि! संस्तभ्यात्मानमनुरुध्यस्व भगवतो वसिष्ठस्यादेशमिति विज्ञापयामि ।

कौसल्या—ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया द्रष्टव्य इति सममेव सर्वदुःखान्यवतरन्ति । तस्मान्न शक्नोम्युद्वर्तमानमूलबन्धनं हृदयं पर्यवस्थापयितुम् ।

अरुन्धती—अत्र कः सन्देहः ।

४.८

सन्तानवाहीन्यपि मानुषाणां
दुःखानि सम्बन्धिवियोगजानि ।
दृष्टे जने प्रेयसि दुःसहानि
स्रोतःसहस्त्रैरिव सम्प्लवन्ते ॥

Summary AI Though human sorrows born of separation from kindred flow continuously, they become unbearable, like a flood of a thousand streams, when a beloved person is seen again.

सारांश AI संबंधियों के वियोग से उत्पन्न मनुष्यों के दुःख यद्यपि निरंतर बने रहते हैं, किंतु किसी प्रिय व्यक्ति को देख लेने पर वे हजारों धाराओं वाले प्रवाह की तरह असहनीय होकर उमड़ पड़ते हैं।

कौसल्या—कथं नु खलु वत्साया मे वध्वा वनगतायास्तस्याः पितृराजर्षेर्मुखं दर्शयामः ।

४.९

एष वः श्लाध्यसम्बन्धी जनकानां कुलोद्वहः ।
याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगौ ॥

Summary AI Here is your venerable relative, the sustainer of the Janaka lineage, to whom the sage Yājñavalkya taught the complete study of the Supreme Brahman.

सारांश AI ये आपके प्रशंसनीय संबंधी और जनक कुल के गौरव महाराज जनक हैं, जिन्हें मुनि याज्ञवल्क्य ने साक्षात् ब्रह्मविद्या का उपदेश दिया था।

कौसल्या—एष स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे वध्वाः पिता विदेहराजः सीरध्वजः । स्मारितास्मि अनिर्वेदरमणीयान्दिवसान् । हा देव! सर्वं तन्नास्ति ।

जनकः—(उपसृत्य) भगवत्यरुन्धति! वैदेहः सीरध्वजोऽभिवादयते ।

४.१०

यया पूतंमन्यो निधिरपि पवित्रस्य महसः
पतिस्ते पूर्वेषामपि खलु गुरूणां गुरुतमः ।
त्रिलोकीमङ्गल्यामवनितललीनेन शिरसा
जगद्वन्द्यां देवीमुषसमिव वन्दे भगवतीम् ॥

Summary AI By whose presence even the treasury of holy light considers itself purified, and whose husband is the greatest teacher even of your ancestors; I bow with my head touching the ground to that divine lady, as if to the Dawn, who is the auspiciousness of the three worlds.

सारांश AI जिनकी पवित्रता से पावन तत्त्व भी स्वयं को धन्य मानते हैं और जिनके पति पूर्वजों के भी गुरु हैं, उन जगत-वंदनीया भगवती अरुंधती को मैं पृथ्वी पर सिर झुकाकर उषा की भाँति प्रणाम करता हूँ।

अरुन्धती—अक्षरं ते ज्योतिः प्रकाशताम् । स त्वां पुनातु देवः परो रजसा य एष तपति ।

जनकः—आर्य गृष्ट! अप्यनामयमस्याः प्रजापालकस्य मातुः ।

कञ्चुकी—(स्वगतम्) निरवशेषमतिनिष्ठुरमुपालब्धाः स्म । (प्रकाशम्) राजर्षे! अनेनैव मन्युना चिरपरित्यक्तरामभद्रदर्शनां नार्हसि दुःखयितुमतिदुःखितां देवीम् । राममद्रस्यापि दैवदुर्योगः कोऽपि । यत्किल समन्ततः प्रवृत्तबीभत्सकिंवदन्तीकाः पौराः । न चाग्निशुद्धिमनल्पकाः प्रतियन्तीति दारुणमनुष्ठितं देवेन ।

जनकः—(सरोषम्) आः! कोऽयमग्निर्नामास्मत्प्रसूतिपरिशोधने । कष्टम्! एवंवादिना जनेन रामभद्रपरिभूता अपि पुनः परिभूयामहे ।

अरुन्धती—(निःश्वस्य) एवमेतत् । अग्निरिति वत्सां प्रति लघून्यक्षराणि । सीतेत्येव पर्याप्तम् । हा वत्से!

