उत्तररामचरितम् — द्वितीयोऽङ्कः (पञ्चवटीप्रवेशः) | uttararāmacaritam

(नेपथ्ये)

स्वागतं तपोधनायाः ।

(ततः प्रविशत्यध्वगवेषा तापसी)

तापसी—अये! वनदेवता फलकुसुमगर्भेण पल्लवार्घ्येण दूरान्मामुपतिष्ठते ।

(प्रविश्य)

वनदेवता—(अर्घ्यं विकीर्य)

यथेच्छाभोग्यं वो वनमिदमयं मे सुदिवसः
सतां सद्भिः सङ्गः कथमपि हि पुण्येन भवति ।
तरुच्छाया तोयं यदपि तपसां योग्यमशनं
फलं वा मूलं वा तदपि न पराधीनमिह वः ॥

Summary AI This forest is yours to enjoy at will, and today is a blessed day for me, as the company of the virtuous with the virtuous is attained only through great merit. Here, the shade of trees, water, and whatever food is suitable for penance—be it fruit or root—is not dependent on others for you.

सारांश AI यह वन आपकी इच्छानुसार उपभोग के लिए है। आज मेरा सौभाग्य है कि आपका दर्शन हुआ, क्योंकि सज्जनों का मिलन पुण्यों से ही संभव होता है। यहाँ वृक्षों की छाया, जल और तपस्या के योग्य कंद-मूल-फल सब कुछ आपके लिए सुलभ और स्वतंत्र हैं।

तापसी—किमत्रोच्यते ।

२.२

प्रियप्राया वृत्तिर्विनयमधुरो वाचि नियमः
प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचयः ।
पुरो वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरसं
रहस्यं साधूनामनुपधि विशुद्धं विजयते ॥

Summary AI A conduct mostly pleasing, speech restrained by the sweetness of humility, a naturally benevolent mind, and a blameless intimacy—this pure and guileless secret of the virtuous, whose essence remains unchanged whether in presence or absence, reigns supreme.

सारांश AI सज्जनों का स्वभाव मधुर, वाणी विनम्र, बुद्धि कल्याणकारी और परिचय निष्कलंक होता है। उनका यह शुद्ध और निश्छल प्रेम समय के साथ बदलता नहीं, बल्कि सदैव एक समान और प्रभावशाली बना रहता है।

(उपविशतः)

वनदेवता—कां पुनरत्रभवतीमवगच्छामि ।

तापसी—आत्रेय्यस्मि ।

वनदेवता—आर्ये आत्रेयि! कुतः पुनरिहागम्यते । किम्प्रयोजनो वा दण्डकारण्योपवनप्रचारः ।

२.३

अस्मिन्नगस्त्यप्रमुखाः प्रदेशे
भूयांस उद्गीथविदो वसन्ति ।
तेभ्योऽधिगन्तुं निगमान्तविद्यां
वाल्मीकिपार्श्वादिह पर्यटामि ॥

Summary AI In this region dwell many masters of the Sāmaveda led by Agastya. To acquire the knowledge of the Upaniṣads from them, I have wandered here from the side of Vālmīki.

सारांश AI इस प्रदेश में अगस्त्य जैसे सामवेद के ज्ञाता ऋषि रहते हैं। उनसे वेदांत विद्या ग्रहण करने के लिए ही मैं वाल्मीकि के आश्रम से यहाँ आई हूँ।

वनदेवता—यदा तावदन्येऽपि मुनयस्तमेव हि पुराणब्रह्मवादिनं प्राचेतसमृषिं ब्रह्मपारायणायोपासते, तत्कोऽयमार्यायाः प्रवासः ।

आत्रेयी—तस्मिन् हि महानध्ययनप्रत्यूह इत्येष दीर्घप्रवासवोऽङ्गीकृतः ।

वनदेवता—कीदृशः ।

आत्रेयी—तस्य भगवतः केनापि देवताविशेषेण सर्वप्रकाराद्भुतं स्तन्यत्यागमात्रे वयसि वर्तमानं दारकद्वयमुपनीतम् । तत्खलु न केवलं तस्य, अपि तु तिरश्चामप्यन्तःकरणानि तत्त्वान्युपस्नेहयति ।

