उत्तररामचरितम् — तृतीयोऽङ्कः (छाया)

(ततः प्रविशति नदीद्वयम्)

एका—सखि मुरले! किमसि सम्भ्रान्तेव ।

मुरला—सखि तमसे! प्रेषितास्मि भगवतोऽगस्त्यस्य पत्न्या लोपामुद्रया सरिद्वरां गोदावरीमभिधातुम् । जानास्येव यथा वधूपरित्यागात् प्रभृति ।

३.१

अनिर्भिन्नो गभीरत्वादन्तर्गूढघनव्यथः ।
पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः ॥

Summary AI Rāma's pathetic sentiment, unmanifest due to his profound nature yet concealing intense inner agony, is like the puṭapāka process of refining medicines through internal heating.

सारांश AI श्रीराम का करुण रस 'पुटपाक' (मिट्टी के पात्र में बंद औषधि को पकाना) के समान है, जो अपनी गंभीरता के कारण बाहर प्रकट नहीं होता, किंतु भीतर ही भीतर अत्यंत सघन और गहरी व्यथा को संजोए हुए है।

तेन च तथाविधेष्टजनकष्टविनिपातजन्मना प्रकर्षगतेन दीर्घशोकसन्तापेन सम्प्रत्यतितरां परिक्षीणो रामभद्रः । तमवलोक्य कम्पितमिव कुसुमसमबन्धनं मे हृदयम् । अधुना च प्रतिनिवर्तमानेन रामभद्रेण नियतमेव पञ्चवटीवने वधूसहवासविस्त्रम्भसाक्षिणः प्रदेशा द्रष्टव्याः । तेषु च निसर्गधीरस्याप्येवंविधायामनवस्थायामतिगम्भीराभोगशोकक्षोभसंवेगात् पदे पदे महान्ति प्रमादस्थानानि शङ्कनीयानि रामभद्रस्य । तद्भगवति गोदावरि! तत्र त्वया सावधानया भवितव्यम् ।

३.२

वीचीवातैः शीकरक्षोदशीतै-
राकर्षद्धिः पद्मकिञ्जल्कगन्धान् ।
मोहे मोहे रामभद्रस्य जीवं
स्वैरं स्वैरं प्रेरितैस्तर्पयेति ॥

Summary AI Tamasā instructs Muralā to refresh the life-breath of the noble Rāmabhadra during each fainting spell with gentle breezes from the waves, cool with spray and fragrant with lotus pollen.

सारांश AI कमल के पराग की सुगंध से युक्त और जल की बूंदों से शीतल तरंगों वाली वायु के झोंकों से, बार-बार मूर्छित होते हुए श्रीराम के प्राणों को धीरे-धीरे तृप्त और पुनर्जीवित करो।

तमसा—उचितमेव दाक्षिण्यं स्नेहस्य । सञ्जीवनोपायस्तु मौलिक इव रामभद्रस्याद्य सन्निहितः ।

मुरला—कथमिव ।

तमसा—श्रूयताम् । पुरा किल वाल्मीकितपोवनोपकण्ठात् परित्यज्य निवृत्ते लक्ष्मणे सीतादेवी प्राप्तप्रसववेदनम् अतिदुःखसंवेगादात्मानं गङ्गाप्रवाहे निक्षिप्तवती । तदैव तत्र दारकद्वयं प्रसूता । भगवतीभ्यां पृथ्वीभागीरथीभ्यामभ्युपपन्ना रसातलं च नीता । स्तन्यत्यागात् परेण च दारकद्वयं तस्याः प्राचेतसस्य महर्षेर्गङ्गादेवी स्वयमर्पितवती ।

मुरला—(सविस्मयम्)

३.३

ईदृशानां विपाकोऽपि जायते परमाद्भुतः ।
यत्रोपकरणीभावमायात्येवंविधो जनः ॥

Summary AI The culmination of the destiny of such exalted beings is truly marvelous, wherein even divine or significant persons like these become mere instruments in the unfolding events.

सारांश AI ऐसे महान व्यक्तियों के कर्मों का फल भी अत्यंत अद्भुत होता है, जहाँ सीता जैसी महान विभूतियाँ भी नियति के विधान में सहायक मात्र बन जाती हैं।

तमसा—इदानीं तु शम्बूकवृत्तान्तेन सम्भावितजनस्थानागमनं रामभद्रं सरयूमुखादुपश्रुत्य भगवती भागीरथी यदेव भगवत्या लोपामुद्रया स्नेहादाशङ्कितं तदेवाशङ्कय सीतासमेता केनचिदिव गृहाचारव्यपदेशेन गोदावरीं विलोकयितुमागता ।

मुरला—सुष्ठु चिन्तितं भगवत्या भागीरथ्या राजधानीस्थितस्यास्य खलु तैस्तैर्जगतामाभ्युदयिकैः कार्यैर्व्यापृतस्य रामभद्रस्य नियताश्चित्तविक्षेपाः । अव्यग्रस्य पुनरस्य शोकमात्रद्वितीयस्य पञ्चवटीप्रवेशो महाननर्थ इति । तत्कथमिदानीं सीतादेव्या रामभद्र आश्वासनीयः स्यात् ।

तमसा—उक्तमेव भगवत्या भागीरथ्या'वत्से देवयजनसम्भवे सीते! अद्य खल्वायुष्मतोः कुशलवयोर्द्वादशस्य जन्मसंवत्सरस्य सङ्ख्यामङ्गलग्रन्थिरभिवर्तते । तदात्मनः पुराणश्वशुरमेतावतो मानवस्य राजर्षिवंशस्य प्रसवितारं सवितारमपहतपाप्मानं देवं स्वहस्तावचितैः पुष्पैरुपतिष्ठस्व । न च त्वामवनिपृष्ठचारिणीमस्मत्प्रभावाद् वनदेवता अपि द्रक्ष्यन्ति, किं पुनर्मर्त्याः' इति । अहमप्याज्ञापिता । 'तमसे! त्वयि प्रकृष्टप्रेमैव वधूर्जानकी । अतस्त्वमेवास्याः प्रत्यनन्तरी भव' इति । साऽहमधुना यथादिष्टमनुतिष्ठामि ।

मुरला—अहमप्येतं वृत्तान्तं भगवत्यै लोपामुद्रायै निवेदयामि । रामभद्रोऽप्यागत एवेति तर्कयामि ।

तमसा—तदियं गोदावरीहृदान्निष्क्रम्य ।

३.४

परिपाण्डुदुर्बलकपोलसुन्दरं
दधती विलोलकवरीकमाननम् ।
करुणस्य मूर्तिरथवा शरीरिणी
विरहव्यथेव वनमेति जानकी ॥

Summary AI Jānaki enters the forest, bearing a face beautiful despite pale and thin cheeks and disheveled hair, appearing like the personification of Pathos or the embodied agony of separation.

सारांश AI अत्यंत पीले और दुर्बल कपोलों वाली तथा बिखरे बालों वाली जानकी करुण रस की साक्षात् मूर्ति अथवा शरीर धारण की हुई विरह-व्यथा की भाँति वन में आ रही हैं।

मुरला—इयं हि सा ।

३.५

किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद् विप्रलूनं
हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः ।
ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्याः शरीरं
शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥

Summary AI Intense, enduring sorrow, which withers the heart like a flower, wastes her pale and emaciated body, just as the autumnal heat shrivels the inner petal of a ketakī flower plucked from its bond.

