॥ अथ पञ्चमोऽङ्कः (कुमारविक्रमः) ॥
(नेपथ्ये)
भो भोः सैनिकाः! जातमवलम्बनमस्माकम् ।
५.१
नन्वेष त्वरितसुमन्त्रनुद्यमान-
प्रोद्वल्गत्प्रजवितवाजिना रथेन ।
उत्खातप्रचलितकोविदारकेतुः
श्रुत्वा वः प्रधनमुपैति चन्द्रकेतुः ॥
Summary AI Indeed, hearing of your battle, Candraketu approaches. He arrives in a chariot drawn by swift, galloping horses urged on by a hurried Sumantra, with his Kovidāra banner tossed and fluttering.
सारांश AI देखो, सुमन्त्र द्वारा तीव्रता से हाँके जा रहे वेगवान घोड़ों वाले रथ पर सवार चन्द्रकेतु युद्ध के लिए आ रहे हैं, जिनका कोविदार चिह्न वाला ध्वज ऊँचा लहरा रहा है।
(ततः प्रविशति सुमन्त्रसारथिना रथेन धनुष्पाणिः साद्भुतहर्षसंभ्रमश्चन्द्रकेतुः)
चन्द्रकेतुः—आर्य सुमन्त्र! पश्य पश्य!
५.२
किरति कलितकिञ्चित्कोपरज्यन्मुखश्री-
रविरतगुणगुञ्जत्कोटिना कार्मुकेण ।
समरशिरसि चञ्चत्पञ्चचूडश्चमूना-
मुपरि शरतुषारं कोऽप्ययं वीरपोतः ॥
Summary AI Who is this young hero at the front of the battle? With a face reddened by a touch of rising anger and five locks of hair trembling, he showers a frost of arrows upon the armies using a bow whose tips hum incessantly from the vibrating string.
सारांश AI क्रोध से लाल मुख वाले इस वीर बालक को देखो, जो प्रत्यञ्चा की टंकार करते धनुष से सेनाओं पर बाणों की वर्षा कर रहा है और जिसके मस्तक पर पञ्चचूड़ा सुशोभित है।
(साश्चर्यम्)
५.३
मुनिजनशिशुरेकः सर्वतः संप्रकोपा-
न्नव इव रघुवंशस्याप्रसिद्धिप्ररोहः ।
दलितकरिकपोलग्रन्थिटङ्कारघोर-
ज्वलितशरसहस्त्रः कौतुकं मे करोति ॥
Summary AI This lone hermit lad, provoked to fury from all sides, seems like a fresh, unknown shoot of the Raghu dynasty. He fills me with wonder as he discharges thousands of flaming arrows that make a terrible clanging sound upon splitting the jawbones of elephants.
सारांश AI मुनियों जैसा वेश धारण किए हुए यह अकेला बालक क्रोध के कारण रघुवंश के यश के अंकुर जैसा लग रहा है, जो हाथियों के गण्डस्थलों को छिन्न-भिन्न करने वाले हजारों बाणों से मुझे चकित कर रहा है।
सुमन्त्रः—आयुष्मन्!
५.४
अतिशयितसुरासुरप्रभावं
शिशुमवलोक्य तथैष तुल्यरूपम् ।
कुशिकसुतमखद्विषां प्रमाथे
घृतधनुषं रघुनन्दनं स्मरामि ॥
Summary AI Beholding this child whose power surpasses that of gods and demons, I am reminded of Raghunandana (Rāma), who possessed a similar form when he wielded his bow to destroy the enemies of the sage Viśvāmitra's sacrifice.
सारांश AI देवताओं और असुरों से भी अधिक प्रभावशाली और समान रूप वाले इस बालक को देखकर मुझे विश्वामित्र के यज्ञ की रक्षा के समय धनुष धारण करने वाले रामचन्द्र की याद आती है।
चन्द्रकेतुः—मम त्वेकमुद्दिश्य भूयसामारम्भ इति हृदयमपत्रपते ।
५.५
अयं हि शिशुरेकको मदभरेण भूरिस्फुर-
त्करालकरकन्दलीजटिलशस्त्रजालैर्बलैः ।
क्वणत्कनककिङ्किणीझणझणायितस्यन्दनै-
रमन्दमददुर्दिनद्विरदडामरैरावृतः ॥
Summary AI This solitary child is surrounded by forces bristling with weapons held in hands moving like shoots, by chariots tinkling with golden bells, and by formidable elephants raining ichor like a heavy storm.