वनदेवता—अपि तयोर्नाम संविज्ञानमस्ति ।

आत्रेयी—तयैव किल देवतया तयोः कुशलवाविति नामनी प्रभावश्चाख्यातः ।

वनदेवता—कीदृशः प्रभावः ।

आत्रेयी—तयोः किल सरहस्यानि जृम्भकास्त्राण्याजन्मसिद्धानीति ।

वनदेवता—अहो! नु भोश्चित्रमेतत् ।

आत्रेयी—तौ भगवता वाल्मीकिना धात्रीकर्मतः परिगृह्य पोषितौ रक्षितौ च, निवृत्तचौलकर्मणोस्तयोस्त्रयीवर्जमितरास्तिस्रो विद्याः सावधानेन परिनिष्ठापिताः । तदनन्तरं भगवतैकादशे वर्षे क्षात्रेण कल्पेनोपनीय त्रयीविद्यामध्यापितौ । न त्वेताभ्यामतिदीप्तप्रज्ञाभ्यामस्मदादेः सहाध्ययनयोगोऽस्ति । यतः ।

२.४

वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा ।
भवति हि पुनर्भूयान् भेदः फलं प्रति तद्यथा
प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदादयः ॥

Summary AI A teacher imparts knowledge to the wise and the dull-witted in the same manner, neither creating nor destroying their innate capacity for learning. Yet, a vast difference arises in the result; just as a pure gem is capable of reflecting an image, while objects like clay are not.

सारांश AI गुरु बुद्धिमान और मन्दबुद्धि दोनों को समान रूप से शिक्षा देते हैं, पर वे उनकी ग्रहण शक्ति को घटा या बढ़ा नहीं सकते। जैसे स्वच्छ मणि में ही प्रतिबिम्ब उभरता है, मिट्टी के ढेले में नहीं, वैसे ही पात्र के अनुसार फल भिन्न होता है।

वनदेवता—अयमध्ययनप्रत्यूहः ।

आत्रेयी—अन्यश्च ।

वनदेवता—अथापरः कः ।

आत्रेयी—अथ स ब्रह्मर्षिरेकदा माध्यन्दिनसवनाय नदीं तमसामनुप्रपन्नः । तत्र युग्मचारिणोः क्रौञ्चयोरेकं व्याधेन वध्यमानं ददर्श । आकस्मिकप्रत्यवभासां देवीं वाचमानुष्टुभेन छन्दसा परिणतामभ्युदैरयत् ।

२.५

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥

Summary AI O hunter! Since you have killed one of the pair of krauñca birds while it was infatuated with passion, may you not find stability or reputation for eternal years.

सारांश AI हे निषाद! तुझे कभी प्रतिष्ठा प्राप्त न हो, क्योंकि तूने कामक्रीड़ा में मग्न क्रौंच पक्षियों के जोड़े में से एक की अकारण हत्या कर दी है।

वनदेवता—चित्रमाम्नायादन्यो नूतनच्छन्दसामवतारः ।

आत्रेयी—तेन खलु पुनः समयेन तं भगवन्तमाविर्भूतशब्दप्रकाशमृषिमुपसङ्गम्य भगवान् भूतभावनः पद्मयोनिरवोचत् । 'ऋषे! प्रबुद्धोऽसि वागात्मनि ब्रह्मणि । तद् ब्रूहि रामचरितम् । अव्याहतज्योतिरार्षं ते चक्षुः प्रतिभातु । आद्यः कविरसि' इत्युक्त्वान्तर्हितः । अथ सः भगवान् प्राचेतसः प्रथमं मनुष्येषु शब्दब्रह्मणस्तादृशं विवर्तमितिहासं रामायणं प्रणिनाय ।