सारांश AI डंठल से टूटे हुए कोमल किसलय के समान, हृदय रूपी पुष्प को सुखाने वाला यह कठोर और दीर्घ शोक सीता के पांडु और क्षीण शरीर को वैसे ही कुम्हला रहा है, जैसे शरद ऋतु की धूप केतकी के भीतरी पत्ते को सुखा देती है।

(इति परिक्रम्य निष्क्रान्ते)

इति शुद्धविष्कम्भकः ।

(नेपथ्ये)

प्रमादः प्रमादः ।

(ततः प्रविशति पुष्पावचयव्यग्रा सकरुणौत्सुक्यमाकर्णयन्ती सीता)

सीता—अहो! जानामि प्रियसखी मे वासन्ती व्याहरतीति ।

(पुनर्नेपथ्ये)

सीता—सीतादेव्या स्वकरकलितैः सल्लकीपल्लवाग्रैरग्रे लोलः करिकलभको यः पुरा वर्धितोऽभूत् ॥

सीता—किं तस्य ।

(पुनर्नेपथ्ये)

३.६

वध्वा सार्धं पयसि विहरन्सोऽयमन्येन दर्पादुद्दामेन द्विरदपतिना सन्निपत्याभियुक्तः ॥

Summary AI That very elephant-calf, while sporting in the water with his mate, has been haughtily attacked by another fierce elephant king who rushed upon him.

सारांश AI अपनी हथनी के साथ जल-क्रीड़ा करते हुए उस गजशावक पर किसी दूसरे मदमत्त और उद्दाम गजराज ने गर्व के साथ आक्रमण कर दिया है।

सीता—(ससम्भ्रमं कतिचित्पदानि गत्वा) आर्यपुत्र! परित्रायस्व परित्रायस्व मम तं पुत्रकम् । (स्मृतिमभिनीय सवैक्लव्यम्) हा धिक्, हा धिक्! तान्येव चिरपरिचितान्यक्षराणि पञ्चवटीदर्शनेन मां मन्दभागिनीमनुबध्नन्ति । हा आर्यपुत्र! (इति मूर्च्छति)

(प्रविश्य)

तमसा—वत्से! समाश्वसिहि, समाश्वसिहि ।

(नेपथ्ये)

विमानराज! अत्रैव स्थीयताम् ।

सीता—(समाश्वस्य ससाध्वसोल्लासम्) अहो! जलभरभरितमेघमन्थरस्तनितगम्भीरमांसलः कुतोन्वेष भारतीनिर्घोषो भ्रियमाणकर्णविवरां मामपि मन्दभागिनीं झटित्युत्सुकयति ।

तमसा—(सस्नेहास्त्रम्) अयि वत्से!

३.७

अपरिस्फुटनिस्वाने कुतस्त्येऽपि त्वमीदृशी ।
स्तनयित्नोर्मयूरीव चकितोत्कण्ठितं स्थिता ॥

Summary AI At a sound of unknown origin and indistinct tone, you stand startled yet longing, just like a peahen reacts to the sound of a thundercloud.

सारांश AI अस्पष्ट और अज्ञात दिशा से आने वाली इस ध्वनि को सुनकर तुम बादलों के गर्जन को सुनने वाली मयूरी की भाँति चकित और व्याकुल होकर खड़ी हो गई हो।

सीता—भगवति! किं भणस्यपरिस्फुटेति । मया पुनः स्वरसंयोगेन प्रत्यभिज्ञातमार्यपुत्र एव व्याहरतीति ।

तमसा—श्रूयते, तपस्यतः किल शूद्रस्य दण्डधारणार्थमैक्ष्वाको राजा जनस्थानमागत इति ।

सीता—दिष्ट्या अपरिहीनराजधर्मः खलु स राजा ।

(नेपथ्ये)

३.८

यत्र द्रुमा अपि मृगा अपि बन्धवो मे
यानि प्रियासहचरश्चिरमध्यवात्सम् ।
एतानि तानि बहुनिर्झरकन्दराणि
गोदावरीपरिसरस्य गिरेस्तटानि ॥

Summary AI These are those very slopes of the mountain near the Godāvarī, filled with numerous springs and caves, where even the trees and deer are my kinsmen, and where I lived for a long time with my beloved.

सारांश AI ये गोदावरी के निकटवर्ती पर्वत के वही तट हैं, जहाँ के वृक्ष और मृग भी मेरे बंधु हैं और जहाँ मैंने अपनी प्रिय पत्नी के साथ लंबे समय तक निवास किया था; यहाँ अनेक झरने और कंदराएँ हैं।

सीता—(दृष्ट्वा) हा कथं प्रभातचन्द्रमण्डलापाण्डुरपरिक्षामदुर्बलेनाकारेणायं निजसौम्यगम्भीरानुभावमात्रप्रत्यभिज्ञातव्य आर्यपुत्र एव । भगवति तमसे! धारय माम् । (इति तमसामाश्लिष्य मूर्च्छति)

तमसा—वत्से! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

(नेपथ्ये)

अनेन पञ्चवटीदर्शनेन ।

३.९

अन्तर्लीनस्य दुःखाग्नेरद्योद्दामं ज्वलिष्यतः ।
उत्पीड इव धूमस्य मोहः प्रागावृणोति माम् ॥

Summary AI Like a burst of smoke from a fire of grief hidden within and now about to blaze uncontrollably, a fainting spell first envelops me today.

सारांश AI भीतर छिपी हुई और अब प्रचंडता से जलने वाली दुःख की अग्नि का मानो यह धुआँ है, जो मूर्छा के रूप में मुझे चारों ओर से घेरे ले रहा है।

हा प्रिये जानकि!

तमसा—(स्वगतम्) इदं तदाशङ्कितं गुरुजनेन ।

सीता—(समाश्वस्य) हा कथमेतत् ।

(पुनर्नेपथ्ये)

हा देवि! दण्डकारण्यवासप्रियसखि विदेहराजपुत्रि! (इति मूर्च्छति)

सीता—हा धिक्, हा धिक्! मां मन्दभागिनीं व्याहृत्यामीलन्नेत्रनीलोत्पलो मूर्च्छित एवार्यपुत्रः । हा कथं धरणिपृष्ठे निरुद्धनिःश्वासनिःसहं विपर्यस्तः । भगवति तमसे! परित्रायस्व परित्रायस्व । जीवयार्यपुत्रम् । (इति पादयोः पतति)

३.१०

त्वमेव ननु कल्याणि सञ्जीवय जगत्पतिम् ।
प्रियस्पर्शी हि पाणिस्ते तत्रैष निरतो जनः ॥

Summary AI O auspicious one, you alone must revive the Lord of the World; for your hand has a beloved touch, and this person is deeply devoted to it.

सारांश AI हे कल्याणी! तुम ही इस जगत्पति को पुनर्जीवित करो, क्योंकि तुम्हारा हाथ इन्हें अत्यंत प्रिय है और ये सदा तुम्हारे स्पर्श के अभिलाषी रहे हैं।

सीता—यद् भवतु तद भवतु । यथा भगवत्याज्ञापयति ।

(इति ससम्भ्रमं निष्क्रान्ता)

(ततः प्रविशति भूम्यां निपतितः सास्रया सीतया स्पृश्यमानः साह्लादोच्छ्वासो रामः )

सीता—जाने पुनः प्रत्यागतमिव जीवितं त्रैलोक्यस्य ।

रामः—हन्त! भोः किमेतत् ।

३.११

आश्च्योतनं नु हरिचन्दनपल्लवानां
निष्पीडितेन्दुकरकन्दलजो नु सेकः ।
आतप्तजीवितपुनः परितर्पणोऽयं
सञ्जीवनौषधिरसो नु हृदि प्रसिक्तः ॥

Summary AI Is this the dripping of sandalwood leaves, or a sprinkling from crushed moonbeams? Or perhaps the juice of a life-restoring herb poured into my heart, refreshing my scorched life once more?

सारांश AI क्या यह चंदन के पल्लवों का रस है या निचोड़ी हुई चंद्रमा की किरणों का सिंचन? तपे हुए जीवन को तृप्त करने वाला यह मानो हृदय में कोई संजीवनी औषधि का रस उड़ेल दिया गया है।

अपि च ।

३.१२

स्पर्शः पुरा परिचितो नियतं स एव
सञ्जीवनश्च मनसः परितोषणश्च ।
सन्तापजां सपदि यः परिहृत्य मूर्च्छा-
मानन्दनेन जडतां पुनरातनोति ॥

Summary AI This is certainly that same familiar touch of old, which revives and delights the mind; having instantly dispelled the swoon born of torment, it again spreads a numbness through sheer joy.