सारांश AI यह अकेला बालक शस्त्रों से सुसज्जित विशाल सेना, झनझनाते रथों और मदमस्त हाथियों के घटाटोप से चारों ओर से घिरा हुआ है।
सुमन्त्रः—वत्स! एभिः समस्तैरपि नालमस्य, किं पुनर्व्यस्तैः ।
चन्द्रकेतुः—आर्य! त्वर्यतां त्वर्यताम् । अनेन हि । महानाश्रितजनप्रमाथोऽस्माकमारब्धः । तथा हि ।
५.६
आगर्जद्गिरिकुञ्जकुञ्जरघटानिस्तीर्णज्वर-
ज्यानिर्घोषममन्ददुन्दुभिरवैराध्मातमुज्जृम्भयन् ।
वेल्लद्भैरवरुण्डखण्डनिकरैर्वीरो विधत्ते भुवं
तृष्यत्कालकरालवक्त्रविघसव्याकीर्यमाणामिव ॥
Summary AI The hero spreads a bowstring's roar that cures the pride of trumpeting mountain elephants, amplified by loud drumbeats. He makes the earth appear like the scattered remnants of a meal cast from the parched, terrifying mouth of Death, strewn with heaps of tossing, severed trunks.
सारांश AI गर्जना करते पर्वतीय हाथियों के बीच यह वीर अपनी प्रत्यञ्चा की टंकार और नगाड़ों के घोष से पृथ्वी को ऐसा बना रहा है जैसे प्यासे काल का विकराल मुख शत्रुओं के अवशेषों से भरा हो।
सुमन्त्रः—(स्वगतम्) कथमीदृशेन सह वत्सस्य चन्द्रकेतोर्द्वन्द्रसम्प्रहारमनुजानीमः । (विचिन्त्य) अथवा इक्ष्वाकुकुलवृद्धाः खलु वयम् । प्रत्युपस्थिते रणे का गतिः ।
चन्द्रकेतुः—(सविस्मयलज्जासम्भ्रमम्) हन्त घिक्! अपावृत्तान्येव सर्वतः सैन्यानि मम ।
सुमन्त्रः—(रथवेगं निरूप्य) आयुष्मन् । एष ते वाग्विषयीभूतः स वीरः ।
चन्द्रकेतुः—(विस्मृतिमभिनीय) आर्य कि नामधेयमाख्यातमाह्वायकैः ।
सुमन्त्रः—'लव' इति ।
५.७
भो भो लव महाबाहो किमेभिस्तव सैनिकैः ।
एषोऽहमेहि मामेव तेजस्तेजसि शाम्यतु ॥
Summary AI O mighty-armed Lava! What use have you for these common soldiers? Here I am. Come to me alone; let brilliance be quenched in brilliance.
सारांश AI हे महाबाहु लव! इन सैनिकों से तुम्हारा क्या प्रयोजन? तुम मेरे पास आओ, तेजस्वी का तेज तेजस्वी में ही शान्त होना चाहिए।
सुमन्त्रः—कुमार! पश्य पश्य ।
५.८
विनिवर्तित एष वीरपोतः
पृतनानिर्मथनात्त्वयोपहूतः ।
स्तनयित्नुरवादिभावलीना-
मवमर्दादिव दृप्तसिंहशावः ॥
Summary AI Summoned by you, this young hero has turned away from crushing the army, just as a proud lion cub might turn from mangling a herd of elephants at the sound of a thunderclap.
सारांश AI तुम्हारे द्वारा बुलाए जाने पर यह वीर बालक सेना का संहार छोड़कर वैसे ही लौट पड़ा है, जैसे बादलों के गर्जन को सुनकर सिंह का शावक हाथियों के झुण्ड को छोड़ देता है।
(ततः प्रविशति धीरोद्धतपराक्रमो लवः)
लवः—साधु राजपुत्र! साधु । सत्यमैक्ष्वाकः खल्वसि । तदहं परागत एवास्मि ।
(नेपथ्ये महान् कलकलः)
लवः—(सावष्टम्भं परावृत्य) कथमिदानीं भग्ना अपि पुनः प्रतिनिवृत्ताः पृष्ठानुसारिणः पर्यवष्टम्भयन्ति मां चमूपतयः घिग्जाल्मान्!
५.९
अयं शैलाघातक्षुभितवडवावक्त्रहुतभु-
क्प्रचण्डक्रोधार्चिर्निचयकवलत्वं व्रजतु मे ।
समन्तादुत्सर्पद्धनतुमुलहेलाकलकलः
पयोराशेरोधः प्रलयपवनास्फालित इव ॥
Summary AI May this youth, whose playful clamor rises thick and tumultuous on all sides, fall as prey to the mass of fierce flames of my anger—like the submarine fire stirred by the impact of mountains—even as the shore of the ocean is lashed by the winds of dissolution.