वनदेवता—हन्त! तर्हि मण्डितः संसारः ।

आत्रेयी—तस्मादवोचं, तत्र हि महानध्ययनप्रत्यूह इति ।

वनदेवता—युज्यते ।

आत्रेयी—विश्रान्तास्मि भद्रे! सम्प्रत्यगस्त्याश्रमस्य पन्थानं ब्रूहि ।

वनदेवता—इतः पञ्चवटीमनुप्रविश्य गम्यतामनेन गोदावरीतीरेण ।

आत्रेयी—(सास्रम्) अप्येतत् तपोवनम् । अप्येषा पञ्चवटी । अपि सरिदियं गोदावरी । अप्ययं गिरिः प्रस्रवणः । अपि जनस्थानदेवता वासन्ती त्वम् ।

वनदेवता—तथैव तत्सर्वम् ।

आत्रेयी—हा वत्से जानकि!

२.६

स एष ते वल्लभबन्धुवर्गः
प्रासङ्गिकीनां विषयः कथानाम् ।
त्वां नामशेषामपि दृश्यमानः
प्रत्यक्षदृष्टामिव नः करोति ॥

Summary AI This circle of your beloved kinsmen is the subject of occasional conversations. Being seen, it makes you, though now only a name, appear as if seen directly before us.

सारांश AI यह आपके प्रियजनों का समूह है जो हमारी चर्चा का विषय बना है। इन्हें देखकर ऐसा प्रतीत होता है मानो आप, जो अब केवल स्मृतियों में शेष हैं, पुनः हमारे सामने प्रत्यक्ष प्रकट हो गई हों।

वासन्ती—(सभयं स्वगतम्) कथं नामशेषामित्याह । (प्रकाशम्) आर्ये किमत्याहितं सीतादेव्याः ।

आत्रेयी—न केवलम् अत्याहितं सापवादमपि (कर्णे) एवमेवम् ।

वासन्ती—अहह! दारुणो दैवनिर्घातः (इति मूर्च्छति)

आत्रेयी—भद्रे! समाश्वसिहि, समाश्वसिहि ।

वासन्ती—हा प्रियसखि! हा महाभागे! ईदृशस्ते निर्माणभागः । हा रामभद्र! अथवा अलं त्वया । आर्ये आत्रेयि! अथ तस्मादरण्यात् परित्यज्य निवृत्ते लक्ष्मणे सीतादेव्याः किं वृत्तमिति काचिदस्ति प्रवृत्तिः ।

आत्रेयी—नहि नहि ।

वासन्ती—हा! कष्टम् । अरुन्धतीवसिष्ठाधिष्ठितेषु रघुकदम्बकेषु जीवन्तीषु च प्रवृद्धासु राज्ञीषु कथमिदं जातम् ।

आत्रेयी—ऋष्यशृङ्गाश्रमे गुरुजनस्तदासीत् । सम्प्रति तु परिसमाप्तं तद्वादशवार्षिकं सत्रम् । ऋष्यशृङ्गेण च सम्पूज्य विसर्जिता गुरवः । ततो भगवत्यरुन्धती नाहं वधूविरहितामयोध्यां गमिष्यामीत्याह । तदेव राममातृभिरनुमोदितम् । तदनुरोधाद्भगवतो वसिष्ठस्य परिशुद्धा वाचो वाल्मीकितपोवनं गत्वा तत्र वत्स्याम इति ।

वासन्ती—अथ स राजा किमाचारः सम्प्रति ।

आत्रेयी—तेन राज्ञा क्रतुरश्वमेधः प्रक्रान्तः ।

वासन्ती—हा धिक् परिणीतमपि ।

आत्रेयी—शान्तं पापम् । नहि नहि ।

वासन्ती—का तर्हि यज्ञे सहधर्मचारिणी ।

आत्रेयी—हिरण्मयी सीताप्रतिकृतिः ।

वासन्ती—हन्त भोः!

२.७

वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि ।
लोकोत्तराणां चेतांसि को नु विज्ञातुमर्हति ॥

Summary AI Who indeed is capable of understanding the minds of extraordinary beings, which are harder than a diamond and yet softer than a flower?