सारांश AI यह निश्चित रूप से वही पुराना परिचित स्पर्श है जो मन को जीवन और संतोष देने वाला है, जिसने संताप से उत्पन्न मूर्छा को तुरंत दूर कर दिया है, किंतु अब पुनः आनंद के कारण मुझे जड़ बना रहा है।

सीता—(ससाध्वसकरुणमुपसृत्य) एतावदेवेदानीं मम बहुतरम् ।

रामः—(उपविश्य) न खलु वत्सलया सीतादेव्याऽभ्युपपन्नोऽस्मि ।

सीता—हा धिक्! हा धिक्! किमिति मामार्यपुत्रो मार्गिष्यते ।

रामः—भवतु, पश्यामि ।

सीता—भगवति तमसे! अपसरावस्तावत् । मां प्रेक्ष्यानभ्यनुज्ञातेन सन्निधानेन राजाऽधिकं कोपिष्यति ।

तमसा—अयि वत्से! भागीरथीप्रसादाद् वनदेवतानामप्यदृश्याऽसि संवृत्ता ।

सीता—आम् अस्ति खल्वेतत् ।

रामः—हा प्रिये जानकि!

सीता—(समन्युगदगदम्) आर्यपुत्र! असदृशं खल्वेतद्वचनमस्य वृत्तान्तस्य (सास्रम्) अथवा किमिति वज्रमयी जन्मान्तरेष्वपि पुनरसम्भावितदुर्लभदर्शनस्य मामेव मन्दभागिनीमुद्दिश्य वत्सलतयैवंवादिन आर्यपुत्रस्योपरि निरनुक्रोशा भविष्यामि । अहमेवैतस्य हृदयं जानामि, ममाप्येषः ।

रामः—(सर्वतोऽवलोक्य) हा! न किञ्चिदत्र ।

सीता—भगवति तमसे! तथा निष्कारणपरित्यागिनोऽपि एतस्यैवंविधेन दर्शनेन कीदृश इव मे हृदयानुबन्ध इति न जानामि ।

तमसा—जानामि वत्से! जानामि ।

३.१३

तटस्थं नैराश्यादपि च कलुषं विप्रियवशा-
द्वियोगे दीर्धेऽस्मिञ्झटिति घटनात् स्तम्भितमिव ।
प्रसन्नं सौजन्याद् दयितकरुणैर्गाढकरुणं
द्रवीभूतं प्रेम्णा तव हृदयमस्मिन् क्षण इव ॥

Summary AI At this moment, like your heart, it is detached due to despair, yet troubled by unpleasant events; paralyzed by the sudden meeting after this long separation, yet clear through goodness, deeply pained by the beloved's sorrow, and melted by love.

सारांश AI तुम्हारा हृदय इस समय निराशा के कारण उदासीन, वियोग के कारण कलुषित, अचानक मिलन से स्तम्भित, अपनी सज्जनता से प्रसन्न, प्रिय के कष्ट से करुण और प्रेम के कारण द्रवीभूत हो रहा है।

रामः—देवि!

३.१४

प्रसाद इव मूर्त्तस्ते स्पर्शः स्नेहार्द्रशीतलः ।
अद्याप्यानन्दयति मां त्वं पुनः क्वासि नन्दिनि ॥

Summary AI O gladdening one! Your touch, cool and moist with affection like embodied grace, delights me even today. But where are you now?

सारांश AI तुम्हारा यह स्नेहपूर्ण और शीतल स्पर्श तुम्हारी साक्षात् कृपा के समान है जो आज भी मुझे आनंदित कर रहा है; हे आनंददायिनी! तुम अब कहाँ हो?

सीता—एते खलु ते अगाधमानसंदर्शितस्नेहसम्भारा आनन्दनिष्यन्दिनः सुधामया आर्यपुत्रस्योल्लापाः । येषां प्रत्ययेन निष्कारणपरित्यागशल्यितोऽपि बहुमतो मम जन्मलाभः ।

रामः—अथवा कुतः प्रियतमा । नूनं सङ्कल्पाभ्यासपाटवोपादान एष भ्रमो रामभद्रस्य ।

(नेपथ्ये)

अहो महान् प्रमादः प्रमादः । ('सीतादेव्या स्वकरकलितैः' इत्यर्थं पठ्यते)

रामः—(सकरुणौत्सुक्यम्) किं तस्य ।

(पुनर्नेपथ्ये 'वध्वा सार्धम्' इत्युत्तरार्द्ध पठ्यते)

सीता—क इदानीमभियोक्ष्यते ।

रामः—क्वासौ क्वासौ दुरात्मा यः प्रियायाः पुत्रकं वधूद्वितीयमभिभवति ।

(इत्युत्तिष्ठति)

वासन्ती—(सम्भ्रान्ता) कथं देवो रघुनन्दनः ।

सीता—हा कथं मे प्रियसखी वासन्ती ।

वासन्ती—जयतु जयतु देवः ।

रामः—(निरूप्य) कथं देव्याः प्रियसखी वासन्ती ।

वासन्ती—देव! त्वर्यतां त्वर्यताम् । इतो जटायुशिखरस्य दक्षिणेन सीतातीर्थेन गोदीवरीमवतीर्य सम्भावयतु देव्याः पुत्रकं देवः ।

सीता—हा तात जटायो! शून्यं त्वया विनेदं जनस्थानम् ।

रामः—अहह!! हृदयमर्मच्छिदः खल्वमी कथोद्घाताः ।

वासन्ती—इत इतो देवः ।

सीता—भगवति! सत्यमेव वनदेवता अपि मां न प्रेक्षन्ते ।

तमसा—अयि वत्से! सर्वदेवताभ्यः, प्रकृष्टतममैश्वर्यं मन्दाकिनीदेव्यास्तत् किमित्याशङ्कसे ।

सीता—ततोऽनुसरावः । (इति परिक्रामति)

रामः—भगवति गोदावरि! नमस्ते ।

वासन्ती—(निरूप्य) देव! मोदस्व विजयिना वधूद्वितीयेन देव्याः पुत्रकेण ।

रामः—विजयतामायुष्मान् ।

सीता—अहो! ईदृशो मे पुत्रकः संवृत्तः ।

रामः—हा देवि! दिष्ट्या वर्धसे ।

३.१५

येनोद्गच्छद्विसकिसलयस्निग्धदन्ताङ्कुरेण
व्याकृष्टस्ते सुतनु लवलीपल्लवः कर्णमूलात् ।
सोऽयं पुत्रस्तव मदमुचां वारणानां विजेता
यत्कल्याणं वयसि तरुणे भाजनं तस्य जातः ॥

Summary AI O beautiful one! That very foster-son of yours, who once pulled the lavalī leaf from your ear with budding tusks as tender as emerging lotus stalks, has now become a conqueror of mighty elephants and attained all the auspiciousness of youth.

सारांश AI हे सुतनु! जिसने बचपन में कमलनाल के समान कोमल दांतों से तुम्हारे कान के पास से लवली का पल्लव खींचा था, वह तुम्हारा पालित पुत्र अब मदमत्त हाथियों का विजेता बन गया है और युवावस्था के समस्त कल्याणों का पात्र है।

सीता—अवियुक्त इदानीमयं दीर्घायुरनया सौम्यदर्शनया भवतु ।

रामः—सखि वासन्ति! पश्य पश्य कान्तानुवृत्तिचातुर्यमपि शिक्षितं वत्सेन ।

३.१६

लीलोत्खातमृणालकाण्डकवलच्छेदेषु सम्पादिताः
पुष्यत्पुष्करवासितस्य पयसो गण्डूषसङ्क्रान्तयः ।
सेकः शीकरिणा करेण विहितः कामं विरामे पुन-
र्यत्स्नेहादनरालनालनलिनीपत्रातपत्रं धृतम् ॥

Summary AI He offered mouthfuls of water scented by blooming lotuses while you ate pieces of lotus stalks; he sprayed you with his trunk, and when tired, he affectionately held a straight-stalked lotus leaf as a parasol over you.