४.११

शिशुर्वा शिष्या वा यदसि मम तत्तिष्ठतु तथा
विशुद्धोरुत्कर्षस्त्वयि तु मम भक्तिं द्रढयति ।
शिशुत्वं वा स्त्रैणं वा भवतु ननु वन्द्यासि जगतां
गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न स वयः ॥

Summary AI Whether you are a child or a disciple to me, let that be. The excellence of your purity strengthens my devotion. Whether you are a child or a woman, you are surely adorable to the worlds. In the virtuous, qualities are the object of respect, not gender nor age.

सारांश AI तुम मेरी शिष्या हो या पुत्री, यह विचारणीय नहीं है; तुम्हारी चारित्रिक श्रेष्ठता ही मेरी भक्ति को दृढ़ करती है। गुणी जनों में गुणों की ही पूजा होती है, लिंग या आयु का विचार नहीं किया जाता।

कौसल्या—अहो! समुन्मूलयन्तीव वेदनाः । (इति मूर्च्छति)

जनकः—हन्स! किमेतत् ।

अरुन्धती—राजर्षे! किमन्यत् ।

४.१२

स राजा, तत्सौख्यं, स च शिशुजनस्ते च दिवसाः स्मृतावाविर्भूतं त्वयि सुहृदि दृष्टे तदखिलम् । विपाके घोरेऽस्मिन्नथ खलु विमूढा तव सखी पुरन्ध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥

Summary AI That King, that happiness, those children, and those days—all have reappeared in memory upon seeing you, my friend. Now, in this terrible reverse of fortune, your friend is bewildered. Indeed, the hearts of women are as delicate as flowers.

सारांश AI वे राजा दशरथ, वह सुख और वे दिन—हे मित्र, तुम्हें देखकर वह सब स्मृति में जीवंत हो उठा है। इस भयानक समय में तुम्हारी सखी कौशल्या व्याकुल है; स्त्रियों का हृदय वास्तव में फूल के समान कोमल होता है।

जनकः—हन्त! सर्वथा नृशंसोऽस्मि । यश्चिरस्य दृष्टान्प्रियसुहृदः प्रियदारानस्निग्ध इव पश्यामि ।

४.१३

स सम्बन्धी श्लाघ्यः प्रियसुहृदसौ तच्च हृदयं
स चानन्दः साक्षादपि च निखिलं जीवितफलम् ।
शरीरं जीवो वा यदधिकमतोऽन्यत्प्रियतरं
महाराजः श्रीमान् किमिव मम नासीद्दशरथः ॥

Summary AI He was a venerable relative, a dear friend, my very heart, joy personified, the entire fruit of my life, my body, or my soul—whatever else could be dearer, what was the illustrious King Daśaratha not to me?

सारांश AI महाराज दशरथ मेरे लिए सब कुछ थे—वे प्रशंसनीय संबंधी, प्रिय मित्र, मेरा हृदय, साक्षात् आनंद और मेरे जीवन के संपूर्ण फल थे। वे मेरे शरीर और प्राणों से भी अधिक प्रिय थे।

कष्टमियमेव सा कौसल्या ।

४.१४

यदस्याः पत्युर्वा रहसि परमं दूषितमभू-
दभूवं दम्पत्योः पृथगहमुपालम्भविषयः ।
प्रसादे कोपे वा तदनु मदधीनो विधिरभू-
दलं वा तत्स्मृत्वा दहति यदवस्कन्द्य हृदयम् ॥

Summary AI Whatever grievance arose in private between her or her husband, I was the subject of their individual complaints. Whether in favor or anger, their actions then depended on me. Enough of remembering that which, having assailed it, burns my heart.

सारांश AI राम और सीता के गुप्त परामर्शों में मैं ही उनका एकमात्र अवलंब था। उनकी प्रसन्नता और क्रोध के निर्णय मुझ पर ही निर्भर थे। उन स्मृतियों को याद करना आज हृदय को जलाने के समान है।

अरुन्धती—हा! कष्टम्! अतिचिरनिरुद्धनिःश्वासनिष्पन्दहृदयमस्याः ।

जनकः—हा प्रियसखि! (इति कमण्डलूदकेन सिञ्चति)

४.१५

सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदां
प्रथममेकरसामनुकूलताम् ।
पुनरकाण्डविवर्तनदारुणः
विधिरहो विशिनष्टि मनोरुजम् ॥

Summary AI Fate first manifests a pleasant, uniform favor like a friend, then, becoming cruel through sudden reversal, it intensifies the agony of the mind. Oh, how strange!