सारांश AI प्रलय की वायु से विक्षुब्ध समुद्र के समान उमड़ता हुआ यह सैन्य कोलाहल मेरे क्रोध की प्रचण्ड अग्नि में उसी प्रकार भस्म हो जाए जैसे पर्वतों के प्रहार से भड़की बड़वाग्नि में सब विलीन हो जाता है।
(सवेगं परिक्रामति)
चन्द्रकेतुः—भो भोः कुमारः!
५.१०
अत्यद्भुतादपि गुणातिशयात्प्रियो मे
तस्मात्सखा त्वमसि यन्मम तत्तवैव ।
तत्किं निजे परिजने कदनं करोषि
नन्वेष दर्पनिकषस्तव चन्द्रकेतुः ॥
Summary AI You are dear to me because of your extraordinary excellence of character. Therefore, you are my friend; what is mine is yours. Why then do you slaughter your own people? Here is Candraketu, the touchstone for your pride.
सारांश AI तुम्हारे अद्भुत गुणों के कारण तुम मेरे प्रिय और सखा हो। अतः अपने इन सेवकों का संहार क्यों कर रहे हो? तुम्हारे गर्व की कसौटी तो यह चन्द्रकेतु है।
लवः—(सहर्षसंभ्रमं परावृत्य) अहो महानुभावस्य प्रसन्नकर्कशा वीरवचनप्रयुक्तिर्विकर्तनकुलकुमारस्य । तत्किमेभिः । एनमेव तावत्संभावयामि ।
(पुनर्नेपथ्ये कलकलः)
लवः—(सक्रोधनिर्वेदम्) आः! कदर्थीकृतोऽहमेभिर्वीरसंवादविन्नकारिभिः पापैः । (इति तदभिमुखं परिक्रामति)
चन्द्रकेतुः—आर्य! दृश्यतां द्रष्टव्यमेतत् ।
५.११
दर्पेण कौतुकवता मयि बद्धलक्ष्यः
पश्चाद्वलैरनुसृतोऽयमुदीर्णधन्वा ।
द्वेधा समुद्धतमरुत्तरलस्य धत्ते
मेघस्य माघवतचापधरस्य लक्ष्मीम् ॥
Summary AI Fixing his gaze upon me with curious pride, followed by his forces, this youth with his raised bow bears the beauty of a cloud carrying Indra's bow, tossed in two directions by a rising wind.
सारांश AI कौतुक और गर्व से मुझ पर लक्ष्य साधे हुए तथा सेना द्वारा अनुसरित यह धनुर्धारी चन्द्रकेतु इन्द्रधनुष धारण किए हुए उस बादल के समान है जो तीव्र वायु से चंचल हो उठा हो।
सुमन्त्रः—कुमार एवैनं द्रष्टुमपि जानाति । वयं तु केवलं परवन्तो विस्मयेन ।
चन्द्रकेतुः—भो भो राजानः!
५.१२
संख्यातीतैर्द्विरदतुरगस्यन्दनस्थैः पदाता-
वत्रैकस्मिन् कवचनिचितैर्नद्धचर्मोत्तरीये ।
कालज्येष्ठेरपरवयसि ख्यातिकामैर्भवद्भि-
र्योऽयं बद्धो युधि समभरस्तेन धिग्वो धिगस्मान् ॥
Summary AI Fie on you, and fie on us! For you—countless, mounted on elephants, horses, and chariots, clad in armor and wearing shields as upper garments, veterans seeking fame—have engaged in an equal combat with this single boy on foot.
सारांश AI धिक्कार है तुम सबको और धिक्कार है हमें भी, क्योंकि कवच पहने हुए अनगिनत अनुभवी योद्धा इस अकेले बालक के विरुद्ध युद्ध कर रहे हैं, जो केवल यश का अभिलाषी है।
लवः—(सोन्माथम्) आः! कथमनुकम्पते नाम । (ससंभ्रमं विचिन्त्य) भवतु । कालहरणप्रतिषेधाय जृम्भकास्त्रेण तावत् सैन्यानि संस्तम्भयामि । (इति ध्यानं नाटयति)
सुमन्त्रः—तत्किमकस्मादुल्लोलाः सैन्यघोषाः प्रशाम्यन्ति ।
लवः—पश्याम्येनमधुना प्रगल्भम् ।
सुमन्त्रः—(ससंभ्रमम्) वत्स! मन्ये कुमारकेणानेन जृम्भकास्त्रमामन्त्रितमिति ।
चन्द्रकेतुः—अत्र कः सन्देहः ।
५.१३
व्यतिकर इव भीमस्तामसो वैद्युतश्च
प्रणिहितमपि चक्षुर्ग्रस्तमुक्तं हिनस्ति ।
अथ लिखितमिवैतत्सैन्यमस्पन्दमास्ते
नियतमजितवीर्यं जृम्भते जृम्भकास्त्रम् ॥
Summary AI Like a terrible collision of darkness and lightning, this force strikes the eye, seizing and releasing it. Now this army stands motionless as if painted. Surely, the Jṛmbhaka weapon of unconquerable power is manifesting itself.