सारांश AI इस गजराज ने अपनी हथनी को कमलनाल के टुकड़े खिलाए, उसे कमलों से सुगंधित जल पिलाया और सूँड से फुहारें छोड़ीं। थकने पर प्रेमवश कमल के पत्तों का छाता बनाकर उस पर छाया भी की।

सीता—भगवति तमसे! अयं तावदीदृशो जातः । तौ पुनर्न जानामि कुशलवावेतावता कालेन कीदृशौ संवृत्ताविति ।

तमसा—यादृशोऽयं तादृशौ तावपि ।

सीता—ईदृश्यहं मन्दभागिनी यस्या न केवलं निःसह आर्यपुत्रविरहः, पुत्रविरहोऽपि ।

तमसा—भवितव्यतेयमीदृशी ।

सीता—किं वा मया प्रसूतया येन तादृशमपि मम पुत्रकयोरीषद्विरल-कोमल-धवल-दशनोज्ज्वल-कपोलमनुबद्धमुग्धकाकली-विहसितं निबद्धकाकशिखण्डकम् अमलमुखपुण्डरीकयुगलं न परिचुम्बितमार्यपुत्रेण ।

तमसा—अस्तु देवताप्रसादात् ।

सीता—भगवति तमसे! एतेनापत्यसंस्मरेणोच्छ्वसितप्रस्नुतस्तनी इदानीं वत्सयोः पितुः सन्निधानेन क्षणमात्रं संसारिण्यस्मि संवृत्ता ।

तमसा—किमत्रोच्यते । प्रसवः खलु प्रकर्षपर्यन्तः स्नेहस्य । परं चैतदन्योन्यसंश्लेषणं पित्रोः ।

३.१७

अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् ।
आनन्दग्रन्थिरेकोऽयमपत्यमिति बध्यते ॥

Summary AI A child is described as a unique knot of joy, binding the very essence of the hearts of a couple through the foundation of their mutual affection.

सारांश AI संतान माता-पिता के हृदय के स्नेह का वह केंद्र है जो दोनों के अंतःकरण को एक सूत्र में बांधने वाली आनंद की गाँठ के समान है।

वासन्ती—इतोऽपि देवः पश्यतु ।

३.१८

अनुदिवसमवर्धयत् प्रिया ते
यमचिरनिर्गतमुग्धलोलबर्हम् ।
मणिमुकुट इवोच्छिखः कदम्बे
नदति स एष वधूसखः शिखण्डी ॥

Summary AI This is that peacock, whose charming and tremulous plumage had just emerged when your beloved nurtured him daily; now, accompanied by his mate, he cries out from the kadamba tree like a radiant jeweled crest.

सारांश AI तुम्हारी प्रिय सीता ने जिसे पाला था, वह मयूर अब विकसित पंखों के साथ कदम्ब के वृक्ष पर मणियों के मुकुट के समान सुंदर शिखा धारण किए अपनी संगिनी के साथ बोल रहा है।

सीता—(सकौतुकस्नेहास्त्रम्) एष स, एष सः ।

रामः—मोदस्व वत्स! मोदस्व ।

सीता—एवं भवतु ।

३.१९

भ्रमिषु कृतपुटान्तर्मण्डलावृत्तिचक्षुः
प्रचलितचटुलभूताण्डवैर्मण्डयन्त्या ।
करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानं
सुतमिव मनसा त्वां वत्सलेन स्मरामि ॥

Summary AI I remember you, like a son, with an affectionate heart—you who were made to dance by that charming lady with rhythmic clapping, as she adorned the performance with graceful eyebrow movements and rolling eyes.

सारांश AI अपनी आँखों को घुमाकर और सुंदर भौंहों के संचालन से सुशोभित करते हुए, जब सीता तालियाँ बजाकर तुम्हें नचाती थी, उस समय के तुम्हारे नृत्य को मैं वात्सल्य भाव से पुत्र की भाँति याद कर रहा हूँ।

हन्त! तिर्यञ्चोऽपि परिचयमनुरुन्धते ।

रामः—कतिपयकुसुमोद्गमः कदम्बः प्रियतमया परिवर्धितोऽयमासीत् ॥

सीता—(निरूप्य सास्त्रम्) सुष्ठु प्रत्यभिज्ञातमार्यपुत्रेण ।

३.२०

स्मरति गिरिमयूर इव एष देव्याः । स्वजन इवात्र यतः प्रमोदमेति ॥

Summary AI This mountain peacock remembers the Queen like a kinsman, which is why he experiences such joy in this place.

सारांश AI यह गिरि-मयूर भी देवी सीता को याद करता है, क्योंकि वह यहाँ अपनों के समान ही आनंद का अनुभव करता है।

वासन्ती—अत्र तावदासनपरिग्रहं करोतु देवः ।

(राम उपविशति)

३.२१

एतत्तदेव कदलीवनमध्यवर्ति
कान्तासखस्य शयनीयशिलातलं ते ।
अत्र स्थिता तृणमदाद् बहुशो यदेभ्यः
सीता ततो हरिणकैर्न विमुच्यते स्म ॥

Summary AI This is that very stone slab for reclining, situated in the middle of the banana grove, belonging to you when you were with your beloved. Because Sītā, while staying here, often gave grass to these deer, they do not leave this spot even now.

सारांश AI यह वही कदली वन के मध्य स्थित पत्थर की शिला है जहाँ तुम सीता के साथ ठहरते थे। यहाँ सीता द्वारा खिलाई गई घास के कारण मृग आज भी इस स्थान का मोह नहीं छोड़ते।

रामः—इदं तावदशक्यमेव द्रष्टुम् ।

(इत्यन्यतो रुदन्नुपविशति)

सीता—सखि वासन्ति! किं त्वया कृतमार्यपुत्रस्य मम चैतद् दर्शयन्त्या । हा धिक्! हा धिक्! स एवार्यपुत्रः, सैव प्रियसखी वासन्ती, त एव विविधविस्त्रम्भसाक्षिणो गोदावरीकाननोद्देशाः, त एव जातनिर्विशेषा मृगपक्षिपादपाः, सैव चाहम् । मम पुनर्मन्दभाग्याया दृश्यमानमपि सर्वमेवैतन्नास्तीति । तदीदृशो जीवलोकस्य परिवर्तः ।

वासन्ती—सखि सीते! कथं न पश्यसि रामभद्रस्यावस्थाम् ।

३.२२

नवकुवलयस्निग्धैरङ्गैर्ददन्नयनोत्सवं
सततमपि नः स्वेच्छादृश्यो नवो नव एव यः ।
विकलकरणः पाण्डुच्छायः शुचा परिदुर्बलः
कथमपि स उन्नेतव्यस्तथापि दृशोः प्रियः ॥

Summary AI He who used to delight our eyes with limbs as glossy as fresh blue water-lilies, and was always visible to us at will, appearing ever fresh, is now physically impaired by grief, pale, and extremely weak. Yet, he is somehow recognizable and still dear to the sight.

सारांश AI नए कमल के समान कांति वाले राम, जो सदा आँखों को सुख देते थे, आज विरह में दुर्बल और कांतिहीन होकर भी आँखों को उतने ही प्रिय लग रहे हैं।

सीता—प्रेक्षे, सखि! प्रेक्षे ।

तमसा—पश्यन्ती प्रियं भूयाः ।

सीता—हा दैव! एष मया विनाऽहमप्येतेन विनेति स्वप्नेऽपि केन सम्भावितमासीत् । तन्मुहूर्तमात्रं जन्मान्तरादिव लब्धदर्शनं बाष्पसलिलान्तरेषु पश्यामि तावद् वत्सलमार्यपुत्रम् ।

तमसा—(परिष्वज्य सास्त्रम्)

३.२३

विलुलितमतिपूरैर्बाष्पमानन्दशोक-
प्रभवमवसृजन्ती तृष्णयोत्तानदीर्घा ।
स्नपयति हृदयेशं स्नेहनिष्यन्दिनी ते
धवलबहलमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥

Summary AI Your gaze, overflowing with tears born of both joy and sorrow, wide and longing with thirst, dripping with affection, and lovely in its thick whiteness, bathes the lord of your heart like a stream of milk.