सारांश AI भाग्य पहले मित्र की तरह अनुकूलता दिखाकर सुख प्रदान करता है और फिर अचानक क्रूरतापूर्वक हृदय विदारक पीड़ा पहुँचाने लगता है।

कौसल्या—(आश्वस्य) हा वत्से जानकि! कुत्रासि । स्मरामि ते नवविवाहलक्ष्मीपरिग्रहैकमङ्गलं संफुल्लमुग्धमुखपुण्डरीकमारोहत्कौमुदीचन्द्रसुन्दरम् । एहि मे पुनरपि जाते! उद्योतयोत्सङ्गम् । सर्वदा महाराज एवं भणति एषा रघुकुलमहत्तराणा वधूरस्माकं तु जनकसुता दुहितैव ।

कञ्चुकी—यथाह देवी ।

४.१६

पञ्चप्रसूतेरपि तस्य राज्ञः
प्रियो विशेषेण सुबाहुशत्रुः ।
वधुचतुष्केऽपि तथैव नान्या
प्रिया तनूजाऽस्य यथैव सीता ॥

Summary AI Although that King had five children, the enemy of Subāhu (Rāma) was especially dear to him. Similarly, among his four daughters-in-law, no other was as dear to him as his own daughter Sītā.

सारांश AI महाराज दशरथ को अपने पाँचों पुत्रों (पुत्र एवं दामाद) में राम विशेष प्रिय थे, और चारों बहुओं में भी उन्हें सीता से अधिक प्रिय कोई नहीं थी।

जनकः—हा प्रियसख महाराज दशरथ! एवमसि सर्वप्रकारहृदयङ्गमः । कथं विस्मर्यते ।

४.१७

कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरो जामातुराप्तं जनं
संबन्धे विपरीतमेव तदभूदाराधनं ते मयि ।
त्वं कालेन तथाविधोऽप्यपहृतः संबन्धबीजं च तद्
घोरेऽस्मिन्मम जीवलोकनरके पापस्य धिग्जीवितम् ॥

Summary AI Fathers usually honor the relatives of their daughter's husband, but in our relationship, your honoring of me was quite the opposite. Even so, you have been snatched away by time, along with the very seed of our connection. Fie on the life of this sinner in this terrible hell of a living world!

सारांश AI प्रायः कन्या के पिता वर पक्ष का आदर करते हैं, किंतु हमारे संबंध में आपने ही मेरा सत्कार किया। समय ने आपको और उस संबंध के आधार सीता को भी छीन लिया। इस कष्टकारी संसार में मुझ पापी का जीवन धिक्कार योग्य है।

कौसल्या—जाते जानकि! किं करोमि । दृढवज्रलेपघटितनिश्चलं हतजीवितं मां मन्दभागिनीं न परित्यजति ।

अरुन्धती—आश्वसिहि राज्ञि! बाष्पविश्रामोऽप्यन्तरेषु कर्तव्य एव । अन्यच्च किं न स्मरसि यदवोचदृष्यशृङ्गाश्रमे युष्माकं कुलगुरुः । भवितव्यं तथेत्युपजातमेव । किन्तु कल्याणोदर्कं भविष्यतीति ।

कौसल्या—कुतोऽतिक्रान्तमनोरथाया ममैतत् ।

अरुन्धती—तत्किं मन्यसे राजपत्नि! मृषोद्यं तदिति । न हीदं क्षत्त्रिये! मन्तव्यम् ।

४.१८

आविर्भूतज्योतिषां ब्राह्मणानां
ये व्याहारास्तेषु मा संशयो भूत् ।
भद्रा ह्येषां वाचि लक्ष्मीर्निषक्ता
नैते वाचं विप्लुतार्थां वदन्ति ॥

Summary AI Let there be no doubt regarding the utterances of Brāhmaṇas in whom the light of truth has manifested. For, auspicious Lakṣmī rests upon their speech; they never utter words whose meaning is failed or false.