सारांश AI अन्धकार और बिजली के सम्मिश्रण के समान यह दृश्य आँखों को चौंधिया रहा है। सारी सेना चित्र के समान जड़ खड़ी है; निश्चय ही अजेय जृम्भक अस्त्र का प्रभाव फैल गया है।
आश्चर्यमाश्चर्यम्!
५.१४
पातालोदरकुञ्जपुज्जिततमःश्यामैर्नभो जृम्भकै-
रुत्तप्तस्फुरदारकूटकपिलज्यातिज्वलद्दीप्तिभिः ।
कल्पाक्षेपकठोरभैरवमरुद्ध्यस्तैरभिस्तीर्यते
लीनाम्भोदतडित्कडारकुहरैर्विन्ध्याद्रिकूटैरिव ॥
Summary AI The sky is overspread by the Jṛmbhaka spirits, dark as the accumulated shadows in the caverns of the underworld, glowing with the tawny light of molten brass, looking like the peaks of the Vindhya mountains tossed by the harsh winds of cosmic destruction.
सारांश AI आकाश जृम्भक अस्त्रों से वैसा ही काला हो गया है जैसे पाताल का अन्धकार हो, और उनकी चमक पीतल के समान पीली है, मानों प्रलय की वायु ने विन्ध्याचल के शिखरों को बिखेर दिया हो।
सुमन्त्रः—कुतः पुनरस्य जृम्भकाणामागमः स्यात् ।
चन्द्रकेतुः—भगवतः प्राचेतसादिति मन्यामहे ।
सुमन्त्रः—वत्स! नैतदेवमस्त्रेषु विशेषतो जृम्भकेषु । यतः ।
५.१५
कृशाश्वतनया ह्येते कृशाश्वात्कौशिकं गताः ।
अथ तत्सम्प्रदायेन रामभद्रे स्थिता इति ॥
Summary AI These are indeed the sons of Kṛśāśva; they passed from Kṛśāśva to the son of Kuśika (Viśvāmitra), and then, through his instruction, they came to reside with Rāmabhadra.
सारांश AI ये जृम्भक अस्त्र कृशाश्व के पुत्र हैं, जो उनसे विश्वामित्र को प्राप्त हुए और फिर उनकी परम्परा से रामचन्द्र के पास पहुँचे।
चन्द्रकेतुः—अपरेऽपि प्रचीयमानसत्त्वप्रकाशाः स्वयं सर्वं मन्त्रदृशः पश्यन्ति ।
सुमन्त्रः—वत्स! सावधानो भव । परागतस्ते प्रतिवीरः ।
कुमारौ—(अन्योन्यं प्रति) अहो! प्रियदर्शनः कुमारः । (सस्नेहानुरागं निर्वर्ण्य)
५.१६
यदृच्छासंवादः किमु गुणगणानामतिशयः
पुराणो वा जन्मान्तरनिबिडबद्धः परिचयः ।
निजो वा संबन्धः किमु विधिवशात्कोऽप्यविदितो
ममैतस्मिन्दृष्टे हृदयमवधानं रचयति ॥
Summary AI Is it a coincidental harmony of virtues, or an ancient intimacy from a previous birth, or some unknown kinship through destiny? Seeing him, my heart fixes its entire attention upon him.
सारांश AI क्या यह गुणों की अधिकता है, या पिछले जन्म का कोई गहरा परिचय, अथवा विधि के विधान से जुड़ा कोई अज्ञात सम्बन्ध? इस बालक को देखते ही मेरा मन एकाग्र हो जाता है।
सुमन्त्रः—भूयसां जीविनामेव धर्म एषः, यत्र स्वरसमयी कस्यचित्क्वचित्प्रीतिः, यत्र लौकिकानामुपचारस्तारामैत्रकं चक्षुराग इति । तदप्रतिसङ्ख्येयनिबन्धनं प्रमाणमामनन्ति ।
५.१७
अहेतुः पक्षपातो यस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया ।
स हि स्नेहात्मकस्तन्तुरन्तर्भूतानि सीव्यति ॥
Summary AI There is no remedy for a groundless affection. Indeed, that thread consisting of love sews together the inner beings of creatures.