सारांश AI स्नेह बरसाने वाली तुम्हारी यह धवल और मुग्ध दृष्टि, जो हर्ष और विषाद के आँसुओं से भरी है, अपने प्रिय को दूध की धारा के समान नहला रही है।

३.२४

ददतु तरवः पुष्पैरर्घ्यं फलैश्च मधुश्च्युतः
स्फुटितकमलामोदप्रायाः प्रवान्तु वनानिलाः ।
कलमविरलं रज्यत्कण्ठाः क्वणन्तु शकुन्तयः
पुनरिदमयं देवो रामः स्वयं वनमागतः ॥

Summary AI Let the honey-dripping trees offer guest-offerings of flowers and fruits. Let the forest breezes, filled with the fragrance of blooming lotuses, blow gently. Let the birds with impassioned throats warble sweetly and incessantly. For the Lord Rāma has personally come to this forest once again.

सारांश AI महाराज राम पुनः इस वन में आए हैं, अतः वृक्ष फूलों का अर्घ्य और शहद दें, वन की वायु कमलों की सुगंध बिखेरे और पक्षी मधुर स्वर में चहकें।

रामः—एहि सखि वासन्ति! नन्वितः स्थीयताम् ।

वासन्ती—(उपविश्य, सास्रम्) महाराज! अपि कुशलं कुमारलक्ष्मणस्य ।

रामः—(अश्रुतिमभिनीय)

३.२५

करकमलवितीर्णैरम्बुनीवारशष्पै-
स्तरुशकुनिकुरङ्गान्मैथिली यानपुष्यत् ।
भवति मम विकारस्तेषु दृष्टेषु कोऽपि
द्रव इव हृदयस्य प्रस्तरोद्भेदयोग्यः ॥

Summary AI Upon seeing the trees, birds, and deer that Maithilī nurtured with water, wild grain, and young grass offered by her lotus-like hands, an indefinable state arises within me, like a liquefaction of the heart capable of splitting stone.

सारांश AI सीता ने जिन वृक्षों, पक्षियों और मृगों को जल और अनाज देकर पाला था, उन्हें देखकर राम का हृदय वैसे ही पिघल रहा है जैसे पत्थर के भीतर का रस बाहर निकलने को आतुर हो।

वासन्ती—महाराज! ननु पृच्छामि, अपि कुशलं कुमारलक्ष्मणस्येति ।

रामः—(आत्मगतम्) अये महाराजेति निष्प्रणयमामन्त्रणपदं सौमित्रिमात्रे च बाष्पस्खलिताक्षरः कुशलप्रश्नः । तथा मन्ये विदितसीतावृत्तान्तेयमिति । (प्रकाशम्) आं कुशलं कुमारस्य ।

वासन्ती—(रुदती) अयि देव! किं परं दारुणः खल्वसि ।

सीता—सखि वासन्ति! किं त्वमेवंवादिनीं भवसि । प्रियार्हः खलु सर्वस्यार्यपुत्रो विशेषतो मम प्रियसख्याः ।

३.२६

त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं
त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे ।
इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां
तामेव शान्तमथवा किमिहोत्तरेण ॥

Summary AI "You are my life, you are my second heart, you are moonlight to my eyes, you are nectar to my limbs." Having won over the innocent one with hundreds of such endearments, her very self... or rather, let it be; what is the use of further words here?

सारांश AI 'तुम मेरा जीवन और दूसरा हृदय हो'—ऐसे प्रिय वचनों से सीता को बहलाकर फिर उनका त्याग कर देना अत्यंत कठोर कार्य था। अब इस विषय पर चर्चा करना व्यर्थ है।

(इति मुह्यति)

तमसा—स्थाने वाक्यनिवृत्तिर्मोहश्च ।

रामः—सखि! समाश्वसिहि, समाश्वसिहि ।

वासन्ती—(समाश्वस्य) तत्किमिदमकार्यमनुष्ठितं देवेन ।

सीता—सखि वासन्ति! विरम विरम ।

रामः—लोको न मृष्यति ।

वासन्ती—कस्य हेतोः ।

रामः—स एव जानाति किमपि ।

तमसा—चिरादुपालम्भः ।

३.२७

अयि कठोर यशः किल ते प्रियं
किमयशो ननु घोरमतः परम् ।
किमभवद्विपिने हरिणीदृशः
कथय नाथ कथं बत मन्यसे ॥

Summary AI O cruel one! Fame is indeed dear to you, but is there any infamy more terrible than this? O Lord, tell me, what happened to the fawn-eyed one in the forest? Alas, how can you even bear to think of it?

सारांश AI हे कठोर राम! तुम्हें यश प्रिय था, पर क्या सीता का त्याग कर उन्हें वन में असुरक्षित छोड़ देना घोर अपयश नहीं है? उन मृगनयनी की क्या दशा हुई होगी?

सीता—त्वमेव सखि वासन्ति! दारुणा कठोरा च यैवमार्यपुत्रं प्रदीप्तं प्रदीपयसि ।

तमसा—प्रणय एवं व्याहरति शोकश्च ।

रामः—सखि! किमत्र मन्तव्यम् ।

३.२८

त्रस्तैकहायनकुरङ्गविलोलदृष्टे-
स्तस्याः परिस्फुरितगर्भभरालसायाः ।
ज्योत्स्नामयीव मृदुबालमृणालकल्पा
क्रव्याद्भिरङ्गलतिका नियतं विलुप्ता ॥

Summary AI Surely her creeper-like body—ethereal as moonlight and delicate as a soft young lotus stalk—was devoured by carnivores, she whose eyes flickered like a frightened yearling deer and who was languid from the weight of her quickening womb.

सारांश AI डरे हुए मृग शावक जैसी चंचल आँखों वाली और गर्भ के भार से अलसाई हुई सीता की कोमल देह को निश्चित ही वन के हिंसक जीवों ने खा लिया होगा।

सीता—आर्यपुत्र! ध्रिये, एषा ध्रिये ।

रामः—हा प्रिये जानकि! क्वासि ।

सीता—हा धिक्! हा धिक्! अन्य इवार्यपुत्रः प्रमुक्तकण्ठं रोदिति ।

तमसा—वत्से! साम्प्रतिकमेवैतत् । कर्त्तव्यानि खलु दुःखितैर्दुःखनिर्वापणानि ।

३.२९

पूरोत्पीडे तटाकस्य परीवाहः प्रतिक्रिया ।
शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते ॥

Summary AI When a tank overflows with a rush of water, an outlet is the only remedy; similarly, when the heart is agitated by overwhelming grief, it is sustained only by lamentations.

सारांश AI जैसे तालाब का जल बढ़ने पर उसे बाहर निकालना ही उसे फटने से बचाने का उपाय है, वैसे ही हृदय के अत्यधिक शोक को प्रलाप द्वारा बाहर निकालकर ही संभाला जा सकता है।

विशेषतो रामभद्रस्य यस्य बहुतरप्रकारकष्टो जीवलोकः ।

३.३०

इदं विश्वं पाल्यं विधिवदभियुक्तेन मनसा
प्रियाशोको जीवं कुसुममिव घर्मो ग्लपयति ।
स्वयं कृत्वा त्यागं विलपनविनोदोऽप्यसुलभ-
स्तदद्याप्युच्छ्वासो भवति ननु लाभो हि रुदितम् ॥

Summary AI This world must be protected with a dutiful mind, yet grief for my beloved withers my life just as heat withers a flower. Having abandoned her myself, even the solace of lamentation is hard to justify; thus, that I still breathe is a miracle, and weeping is indeed a gain.