सारांश AI आत्मज्ञानी ब्राह्मणों की वाणी पर संदेह नहीं करना चाहिए। उनकी वाणी में मंगलमयी लक्ष्मी का निवास होता है और उनके वचन कभी निष्फल या असत्य नहीं होते।

(नेपथ्ये कलकलः । सर्वे आकर्णयन्ति)

जनकः—अये, शिष्टानध्याय इत्यस्खलितं खेलतां वटूनां कोलाहलः ।

कौसल्या—(निरूप्य) सुलभसौख्यमिदानीं बालत्वं भवति । अहो! एतेषां मध्ये क एष रामभद्रस्य कौमारलक्ष्मीसदृशैः सावष्टम्भैर्मुग्धललितैरङ्गैर्दारकोऽस्माकं लोचने शीतलयति ।

अरुन्धती—(स्वगतं । स्वहर्षोत्कण्ठम्) इदं नाम भागिरथीनिवेदितं रहस्यकर्णामृतम् । न त्वेवं विद्मः कतरोऽयमायुष्मतोः कुशलवयोरिति ।

(प्रकाशम्)

४.१९

कुवलयदलस्निग्धश्यामः शिखण्डकमण्डनो
वटुपरिषदं पुण्यश्रीकः श्रियैव सभाजयन् ।
पुनरपि शिशुर्भूतो वत्सः स मे रघुनन्दनो
झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं दृशोरमृताञ्जनम् ॥

Summary AI Glossy dark like a blue lotus petal, adorned with locks of hair, and gracing the assembly of boys with his mere luster—who is this, appearing as if my dear Raghunandana has become a child again, acting as a nectar-salve to my eyes?

सारांश AI नीलकमल के समान श्याम वर्ण वाला और अपनी कांति से बटु-मंडली को सुशोभित करने वाला यह कौन बालक है, जो आँखों के लिए अमृत के अंजन के समान मेरे प्रिय राम के बचपन की छवि को साकार कर रहा है?

कञ्चुकी—नूनं क्षत्रियब्रह्मचारी दारकोऽयमिति मन्ये ।

जनकः—एवमेतत् । अस्य हि ।

४.२०

चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तूणीद्वयं पृष्ठतो
भस्मस्तोकपवित्रलाञ्छनमुरो धत्ते त्वचं रौरवीम् ।
मौर्व्या मेखलया नियन्त्रितमधो वासश्च माञ्जिष्ठकं
पाणौ कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपरः पैप्पलः ॥

Summary AI He wears two quivers on his back with heron-feathers brushing his crest, and his chest, marked with holy ashes, is covered by a deer skin. His waist is bound by a Mūrvā girdle over a madder-dyed garment. He holds a bow, a rosary, and a Pippala staff.

सारांश AI इसके मस्तक पर बाणों के पंख हैं, पीठ पर दो तरकस हैं और वक्ष पर भस्म एवं मृगचर्म सुशोभित है। मूंज की मेखला, लाल वस्त्र, हाथ में धनुष, रुद्राक्ष माला और पलाश दंड धारण किए यह बालक अत्यंत तेजस्वी दिख रहा है।

भगवत्यनुरन्धति! किमित्युत्प्रेक्षसे । कुतस्त्योऽयमिति ।

अरुन्धती—अद्यैव वयमागताः ।

जनकः—आर्य गृष्टे! अतिकौतुकं वर्तते । तद्भगवन्तं वाल्मीकिमेव गत्वा पृच्छ । इमं च दारकं ब्रूहि 'वत्स! केऽप्येते प्रवयसस्त्वां दिदृशव' इति ।

कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः!

(इति निष्क्रान्तः)

कौसल्या—किं मन्यध्वे! एवं भणित आगमिष्यति वा न वेति ।

जनकः—भिद्यते वा सद्वृत्तमीदृशस्य निर्माणस्य ।

कौसल्या—कथं सविनयनिशमितगृष्टिवचनो विसर्जिताशेषसदृशदारक इतोमुखमपसरित एव स वत्सः ।

जनकः—(चिरं निर्वर्ण्य) भोः! किमप्येतत् ।

४.२१

महिम्नामेतस्मिन्विनयशिशिरो मौग्ध्यमसृणो
विदग्धैर्निर्ग्राह्यो न पुनरविदग्धैरतिशयः ।
मनो मे संमोहस्थिरमपि हरत्येष बलवा-
नयोधातुं यद्वत्परिलघुरयस्कान्तशकलः ॥

Summary AI In this youth, there is an excellence of greatness, cooled by humility and softened by innocence. It is discernible only to the wise, not the ignorant. This powerful boy captivates my mind, though it is frozen in grief, just as a tiny fragment of a lodestone attracts a massive piece of iron.