सारांश AI बिना कारण के होने वाले अनुराग का कोई उपचार नहीं है। स्नेह का वह धागा प्राणियों के अन्तःकरण को आपस में सी देता है।
कुमारौ—(अन्योन्यमुद्दिश्य)
५.१८
एतस्मिम्मसृणितराजपट्टकान्ते
मोक्तव्याः कथमिव सायकाः शरीरे ।
यत्प्राप्तौ मम परिरम्भणाभिलाषा-
दुन्मीलत्पुलककदम्बममास्ते ॥
Summary AI How can arrows be discharged at this body, lovely as a polished slab of royal marble? Upon reaching him, my own body bristles with a multitude of thrills due to the desire for an embrace.
सारांश AI राजपट्ट के समान चिकने इस शरीर पर मैं बाण कैसे छोड़ूँ? इसे देखते ही मेरा रोम-रोम इसे गले लगाने की इच्छा से पुलकित हो उठता है।
५.१९
किं चाक्रान्तकठोरतेजसि गतिः का नाम शस्त्रं विना
शस्त्रेणापि हि तेन किं न विषयो जायेत यस्येदृशः ।
किं वक्ष्यत्ययमेव युद्धविमुखं मामुद्यतेऽप्यायुधे
वीराणां समयो हि दारुणरसः स्नेहक्रमं बाधते ॥
Summary AI What recourse is there but a weapon when fierce brilliance attacks? Yet what is the use of a weapon if it finds no such target? What will he say if I turn from battle with my weapon raised? The code of heroes thwarts affection.
सारांश AI तेजस्वी विरोधी के सामने शस्त्र के बिना कोई मार्ग नहीं है, किन्तु ऐसे प्रिय पात्र पर शस्त्र कैसे चले? फिर भी, वीरों की मर्यादा स्नेह से अधिक कठोर होती है, जो युद्ध से विमुख होने पर ग्लानि का कारण बनेगी।
सुमन्त्रः—(लवं निर्वर्ण्य सास्रमात्मगतम्) हृदय! किमन्यथा परिप्लवसे । ईदृशः ।
५.२०
मनोरथस्य यद्बीजं तद् देवेनादितो हृतम् ।
लताया पूर्वलूनायां प्रसवस्योद्भवः कुतः ॥
Summary AI The very seed of my desire has been snatched away by Fate from the beginning. When the creeper has already been cut down, how can there be the production of a flower?
सारांश AI मेरी अभिलाषाओं का जो मूल कारण था, उसे दैव ने पहले ही छीन लिया। यदि लता ही पहले काट दी गई हो, तो उस पर फूल कैसे खिल सकते हैं?
चन्द्रकेतुः—अवतराम्यार्य सुमन्त्र! स्यन्दनात् ।
सुमन्त्रः—कस्य हेतोः ।
चन्द्रकेतुः—एकस्तावदयं वीरपुरुषः पूजितो भवति, अपि च खल्वार्य! क्षत्रधर्मः परिपालितो भवति । 'न रथिनः पादचारमभियुञ्जन्तीति शास्त्रविदः परिभाषन्ते ।
सुमन्त्रः—(स्वगतम्) आः! कष्टां दशामनुप्रपन्नोऽस्मि ।
५.२१
कथं हीदमनुष्ठानं मादृशः प्रतिषेधतु ।
कथं वाऽभ्यनुजानातु साहसैकरसां क्रियाम् ॥
Summary AI How can one like me prohibit such an undertaking? Or how can I permit an action whose sole essence is rashness?
सारांश AI मुझ जैसा व्यक्ति इस कार्य का निषेध कैसे करे और केवल साहस से पूर्ण इस क्रिया की अनुमति भी कैसे दे?
चन्द्रकेतुः—यदा तातमिश्रा अपि पितुः प्रियसखं त्वामर्थसंशयेषु पृच्छन्ति, तत्किमार्यो विमृशति ।
सुमन्त्रः—आयुष्मन्! एवं यथाधर्ममभिमन्यसे ।
५.२२
एष सांग्रामिको न्याय एष धर्मः सनातनः ।
इयं हि रघुसिंहानां वीरवारित्रपद्धतिः ॥
Summary AI This is the code of battle; this is the eternal law. Indeed, this is the heroic tradition of conduct for the lions of the Raghu dynasty.