सारांश AI प्रजा पालन का कर्तव्य और सीता का विरह राम को जला रहा है। स्वयं त्याग करने के कारण वे खुलकर रो भी नहीं सकते, अतः आज रो पाना ही उनके लिए एकमात्र राहत है।

रामः—कष्टं भोः! कष्टम् ।

३.३१

दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते
वहति विकलः कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् ।
ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसात्
प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥

Summary AI My heart breaks with intense agitation but does not split in two. My exhausted body succumbs to fainting but does not lose consciousness. Inner fire burns my frame but does not turn it to ashes. Fate, piercing my vitals, strikes but does not cut off my life.

सारांश AI हृदय विदीर्ण हो रहा है पर फटता नहीं, शरीर मूर्छित है पर चेतना नहीं जाती, अंतर्दाह जला रहा है पर भस्म नहीं करता और भाग्य मर्म को काट रहा है पर प्राण नहीं लेता।

सीता—एवं न्विदम् ।

रामः—हे भगवन्तः पौरजानपदाः ।

३.३२

न किल भवतां देव्याः स्थानं गृहेऽभिमतं तत-
स्तृणमिव वने शून्ये त्यक्ता न चाप्यनुशोचिता ।
चिरपरिचितास्ते ते भावाः परिद्रवयन्ति
मामिदमशरणैरद्यास्माभिः प्रसीदत रुद्यते ॥

Summary AI A place in the house for the Queen was not desired by you all; hence she was abandoned like a blade of grass in the empty forest and never mourned. Those long-familiar objects now melt my heart. Today, having no refuge, I weep; please forgive me.

सारांश AI सीता को अवांछित मानकर आपने वन में छोड़ दिया, पर पुरानी स्मृतियाँ आज भी विचलित कर रही हैं। इसलिए असहाय होकर हमारे द्वारा किए जा रहे विलाप को कृपया क्षमा करें।

वासन्ती—(स्वगतम्) अतिगम्भीरमापूरणं मन्युसम्भारस्य । (प्रकाशम्) देव अतिक्रान्ते धैर्यमवलम्ब्यताम् ।

रामः—सखि! किमुच्यते धैर्यमिति ।

३.३३

देव्या शून्यस्य जगतो द्वादशः परिवत्सरः ।
प्रणष्टमिव नामापि न च रामो न जीवति ॥

Summary AI It is the twelfth year of the world being devoid of the Queen. Even her name seems to have vanished, yet it is not that Rāma does not live.

सारांश AI देवी सीता के बिना इस संसार को बारह वर्ष बीत गए हैं। उनका नाम भी जैसे मिट गया है, पर राम न जाने कैसे आज भी जीवित हैं।

सीता—मोहितास्म्येतैरार्यपुत्रवचनैः ।

तमसा—एवमेव वत्से!

३.३४

नैताः प्रियतमा वाचः स्नेहार्द्राः शोकदारुणाः ।
एतास्ताः मधुनो धाराः श्च्योतन्ति सविषास्त्वयि ॥

Summary AI These are not just the most beloved words, moist with affection yet cruel with grief. These are streams of honey mixed with poison that are trickling upon you.

सारांश AI स्नेह और शोक से भरी ये बातें प्रियतमा की मधुर वाणी नहीं, बल्कि शहद की उन धाराओं के समान हैं जिनमें विष मिला हुआ है और जो तुम पर गिर रही हैं।

रामः—अयि वासन्ति! मया खलु ।

३.३५

यथा तिरश्चीनमलातशल्यं
प्रत्युप्तमन्तः सविषश्च दंशः ।
तथैव तीव्रो हृदि शोकशङ्कु-
र्मर्माणि कृन्तन्नपि किं न सोढः ॥

Summary AI Like a burning splinter fixed crosswise within or a venomous bite, even so, why is this sharp dart of grief in the heart—though cutting through the vitals—not endured?

सारांश AI हृदय में तिरछे धंसे हुए किसी जलते हुए काँटे या विषैले दंश के समान यह तीव्र शोक मर्म को काट रहा है, फिर भी राम इसे न जाने कैसे सहन कर रहे हैं।

सीता—एवमस्मि मन्दभागिनी पुनरप्यायासकारिण्यार्यपुत्रस्य ।

रामः—एवमतिनिष्कम्पस्तम्भितान्तःकरणस्यापि मम संस्तुततत्तत्प्रियवस्तुदर्शनादुद्दामोऽयमावेगः । तथाहि ।

३.३६

लोलोल्लोलक्षुभितकरुणोज्जृम्भणस्तम्भनार्थं
यो यो यत्नः कथमपि मयाऽऽधीयते तं तमन्तः ।
भित्त्वा भित्त्वा प्रसरति बलात् कोऽपि चेतोविकार-
स्तोयस्येवाप्रतिहतरयः सैकतं सेतुमोघः ॥

Summary AI Whatever effort I somehow make to restrain the swelling of this tremulous, surging, and agitated pathos, some mental emotion forcibly breaks through it from within and spreads, just as a flood of water with irresistible speed breaks through a sandy dam.

सारांश AI करुण भाव को रोकने का हर प्रयत्न विफल हो रहा है। हृदय का उद्वेग बाँध को तोड़ते हुए जल के तीव्र वेग की तरह सब कुछ बहाकर बाहर निकल रहा है।

सीता—एतेनार्यपुत्रस्य दुर्वारदारुणारम्भेण दुःखसङ्क्षोभेण परिमुषितनिजदुःखं किमपि प्रमुग्धं मे हृदयम् ।

वासन्ती—(स्वगतम्) कष्टमभ्यापन्नो देवः । तदन्यतः क्षिपामि तावत् । (प्रकाशम्) चिरपरिचितानीदानीं जनस्थानभागाननवलोकनेन मानयतु देवः ।

रामः—एवमस्तु (इत्युत्थाय परिक्रामति)

सीता—सन्दीपन एव दुःखस्य प्रियसख्या विनोदनोपाय इति तर्कयामि ।

वासन्ती—(सकरुणम्) देव देव!

३.३७

अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः
सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद् गोदावरीसैकते ।
आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया
कातर्यादरविन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥

Summary AI In this very bower of creepers, you sat with eyes fixed on her path. She loitered long on the sandy banks of the Godāvarī, diverted by the swans. On returning, seeing you as if dejected, she out of nervousness folded her beautiful hands in salutation, resembling a lotus bud.

सारांश AI इसी लताकुंज में तुम उसकी प्रतीक्षा करते थे और वह नदी किनारे हंसों से खेलती थी। तुम्हें उदास देखकर उसने कमल की कली जैसी सुंदर अंजलि जोड़कर तुम्हें प्रणाम किया था।

सीता—दारुणासि वासन्ति! दारुणासि, या एतैर्हृदयमर्मगूढशल्यसङ्घट्टनैः पुनः पुनरपि मां मन्दभागिनीमार्यपुत्रं च सन्तापयसि ।

रामः—अयि चण्डि जानकि! इतस्ततो दृश्यस इव न चानुकम्पसे ।

३.३८

हा हा देवि स्फुटति हृदयं ध्वंसते देहबन्धः
शून्यं मन्ये जगदविरतज्वालमन्तर्ज्वलामि ।
सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा
विष्वङ्मोहः स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि ॥

Summary AI Alas, O Queen! My heart is bursting, my physical frame is collapsing, I perceive the world as empty, and I burn within with incessant flames. My distressed inner soul seems to sink into blinding darkness; stupor envelops me on all sides. What shall I, the unfortunate one, do?