सारांश AI इस बालक की महिमा में विनम्रता और भोलेपन का ऐसा अनूठा संगम है जिसे केवल विद्वान ही समझ सकते हैं। मेरा शोकग्रस्त मन इस बालक की ओर वैसे ही खिंचा जा रहा है जैसे चुंबक लोहे को अपनी ओर आकर्षित करता है।

लवः—(प्रविश्य स्वगतम) अविज्ञातवयःक्रमौचित्यात् पूज्यानपि सतः कथमभिवादयिष्ये । (विचिन्त्य) अयं पुनरविरुद्धप्रकार इति वृद्धेभ्यः श्रूयते । (सविनयमुपसृत्य) एष वो लवस्य शिरसा प्रणामपर्यायः ।

अरुन्धतीजनकौ—कल्याणिन्! आयुष्मान्भूयाः ।

कौसल्या—जात! चिरं जीव ।

अरुन्धती—एहि वत्स! (लवमुत्सङ्गे गृहीत्वा आत्मगतम्) दिष्टया न केवलमुत्सङ्गश्चिरान्मनोरथोऽपि मे पूरितः ।

कौसल्या—(उत्सङ्गे गृहीत्वा । चिबुकमुन्नमय्य निरूप्य सबाष्पाकूतम्) जात! इतोऽपि तावदेहि । 'अहो! न केवलं दरविस्पष्टकुवलयमांसलोज्ज्वलेन देहबन्धनेन, कवलितारविन्दकेसरकषायकण्ठकलहंसघोषघर्घरानुनादिना स्वरेण च रामभद्रमनुसरति । ननु कठोरकमलगर्भपक्ष्मलशरीरस्पर्शोऽपि तादृश एव । जात! पश्यामि ते मुखपुण्डरीकम् । राजर्षे । किं न पश्यसि । निपुणं निरूप्यमाणो वत्साया मे वध्वा मुखचन्द्रेणापि संवदत्येव ।

जनकः—पश्यामि सखि! पश्यामि ।

कौसल्या—हो, उन्मत्तीभूतमिव मे हृदयं कुतोमुखं विलपति ।

जनकः—(निरूप्य)

४.२२

वत्सायाश्च रघूद्वहस्य च शिशावस्मिन्नभिव्यज्यते
संवृत्तिः प्रतिबिम्बितेव निखिला सैवाकृतिः सा द्युतिः ।
सा वाणी विनयः स एव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ
हा हा देवि किमुत्पथैर्मम मनः पारिप्लवं धावति ॥

Summary AI In this child, the entire appearance of both my dear Sītā and the descendant of Raghu (Rāma) seems reflected. There is the same form, the same luster, the same voice, the same natural humility, and even that holy aura. Alas, O Queen! Why does my wavering mind wander down forbidden paths of hope?

सारांश AI इस बालक में सीता और राम की पूरी छवि दिखाई दे रही है। इसकी आकृति, चमक, वाणी और सहज विनय सब कुछ उन्हीं के समान है। इसे देखकर मेरा मन व्याकुल होकर असंभव कल्पनाओं की ओर दौड़ रहा है।

कौसल्या—जात! अस्ति ते माता । स्मरसि वा तातम् ।

लवः—नहि!

कौसल्या—ततः कस्य त्वम् ।

लवः—भगवतः सुगृहीतनामधेयस्य वाल्मीकेः ।

कौसल्या—अयि जात! कथयितव्यं कथय ।

लवः—एतावदेव जानामि!

(नेपथ्ये)

भो भोः सैनिका! एष खलु कुमारश्चन्द्रकेतुराज्ञापयति । 'न केनचिदाश्रमाभ्यर्णभूमय आक्रमितव्या' इति ।

अरुन्धतीजनकौ—अये! मेध्याश्वरक्षाप्रसङ्गादुपागतो वत्सश्चन्द्रकेतुरद्य द्रष्टव्य इत्यसौ सुदिवसः ।

कौसल्या—वत्सलक्ष्मणस्य पुत्रक आज्ञापयतीत्यमृतबिन्दुसुन्दराण्यक्षराणि श्रूयन्ते ।

लवः—आर्य! क एष चन्द्रकेतुर्नाम ।

जनकः—जानासि रामलक्ष्मणौ दाशरथी ।

लवः—एतावेव रामायणकथापुरुषौ ।

जनकः—अथ किम् ।

लवः—तत्कथं न जानामि!