सारांश AI यही युद्ध का न्याय और सनातन धर्म है। रघुकुल के श्रेष्ठ वीरों की वीरतापूर्ण आचरण की यही पद्धति है।
चन्द्रकेतुः—अप्रतिरूपं वचनमार्यस्य ।
५.२३
इतिहासं पुराणं व धर्मप्रवचनानि च ।
भवन्त एव जानन्ति रघूणां च कुलस्थितिम् ॥
Summary AI You alone are knowledgeable about history, the Purāṇas, the discourses on Dharma, and the established traditions of the Raghu lineage.
सारांश AI आप ही इतिहास, पुराण और धर्म के उपदेशों को जानते हैं, साथ ही रघुकुल की मर्यादा से भी आप भली-भाँति परिचित हैं।
सुमन्त्रः—(सस्नेहास्रं परिष्वज्य)
५.२४
जातस्य ते पितुरपीन्द्रजितो निहन्तु-
र्वत्सस्य वत्स कति नाम दिनान्यमूनि ।
तस्याप्यपत्यमनुतिष्ठति वीरधर्मे
दिष्टद्यागतं दशरथस्य कुलं प्रतिष्ठाम् ॥
Summary AI Dear child! How many days have passed since your father, the slayer of Indrajit, was himself but a child? Now his offspring follows the warrior's code; fortunately, the lineage of Daśaratha has attained stability.
सारांश AI हे वत्स! इंद्रजित को मारने वाले तुम्हारे पिता को जन्मे अभी कुछ ही दिन हुए हैं और उनका पुत्र भी वीर धर्म का पालन कर रहा है, यह सौभाग्य है कि दशरथ का कुल प्रतिष्ठित हुआ।
चन्द्रकेतुः—(सकष्टम्)
५.२५
अप्रतिष्ठे कुलज्येष्ठे का प्रतिष्ठा कुलस्य नः ।
इति दुःखेन तप्यन्ते त्रयो नः पितरोऽपरे ॥
Summary AI If the eldest of the family remains unsettled, what status can our family have? Thinking thus, our three other fathers burn with sorrow.
सारांश AI हमारे कुल के ज्येष्ठ श्रीराम के दुखी होने पर हमारे कुल की क्या प्रतिष्ठा? इसी दुख से मेरे अन्य तीनों पिता सदैव संतप्त रहते हैं।
सुमन्त्रः—हृदयमर्मदारणान्येव चन्द्रकेतोर्वचनानि ।
लवः—हन्त! मिश्रीकृतक्रमो रसो वर्तते ।
५.२६
यथेन्दावानन्दं व्रजति समुपोढे कुमुदिनी
तथैवास्मिन्दृष्टिर्मम कलहकामः पुनरयम् ।
रणस्कारक्रूरक्वणितगुणगुञ्जद्गुरुधनु-
र्धृतप्रेमा बाहुर्विकचविकरालव्रणमुखः ॥
Summary AI Just as a night-lotus rejoices when the moon has risen, so does my gaze delight in him. However, this arm of mine, which loves the heavy bow resonant with the harsh twang of the string and is marked by formidable scars, longs for a fight.
सारांश AI जैसे चंद्रमा को देखकर कुमुदिनी खिलती है, वैसे ही इन्हें देखकर मेरी दृष्टि प्रसन्न है, किंतु युद्ध के घावों से युक्त मेरी भुजा पुनः युद्ध के लिए लालायित है।
चन्द्रकेतुः—(अवतरणं निरुपयन्) आर्य! अयमसावैक्ष्वाकश्चन्द्रकेतुरभिवादयते ।
सुमन्त्रः—अहितस्यैव पुनः पराभवाय महानादिवराहः कल्पताम् । अपि च ।
५.२७
देवस्त्वां सविता धिनोतु समरे गोत्रस्य यस्ते पति-
स्त्वां मैत्रावरुणोऽभिनन्दतु गुरुर्यस्ते गुरुणामपि ।
ऐन्द्रावैष्णवमाग्निमारुतमथो सौपर्णमोजोऽस्तु ते
देयादेव व रामलक्ष्मणधनुर्ज्याघोषमन्त्रो जयम् ॥
Summary AI May the Sun god Savitā, the lord of your clan, gratify you in battle. May Vasiṣṭha, the teacher of your teachers, bless you. May the vigor of Indra, Viṣṇu, Agni, Vāyu, and Garuḍa be yours. May the sound of Rāma and Lakṣmaṇa’s bowstrings grant you victory.