सारांश AI हा देवी! हृदय फटा जा रहा है, सारा संसार शून्य लग रहा है और मैं भीतर ही भीतर जल रहा हूँ। घोर मोह और अंधकार मुझे चारों ओर से घेरे ले रहे हैं।

(इति मूर्छति)

सीता—हा धिकः पुनरपि प्रमूढ आर्यपुत्रः ।

वासन्ती—देव! समाश्वसिहि, समाश्वसिहि ।

सीता—आर्यपुत्र! मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य सकलजीवलोकमङ्गलाधारस्य ते वारं वारं संशयितजीवितदारुणो दशापरिणाम इति हा हतास्मि ।

(इति मूर्च्छति)

तमसा—वत्से! समाश्वसिहि, समाश्वसिहि । पुनस्त्वत्पाणिस्पर्श एव सञ्जीवनोपायो रामभद्रस्य ।

वासन्ती—कथमद्यापि नोच्छ्वसिति । हा प्रियसखि सीते! क्वासि । सम्भावयात्मनो जीवितेश्वरम् ।

सीता—(ससम्भ्रममुपसृत्य हृदि ललाटे च स्पृशति)

वासन्ती—दिष्ट्या प्रत्यापन्नचेतनो रामभद्रः ।

३.३९

आलिम्पन्नमृतमयैरिव प्रलेपै-
रन्तर्वा बहिरपि वा शरीरधातून् ।
संस्पर्शः पुनरपि जीवन्नकस्मा-
दानन्दादपरविधं तनोति मोहम् ॥

Summary AI As if anointing my bodily elements—both internal and external—with nectareous unguents, this touch, suddenly reviving me, spreads a different kind of stupor born of bliss.

सारांश AI शरीर के भीतर और बाहर अमृत के लेप जैसा यह शीतल स्पर्श मुझे पुनर्जीवित कर रहा है और आनंद के अतिरेक से एक विलक्षण सुखद मूर्च्छा प्रदान कर रहा है।

(आनन्दनिमीलिताक्ष एव) सखि वासन्ति! दिष्ट्या वर्धसे ।

वासन्ती—देव! कथमिव ।

रामः—सखि! किमन्यत् । पुनः प्राप्ता जानकी ।

वासन्ती—अयि देव रामभद्र! क्व सा ।

रामः—(स्पर्शसुखभिनीय) पश्य, नन्वियं पुरत एव ।

वासन्ती—अयि देव! किमिति मर्मच्छेददारुणैरेभिः प्रलापैः प्रियसखीदुःखदग्धामपि मां पुनर्मन्दभाग्यां दहसि ।

सीता—अपसर्तुमिच्छामि । एष पुनः चिरप्रणयसम्भारसौम्यशीतलेनार्यपुत्रस्पर्शेन दीर्घदारुणमपि झटिति सन्तापमुल्लाघयता वज्रलेपोपनद्ध इव पर्यस्तव्यापार आसञ्जित इव मेऽग्रहस्तः ।

रामः—सखि! कुतः प्रलापाः ।

रामः—गृहीतो यः पूर्व परिणयविधौ कङ्कणधरश्चिरं स्वेच्छास्पर्शेरमृतशिशिरैर्यः परिचितः ॥

सीता—आर्यपुत्र! स एवेदानीमसि त्वम्!

३.४०

स एवायं तस्यास्तुहिननिकरौपम्यसुभगो मया लब्धः पाणिर्ललितलवलीकन्दलनिभः ॥

Summary AI This is that very hand of hers, charming with a coolness comparable to a mass of snow and resembling the delicate sprout of a lovely lavalī plant, which has been grasped by me.

सारांश AI यह वही हाथ है, जो बर्फ के समान शीतल, अत्यंत सुंदर और कोमल नवीन कोंपल के जैसा है, जिसे मैंने आज पुनः प्राप्त कर लिया है।

(इति गृह्णाति)

सीता—हा धिक्! हा धिक्! आर्यपुत्रस्पर्शमोहितायाः प्रमादः खलु मे संवृत्तः ।

रामः—सखि वासन्ति! आनन्दनिमीलितेन्द्रियः प्रियास्पर्शसाध्वसेन परवानस्मि । तत् त्वं तावदेनां धारय ।

वासन्ती—कष्टम्! उन्माद एव ।

(सीता ससम्भ्रमं हस्तमाक्षिप्यापसर्पति)

रामः—हा धिक्! प्रमादः ।

३.४१

करपल्लवः स तस्याः सहसैव जडो जडात्परिभ्रष्टः ।
परिकम्पिनः प्रकम्पी करान्मम स्विद्यतः स्विद्यन् ॥

Summary AI That bud-like hand of hers, perspiring and trembling, suddenly slipped, numb, from my own hand which was also perspiring, shaking, and motionless with emotion.

सारांश AI उनका वह किसलय के समान कोमल हाथ, जो पसीने से भीगा और काँप रहा था, अचानक मेरे पसीने से तर और काँपते हुए सुन्न हाथ से फिसल गया।

सीता—हा धिक्! हा धिक्! अद्याप्यनुबद्धघूर्णमानवेदनं न संस्थापयात्मानम् ।

तमसा—(सस्नेहकौतुकस्मितं निर्वर्ण्य)

३.४२

सस्वेदरोमाञ्चितकम्पिताङ्गी
जाता प्रियस्पर्शसुखेन वत्सा ।
मरुन्नवाम्भः प्रविधूतसिक्ता
कदम्बयष्टिः स्फुटकोरकेव ॥

Summary AI From the joy of her beloved's touch, the dear girl's limbs became perspiring, thrilled with horripilation, and trembling, like a kadamba branch drenched by fresh rain and shaken by the wind, covered in blossoming buds.

सारांश AI प्रिय के स्पर्श के सुख से पसीने, रोमांच और कंपन से युक्त सीता की स्थिति वैसी ही हो गई जैसे वायु और नवीन वर्षा की बूंदों से सिंचित और हिलती हुई खिली हुई कलियों वाली कदम्ब की डाल होती है।

सीता—(स्वगतम्) अवशेनैतेनात्मना लज्जापितास्मि भगवत्या तमसया । किमिति किलैषा मंस्यते 'एष परित्याग एषोऽभिषङ्ग' इति ।

रामः—(सर्वतोऽवलोक्य) हा! कथं नास्त्येव । नन्वकरुणे वैदेहि!

सीता—अकरुणास्मि, यैवंविधं त्वां पश्यन्त्येव जीवामि ।

रामः—क्वासि देवि! प्रसीद । न मामेवंविधं परित्यक्तुमर्हसि ।

सीता—आर्यपुत्र! विपरीतमेवैतत् ।

वासन्ती—देव! प्रसीद प्रसीद । स्वेनैव लोकोत्तरेण धैर्येण संस्तम्भयातिभूमिं गतमात्मानम् । कुत्र मे प्रियसखी ।

रामः—व्यक्तं नास्त्येव । कथमन्यथा वासन्त्यपि तां न पश्येत् । अपि खलु स्वप्न एष स्यात् । न चास्मि सुप्तः । कुतो रामस्य निद्रा । सर्वथा स एवैष भगवान् अनेकवारपरिकल्पनानिर्मितो विप्रलम्भः पुनः पुनरनुबध्नाति माम् ।

सीता—मयैव दारुणया विप्रलब्ध आर्यपुत्रः ।

वासन्ती—देव! पश्य पश्य ।

३.४३

पौलस्त्यस्य जटायुषा विघटितः कार्णायसोऽयं रथ-
स्ते चैते पुरतः पिशाचवदनाः कङ्कालशेषाः खराः ।
खड्गच्छिन्नजटायुपक्षतिरितः सीतां चलन्ती वह-
नन्तर्व्याकुलविद्युदम्बुद इव द्यामभ्युदस्थादरिः ॥

Summary AI Here is the iron chariot of the son of Pulastya (Rāvaṇa) shattered by Jaṭāyu, and ahead are these ghost-faced donkeys reduced to mere skeletons. From this spot, the enemy, having severed Jaṭāyu’s wing with his sword, rose into the sky carrying the trembling Sītā, looking like a cloud with restless lightning within.