जनकः—तस्य लक्ष्मणस्यायमात्मजश्चन्द्रकेतुः ।

लवः—ऊर्मिलायाः पुत्रस्तर्हि मैथिलस्य राजर्षेर्दोहित्रः ।

अरुन्धती—आविष्कृतं कथाप्रावीण्यं वत्सेन ।

जनकः—(विचिन्त्य) यदि त्वमीदृशः कथायामभिज्ञस्तद् ब्रूहि तावत्पश्यामस्तेषां दशरथस्य पुत्राणां कियन्ति किन्नामधेयान्यपत्यानि केषु दारेषु प्रसूतानीति ।

लवः—नाऽयं कथाविभागोऽस्माभिरन्येन वा श्रुतपूर्वः ।

जनकः—किं न प्रणीतः कविना ।

लवः—प्रणीतो न तु प्रकाशितः । तस्यैव कोऽप्येकदेशः प्रबन्धान्तरेण रसवानभिनेयार्थः कृतः । तं च स्वहस्तलिखितं मुनिर्भगवान् व्यसृजद्भगवतो भरतस्य तौर्यत्रिकसूत्रधारस्य ।

जनकः—किमर्थम् ।

लवः—स किल भगवान् भरतस्तमप्सरोभिः प्रयोजयिष्यतीति ।

जनकः—सर्वमिदमाकूततरमस्माकम् ।

लवः—महती पुनस्तस्मिन् भगवतो वाल्मीकेरास्था । ततः केषाञ्चिदन्तेवासिनां हस्तेन तत्पुस्तकं भरताश्रमं प्रति प्रेषितम् । तेषामनुयात्रिकश्चापपाणिः प्रमादच्छेदनार्थमस्मद्भ्राता प्रेषितः ।

कौसल्या—भ्रातापि तेऽस्ति ।

लवः—अस्त्यार्यः कुशो नाम ।

कौसल्या—ज्येष्ठ इति भणितं भवति ।

लवः—एवमेतत् । प्रसवानुक्रमेण स किल ज्यायान् ।

जनकः—किं यमावायुष्मन्तौ ।

लवः—अथ किम् ।

जनकः—वत्स! कथय, कथाप्रपञ्चकस्य कियान्पर्यन्तः ।

लवः—अलीकपौरापवादोद्विग्नेन राज्ञा निर्वासितां देवीं देवयजनसम्भ्रमां सीतामासन्नप्रसववेदनामेकाकिनीमरण्ये लक्ष्मणः परित्यज्य प्रतिनिवृत्त इति ।

कौसल्या—हा वत्से मुग्धमुखि! क इदानीं ते शरीरकुसुमस्य झटिति दैवदुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या निपतितः ।

जनकः—हा वत्से ।

४.२३

नूनं त्वया परिभवं च वनं च घोरं
तां च व्यथां प्रसवकालकृतामवाप्य ।
क्रव्याद्गणेषु परितः परिवारयत्सु
संत्रस्तया शरणमित्यसकृत्स्मृतोऽहम् ॥

Summary AI Surely, having suffered humiliation, the dreadful forest, and the pains of childbirth, while surrounded by packs of carnivorous beasts, you, in your terror, must have repeatedly remembered me, crying out for protection.

सारांश AI अपमान और घोर वन के कष्टों को सहती हुई सीता ने जब प्रसव की पीड़ा झेली होगी और हिंसक पशुओं से घिरी होगी, तब उसने निश्चित ही मुझे अपनी रक्षा के लिए बार-बार पुकारा होगा।

लवः—आर्ये! कावेतौ ।

अरुन्धती—इयं कौसल्या । अयं जनकः ।

(लवः सबहुमानखेदकौतुकं पश्यति)

जनकः—अहो निर्दयता दुरात्मनां पौराणाम्! अहो रामभद्रस्य क्षिप्रकारिता ।

जनकः—एतद्वैशसवज्रघोरपतनं शश्वन्ममोत्पश्यतः क्रोधस्य ज्वलितुं झटित्यवसरश्चापेन शापेन वा ॥

कौसल्या—(सभयकम्पम्) भगवति । परित्रायताम् । प्रसादय, कुपितं राजर्षिम् ।

लवः—एतद्धि परिभूतानां प्रायश्चित्तं मनस्विनाम् ॥

४.२४

राजन्नपत्यं रामस्ते पाल्याश्च कृपणा जनाः ॥

Summary AI O King, Rāma is your offspring, and these pitiable people are your subjects to be protected.