सारांश AI कुल के स्वामी सूर्यदेव युद्ध में आपको संतुष्ट करें और गुरु वशिष्ठ आपको आशीर्वाद दें। देवताओं का तेज आपको प्राप्त हो और राम-लक्ष्मण के धनुष की टंकार आपको विजय दिलाए।
लवः—अतीव नाम शोभते रथस्थ एव । कृतं कृतमत्यादरेण ।
चन्द्रकेतुः—तर्हि महाभागोऽप्यन्यं रथमलङ्कुरोतु ।
लवः—आर्य! प्रत्यारोपय रथोपरि राजपुत्रम् ।
सुमन्त्रः—त्वमप्यनुरुध्यस्व वत्सस्य चन्द्रकेतोर्वचनम् ।
लवः—को विचारः स्वेषूपकरणेषु । किं त्वरण्यसदो वयमनभ्यस्तरथचर्याः ।
सुमन्त्रः—जानासि वत्स । दर्पसौजन्ययोर्यदाचरितम् । यदि पुनस्त्वामीदृशमैक्ष्वाको राजा रामभद्रः पश्येत्तदायमस्य स्नेहेन हृदयमभिष्यन्दयेत् ।
लवः—अन्यच चन्द्रकेतो! सुजनः स राजर्षिः श्रूयते । (सलज्जमिव)
५.२८
यदि च वयमप्येवंप्रायाः क्रतुद्विषतामरौ
क इव न गुणैस्तं राजानं जनो बहु मन्यते ।
तदपि खलु मे स व्याहारस्तुरङ्गमरक्षिणां
विकृतिमखिलक्षत्राक्षेपप्रचण्डतयाऽकरोत् ॥
Summary AI If we too are like this towards the enemies of sacrifices, who would not respect that King for his virtues? Nevertheless, that proclamation of mine, fierce with its insult to all warriors, provoked the horse's guards.
सारांश AI यदि हम भी यज्ञ के शत्रुओं के प्रति ऐसे ही हैं, तो कौन उस राजा के गुणों का सम्मान नहीं करेगा? किंतु अश्व-रक्षकों की अहंकारी वाणी ने मुझे क्रोधित कर दिया।
चन्द्रकेतुः—किन्नु भवतस्तातप्रतापोत्कर्षेऽप्यमर्षः ।
लवः—अस्त्विहामर्षो मा भूद्वा । अन्यदेतत्पृच्छामि । दान्तं हि राजानं राघवं शृणुमः । स किल नात्मना दृप्यति, नाप्यस्य प्रजा वा दृप्ता जायन्ते । तत्किं मनुष्यास्तस्य राक्षसीं वाचमुदीरयन्ति ।
५.२९
ऋषयो राक्षसीमाहुर्वाचमुन्मत्तदृप्तयोः ।
सा योनिः सर्ववैराण सा हि लोकस्य निष्कृतिः ॥
Summary AI Sages call the speech of the intoxicated and the arrogant demonic. It is the source of all hostilities and is indeed the ruin of the world.
सारांश AI ऋषियों ने अहंकारी व्यक्तियों की वाणी को 'राक्षसी वाणी' कहा है, जो समस्त वैर-विरोधों की जननी और संसार की विपत्ति का कारण है।
इति ह स्म तां निन्दन्ति इतरामभिष्टुवन्ति ।
५.३०
कामं दुग्धे विप्रकर्षत्यलक्ष्मीं
कीर्तिं सूते दुर्हृदो निष्प्रलाति ।
शुद्धां शान्तां मातरं मङ्गलानां
धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः ॥
Summary AI Wise men call truthful and pleasing speech a cow: it milks desires, drives away misfortune, brings forth fame, and destroys enemies. She is the pure, peaceful mother of all blessings.
सारांश AI जो कामनाओं को पूर्ण करती है और दुखों को दूर कर कीर्ति फैलाती है, उस सत्य और प्रिय वाणी को विद्वानों ने मंगलों की माता और शांत धेनु कहा है।
सुमन्त्रः—परिभूतोऽयं बत कुमारः प्राचेतसान्तेवासी । वदत्ययमभ्युपपन्नामर्षेण संस्कारेण ।
लवः—यत्पुनश्चन्द्रकेतो! वदसि 'किन्नु भवतस्तातप्रतापोत्कर्षेऽप्यमर्ष' इति, तत्पृच्छामि किं व्यवस्थितविषयः क्षात्रधर्म इति ।
सुमन्त्रः—नैव खलु जानासि दैवमैक्ष्वाकम्! तद्विरमातिप्रसङ्गात् ।
५.३१
सैनिकानां प्रमाथेन सत्यमोजायितं त्वया ।
जामदग्न्यस्य दमने न हि निर्बन्धमर्हसि ॥
Summary AI By crushing the soldiers, you have indeed displayed your valor. However, you should not persist in trying to subdue the son of Jamadagni, Paraśurāma.