सारांश AI जटायु द्वारा तोड़ा गया रावण का यह लोहे का रथ है और सामने ये प्रेत जैसे मुख वाले हड्डियों के ढाँचे मात्र गधे खड़े हैं। यहीं से जटायु के पंख काटकर शत्रु रावण व्याकुल बिजली वाले बादल के समान तड़पती हुई सीता को लेकर आकाश में उड़ गया था।

सीता—(सभयम्) आर्यपुत्र! तातो व्यापाद्यते अहमप्यपह्रिये । तस्मात् परित्रायस्व परित्रायस्व ।

रामः—(सवेगमुत्थाय) आः पाप! तातप्राणसीतापहारिन्! क्व यासि ।

वासन्ती—आर्य देव! राक्षसकुलप्रलयधूमकेतो! किमद्यापि ते मन्युविषयः ।

सीता—अहो! अहमद्भ्रान्ताऽस्मि ।

रामः—अन्य एवायमधुना विपर्ययो वर्तते ।

३.४४

उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरै-
र्विमर्दैर्वीराणां जगति जनिताद्भुतरसः ।
वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुघातावधिरभूत्
कथं तूष्णीं सह्यो निरवधिरयं त्वप्रतिविधः ॥

Summary AI That former separation from the lovely-eyed one, filled with heroic deeds and continuous efforts that amazed the world, ended with the enemy's death. But how can this present separation, which is remedy-less and endless, be silently endured?

सारांश AI वह पूर्व विरह तो शत्रु के वध के साथ समाप्त होने वाला था, जिसमें वीरों के पराक्रम से अद्भुत रस उत्पन्न हुआ था। किन्तु सुन्दरी सीता का यह वर्तमान विरह तो असीम और प्रतिकारहीन है, इसे चुपचाप कैसे सहा जाए?

सीता—निरवधिरिति हा हतास्मि मन्दभागिनी ।

रामः—हा कष्टम्!

३.४५

व्यर्थं यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे वीर्यं हरीणां वृथा
प्रज्ञा जाम्बवतोऽपि यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि ।
मार्गं यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तुं नलोऽपि क्षमः
सौमित्रेरपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि मे ॥

Summary AI O beloved! Where are you now, in a place where my alliance with the monkey-king is useless, the valor of the monkeys is in vain, and even the wisdom of Jāmbavān fails? Where even the son of the Wind (Hanumān) cannot go, and Nala, the son of Viśvakarman, cannot build a path? Where even the arrows of Lakṣmaṇa cannot reach?

सारांश AI जहाँ सुग्रीव की मित्रता, वानरों का पराक्रम, जाम्बवन्त की बुद्धि और हनुमान की गति भी व्यर्थ है; जहाँ विश्वकर्मा-पुत्र नल भी मार्ग बनाने में असमर्थ है और जो लक्ष्मण के बाणों की पहुँच से भी बाहर है—हे प्रिये! तुम वहाँ कहाँ हो?

सीता—बहुमानितास्मि पूर्वविरहे ।

रामः—सखि वासन्ति! दुःखायैव सुहृदामिदानीं रामस्य दर्शनम् । कियच्चिरं त्वां रोदयिष्यामि तदनुजानीहि मां गमनाय ।

सीता—(सोद्वेगमोहं तमसामाश्लिष्य) भगवति तमसे! कथं गच्छत्येवार्यपुत्रः ।

तमसा—वत्से! समाश्वसिहि, समाश्वसिहि । नन्वावामप्यायुष्मतोः कुशलवयोर्वर्षवर्धनमङ्गलानि सम्पादयितुं भागीरथीपदान्तिकमेव गच्छावः ।

सीता—भगवति! प्रसीद । क्षणमात्रमपि तावद् दुर्लभदर्शनं जनं प्रेक्षे ।

रामः—अस्ति चेदानीमश्वमेधाय सहधर्मचारिणी मे ।

सीता—(सोत्कम्पम्) आर्यपुत्र! का ।

वासन्ती—परिणीतमपि किम् ।

रामः—नहि नहि । हिरण्मयी सीताप्रतिकृतिः ।

सीता—(सोच्छ्वासास्रम्) आर्यपुत्र इदानीमसि त्वम् । अहो! उत्खातमिदानीं मे परित्यागशल्यमार्यपुत्रेण ।

रामः—तत्रापि तावद् बाष्पदिग्धं चक्षुर्विनोदयामि ।

सीता—धन्या खलु सा चैवमार्यपुत्रेण बहुमन्यते या चार्यपुत्रं विनोदयन्त्याशानिबन्धनं जाता जीवलोकस्य ।

तमसा—(सस्मितस्नेहास्रं परिष्वज्य) अयि वत्से! एवमात्मा स्तूयते ।

सीता—(सलज्जमधोमुखी स्वगतम्) परिहसितास्मि भगवत्या ।

वासन्ती—महानयं व्यतिकरोऽस्माकं प्रसादः । गमनं पुनर्यथा कार्यहानिर्न भवतु तथास्ताम् ।

रामः—तथास्तु ।

सीता—प्रतिकूलेदानीं मे वासन्ती संवृत्ता ।

तमसा—वत्से! एहि गच्छावः ।

सीता—(सकष्टम्) एवं करिष्यावः ।

तमसा—कथं वा गम्यते । यस्यास्तव ।

३.४६

प्रत्युप्तस्येव दयिते तृष्णादीर्घस्य चक्षुषः ।
मर्मच्छेदपरैर्यत्नैराकर्षो न समाप्यते ॥

Summary AI O beloved! My eyes, elongated by thirst and seemingly fixed upon you, cannot be pulled away despite efforts that pierce my very vitals.

सारांश AI हे प्रिये! प्यास से लंबी हुई मेरी आँखें मानों तुम पर जड़ दी गई हैं। मर्म को छिन्न-भिन्न कर देने वाले प्रयत्नों से भी उन्हें तुम्हारी ओर से हटा पाना संभव नहीं हो पा रहा है।

सीता—नमो नमोऽपूर्वपुण्यजनितदर्शनाभ्यामार्यपुत्रचरणकमलाभ्याम् ।

(इति मूर्च्छति)

तमसा—वत्से! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

सीता—(समाश्वस्य) कियच्चिरं वा मेघान्तरेण पूर्णिमाचन्द्रस्य दर्शनम् ।

तमसा—अहो संविधानकम्!

३.४७

एको रसः करुण एव निमित्तभेदा-
द्भिन्नः पृथक् पृथगिवाश्रयते विवर्तान् ।
आवर्तबुदबुदतरङ्गमयान् विकारा-
नम्भो यथा सलिलमेव तु तत्समग्रम् ॥

Summary AI The pathetic sentiment (karuṇa-rasa), though one, assumes various forms due to different causes, just as water appears as whirlpools, bubbles, and waves; yet, in its entirety, it remains nothing but water.

सारांश AI करुण रस ही एकमात्र मुख्य रस है, जो निमित्त भेद से अलग-अलग रूपों को धारण कर लेता है। जैसे जल ही भँवर, बुलबुले और तरंगों के विकारों को प्राप्त होता है, पर वह सब मूलतः जल ही है, वैसे ही अन्य रस करुण के ही विवर्त हैं।

रामः—अयि विमानराज! इतः इतः । (सर्वे उत्तिष्ठन्ति)

तमसावासन्त्यौ—(सीतारामौ प्रति)

३.४८

अवनिरमरसिन्धुः सार्धमस्मद्विधाभिः
स च कुलपतिराद्यश्छन्दसां यः प्रयोक्ता ।
स च मुनिरनुयातारुन्धतीको वसिष्ठ-
स्त्वयि वितरतु भद्रं भूयसे मङ्गलाय ॥

Summary AI May the Earth, the celestial river Gaṅgā along with her companions, the primordial poet and patriarch (Vālmīki), and the sage Vasiṣṭha accompanied by Arundhatī, all bestow blessings upon you for your supreme welfare.

सारांश AI पृथ्वी, देवनदी गंगा, हम जैसी सखियाँ, छन्दों के प्रथम प्रयोक्ता कुलपति वाल्मीकि और अरुन्धती सहित ऋषि वशिष्ठ—ये सभी तुम्हारे परम कल्याण के लिए तुम्हें आशीर्वाद और सौभाग्य प्रदान करें।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

इति तृतीयोऽङ्कः ।

Other texts to read

मृच्छकटिकम् शूद्रकः

ऊरुभङ्गम् भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

मृच्छकटिकम् शूद्रकः

ऊरुभङ्गम् भासः

About

Resources

Connect