सारांश AI हे राजन्, राम आपकी संतान के समान हैं और ये दीन-दुखी प्रजाजन आपके संरक्षण के योग्य हैं।

४.२५

शान्तं वा रघुनन्दने तदुभयं तत्पुत्रभाण्डं हि मे भूयिष्ठद्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणश्च पौरो जनः ॥

Summary AI If all is extinguished for the delight of the Raghu clan (Rāma), then those two treasures of mine—my son and the citizens, consisting mostly of Brāhmaṇas, children, the elderly, the infirm, and women—are also lost.

सारांश AI राम के रहते या न रहते, ये दोनों (संतान और प्रजा) मेरी थाती हैं। विशेषकर ब्राह्मण, बालक, वृद्ध और असहाय स्त्रियाँ मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण और संरक्षण के पात्र हैं।

(प्रविश्य सम्भ्रान्ताः)

वटवः—कुमार! कुमार!! अश्वोऽश्व इति कोऽपि भूतविशेषो जनपदेष्वनुश्रूयते, सोऽयमधुनाऽस्माभिः स्वयं प्रत्यक्षीकृतः ।

लवः—अश्वोऽश्व इति नाम पशुसमाम्नाये सांग्रामिके च पठ्यते तद् ब्रूत कीदृशः!

वटवः—अये! श्रूयताम् ।

४.२६

पश्चात्पुच्छं वहति विपुलं तच्च धूनोत्यजस्रं
दीर्घग्रीवः स भवति खुरास्तस्य चत्वार एव ।
शष्पाण्यत्ति प्रकिरति शकृत्पिण्डकानाम्रमात्रान्
किं व्याख्यानैर्व्रजति स पुनर्दूरमेह्येहि यामः ॥

Summary AI It carries a large tail behind and wags it constantly. It has a long neck and exactly four hooves. It eats young grass and scatters dung-balls the size of mangoes. Why bother with descriptions? It is moving away; come, come, let us go!

सारांश AI इस प्राणी की लंबी पूँछ है जिसे यह लगातार हिलाता है, इसकी गर्दन लंबी है और इसके चार खुर हैं। यह घास खाता है और गोबर के पिंड त्यागता है। यह दूर जा रहा है, इसलिए अधिक वर्णन करने के बजाय हमें इसके पीछे चलना चाहिए।

(इत्यजिने हस्तयोश्चाकर्षयन्ति)

लवः—(सकौतुकोपरोधविनयम्) आर्याः! पश्यत । एभिर्नीतोऽस्मि ।

(इति त्वरितं परिक्रामति)

अरुन्धतीजनकौ—महत्कौतुकं वत्सस्य ।

कौसल्या—अरण्यगर्भरूपालापैर्यूयं तोषिता वयं च । भगवति! जानामि । तं पश्यन्ती वञ्चितेव । तस्मादितोऽन्यतो भूत्वा प्रेक्षामहे तावत्पलायमानं दीर्घायुषम् ।

अरुन्धती—अतिजवेन दूरमतिक्रान्तः स चपलः कथं दृश्यते ।

कञ्चुकी—(प्रविश्य) भगवान् वाल्मीकिराह । ज्ञातव्यमेतदवसरे भवद्भिरिति ।

जनकः—अतिगम्भीरमेतत्किमपि । भगवत्यरुन्धति! सखि कौसल्ये! आर्य गृष्टे! स्वयमेव गत्वा भगवन्तं प्राचेतसं पश्यामः ।

(इति निष्क्रान्तो वृद्धवर्गः)

(प्रविश्य)