सारांश AI सैनिकों का दमन करके तुमने वास्तव में अपना पराक्रम दिखाया है, किंतु परशुराम को वश में करने के विषय में तुम्हें अधिक हठ नहीं करना चाहिए।
लवः—(सहासम्) आर्य! जामदग्नस्य दमनः स राजेति कोऽयमुच्चैर्वादः ।
५.३२
सिद्धं ह्येतद्वाचि वीर्यं द्विजानां
बाह्वोर्वीर्यं यत्तु तत्क्षत्रियाणाम् ।
शस्त्रग्राही ब्राह्मणो जामदग्न्य-
स्तस्मिन्दान्ते का स्तुतिस्तस्य राज्ञः ॥
Summary AI It is well established that the strength of the twice-born lies in their speech, while the strength of the warriors lies in their arms. Since Paraśurāma is a weapon-bearing Brāhmaṇa, what praise is there for that King in subduing him?
सारांश AI ब्राह्मणों का बल वाणी में और क्षत्रियों का भुजाओं में होता है। परशुराम शस्त्रधारी ब्राह्मण थे, उन्हें पराजित करने में राजा राम की क्या प्रशंसा?
चन्द्रकेतुः—(सोन्माथमिव) आर्य सुमन्त्र! कृतमुत्तरोत्तरेण ।
५.३३
कोऽप्येष सम्प्रति नवः पुरुषावतारो
वीरो न यस्य भगवान्भृगुनन्दनोऽपि ।
पर्याप्तसप्तभुवनाभयदक्षिणानि
पुण्यानि तात चरितान्यपि यो न वेद ॥
Summary AI Now, who is this extraordinary new incarnation of a man, this hero to whom even the venerable descendant of Bhṛgu is not comparable? He does not even know the holy deeds of my father, which granted the gift of fearlessness to all seven worlds.
सारांश AI यह कौन सा नया पुरुष-अवतार है जिसके सामने भगवान परशुराम भी कुछ नहीं? वह उन पवित्र चरित्रों को भी नहीं जानता जिन्होंने सातों लोकों को अभयदान दिया है।
लवः—को हि रघुपतेश्चरितं महिमानं च न जानाति । यदि नाम किञ्चिदस्ति वक्तव्यम् । अथवा शान्तम् ।
५.३४
वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते सुन्दस्त्रीमथनेऽप्यकुण्ठयशसो लोके महान्तो हि ते ।
यानि त्रीणि कुतोमुखान्यपि पदान्यासघरायोधने ।
यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुनिघने तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥
Summary AI They are elders; let their deeds remain unquestioned. Hum! They are indeed great, with unblemished fame even in the slaying of Tāṭakā. People are well aware of those three backward steps in the battle with Khara, or the skill shown in killing the son of Indra, Vāli.
सारांश AI वे वृद्ध हैं, उनके चरित्र पर चर्चा न करें। ताड़िका वध में उनका यश अखंड है और खर के साथ युद्ध या बालि वध की चतुराई को तो संसार जानता ही है।
चन्द्रकेतुः—आः तातापवादिन्! भिन्नमर्याद! अति हि नाम प्रगल्भसे ।
लवः—अये! मय्येव भ्रकुटीमुखः संवृत्तः ।
सुमन्त्रः—स्फुरितमनयोः क्रोधेन । तथा हि ।
५.३५
क्रोधेनोद्धतधूतकुन्तलभरः सर्वाङ्गजो वेपथुः
किञ्चित्कोकनदच्छदस्य सदृशे नेत्रे स्वयं रज्यतः ।
धत्ते कान्तिमिदं च वक्त्रमनयोर्भङ्गेन भिन्नं भ्रुवो-
श्चन्द्रस्योद्भटलाञ्छनस्य कमलस्योद्भ्रान्तभृङ्गस्य च ॥
Summary AI Due to anger, his hair is tossed up, a tremor pervades his body, and his eyes turn red like lotus petals. With the knitting of his eyebrows, his face bears the beauty of both the moon with its prominent spot and a lotus with a wandering bee.
सारांश AI क्रोध से कंपित शरीर, बिखरे बाल और लाल आँखों वाला इनका मुख, टेढ़ी भौंहों के कारण कलंकित चंद्रमा या भ्रमर युक्त कमल जैसी शोभा धारण कर रहा है।
लवः—कुमार! कुमार! एह्येहि । विमर्दक्षमां भूमिमवतरावः ।
(इति निष्कान्ताः सर्वे)
पञ्चमोऽङ्कः ।
॥ इति पञ्चमोऽङ्कः (कुमारविक्रमः) ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.