वटवः—पश्यतु कुमारस्तावदाश्चर्यम् ।

लवः—दृष्टमवगतं च । नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः ।

वटवः—कथं ज्ञायते ।

लवः—ननु मूर्खाः! पठितमेव हि युष्माभिरपि तत्काण्डम् । किं न पश्यथ । प्रत्येकं शतसंख्याः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च रक्षितारः । तत्प्रायमेवान्यदपि दृश्यते । यदि च विप्रत्ययस्तत्पृच्छत ।

वटवः—भो भोः! किम्प्रयोजनोऽयमश्वः परिवृतः पर्यटति ।

लवः—(सस्पृहमात्मगतम्) अश्वमेध इति नाम विश्वविजयिनां क्षत्रियाणामूर्जस्वलः सर्वक्षत्रपरिभावी महानुत्कर्षनिकषः ।

(नेपथ्ये)

४.२७

योऽयमश्वः पताकेयमथवा वीरघोषणा ।
सप्तलोकैकवीरस्य दशकण्ठकुलद्विषः ॥

Summary AI This horse, and this banner, is a proclamation of heroism by the sole hero of the seven worlds, the enemy of the race of the ten-necked Rāvaṇa.

सारांश AI यह अश्व और यह पताका रावण के कुल का विनाश करने वाले, सातों लोकों के एकमात्र महान वीर राम की वीरता की खुली चुनौती और घोषणा है।

लवः—(सगर्वम्) अहो संदीपनान्यक्षराणि ।

वटवः—किमुच्यते । प्राज्ञः खलु कुमारः ।

लवः—भो भोः तत्किमक्षत्रिया पृथिवी । यदेवमुद्धोष्यते ।

(नेपथ्ये)

रे रे! महाराजं प्रति कुतः क्षत्रियः ।

लवः—धिग्जाल्मान्!

४.२८

यदि नो सन्ति सन्त्येव केयमद्य विभीषिका ।
किमुक्तैरेभिरधुना तां पताकां हरामि वः ॥

Summary AI If such heroes exist, let them exist. What is this intimidation to us today? What use is there for these words now? I shall seize that banner of yours!

सारांश AI यदि यहाँ कोई वीर है तो रहे, पर हमें इस प्रकार डराने की क्या आवश्यकता है? इन व्यर्थ की बातों को छोड़ो, मैं तुम्हारी इस विजय-पताका को अभी छीन लेता हूँ।

हे वटवः! परिवृत्य लोष्टैरभिघ्नन्त उपनयतैनमश्वम् । एष रोहितानां मध्येचरो भवतु ।

(प्रविश्य सक्रोधः)

पुरुषः—धिक्चपल! किमुक्तवानसि । तीक्ष्णतरा ह्यायुधीयश्रेणयः शिशोरपि दृप्तां वाचं न सहन्ते । राजपुत्रश्चन्द्रकेतुर्दुर्दान्तः, सोऽप्यपूर्वारण्यदर्शनाक्षिप्तहृदयो न यावदायाति तावत्त्वरितमनेन तरुगहनेनापसर्पत ।

वटवः—कुमार! कृतं कृतमश्वेन । तर्जयन्ति विस्फारितशरासनाः कुमारमायुधीयश्रेणयः । दूरे चाश्रमपदम् । इतस्तदेहि । हरिणप्लुतैः पलायामहे!

लवः—किं नाम विस्फुरन्ति शस्त्राणि । (इति धनुरारोपयन्)

४.२९

ज्याजिह्वया वलयितोत्कटकोटिदंष्ट्र-
मुद्भूरिघोरघनघर्घरघोषमेतत् ।
ग्रासप्रसक्तहसदन्तकवक्त्रयन्त्र-
जृम्भाविडम्बि विकटोदरमस्तु चापम् ॥

Summary AI Let this bow stand, with its string acting as a tongue and its curved tips as fierce fangs, emitting a deep, terrifying, and thunderous roar. It mimics the wide yawn of Death's mechanical jaws as he laughs while intent on devouring the world, revealing its hideous belly.

सारांश AI यह धनुष यमराज के हँसते हुए विकराल मुख की भाँति है, जिसकी प्रत्यंचा जीभ के समान और इसके सिरे दाँतों के समान भयानक हैं। यह मेघों की भाँति गंभीर और डरावनी गर्जना करने वाला है।

(इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे)

इति चतुर्थोऽङ्कः ।

Other texts to read

मध्यमव्यायोगः भासः

प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

मध्यमव्यायोगः भासः

प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् भासः

About

Resources

Connect