सारांश AI लोकोत्तर महापुरुषों का मन वज्र से भी अधिक कठोर और पुष्प से भी अधिक कोमल होता है। उनकी इस विलक्षण प्रकृति को भला कौन समझ सकता है?

आत्रेयी—विसृष्टश्च वामदेवाभिमन्त्रितो मेध्योऽश्वः उपकल्पिताश्च यथाशास्त्रं तस्य रक्षितारः । तेषामधिष्ठाता च लक्ष्मणात्मजश्चन्द्रकेतुरवाप्तदिव्यास्त्रसम्प्रदायश्चतुरङ्ङ्गसाधनान्वितोऽनुप्रहितः ।

वासन्ती—(सस्नेहकौतुकास्रम्) कुमारलक्ष्मणस्यापि पुत्रः । हन्त! मातर्जीवामि ।

आत्रेयी—अत्रान्तरे ब्राह्मणेन मृतं पुत्रमुत्क्षिप्य राजद्वारे सोरस्ताडमबह्मण्यमुद्घोषितम् । ततो न राजापचारमन्तरेण प्रजास्वकालमृत्युः सञ्चरतीत्यात्मदोषं निरूपयति करुणामये रामभद्रे सहसैवाशरीरिणी वागुदचरत् ।

२.८

शम्बूको नाम वृषलः पृथिव्यां तप्यते तपः ।
शीर्षच्छेद्यः स ते राम तं हत्वा जीवय द्विजम् ॥

Summary AI A śūdra named Śambūka is performing penance on the earth. O Rāma! He is to be beheaded by you; by killing him, restore the brāhmaṇa boy to life.

सारांश AI शम्बूक नामक शूद्र इस पृथ्वी पर तपस्या कर रहा है। हे राम! वह आपके द्वारा वध के योग्य है। उसका संहार कर आप इस मृत ब्राह्मण पुत्र को पुनर्जीवित करें।

इत्युपश्रुत्यैवाकृष्टकृपाणपाणिः पुष्पकं विमानमारुह्य सर्वा दिशो विदिशश्च शूद्रतापसान्वेषणाय जगत्पतिः सञ्चरितुमारब्धवान् ।

वासन्ती—शम्बूको नाम धूमपः शूद्रोऽस्मिन्नेव जनस्थाने तपश्चरति । तदपि नाम रामभद्रः पुनरपीदं वनमलङ्कुर्यात् ।

आत्रेयी—भद्रे! गम्यतेऽधुना ।

वासन्ती—आर्ये आत्रेयी! एवमस्तु । कठोरीभूतस्तु दिवसः ।

२.९

कण्डूलद्विपगण्डपिण्डकषणोत्कम्पेन सम्पातिभि-
र्घर्मस्रंसितबन्धनैः स्वकुसुमैरर्चन्ति गोदावरीम् ।
छायापस्किरमाणविष्किरमुखव्याकृष्टकीटत्वचः
कूजत्क्लान्तकपोतकुक्कुटकुलाः कूले कुलायद्रुमाः ॥

Summary AI On the banks, the nesting trees worship the Godāvarī with their flowers, shaken down by the rubbing of itchy elephants' temples and loosened by the heat. These trees have bark-worms dragged out by the beaks of birds scratching in the shade, and host flocks of cooing, tired pigeons and wild fowls.

सारांश AI खुजली मिटाने के लिए हाथियों द्वारा रगड़े गए वृक्षों से गिरे फूल गोदावरी की अर्चना कर रहे हैं। तटवर्ती वृक्षों पर पक्षी कीड़े खोज रहे हैं और कपोतों का समूह गुंजन कर रहा है।

(इति परिक्रम्य निष्कान्ते)

इति शुद्धविष्कम्भकः ।

(ततः प्रविशति पुष्पकस्थः सदयोद्यतखड्गो रामः)

२.१०

रे हस्त दक्षिण मृतस्य शिशोर्द्विजस्य
जीवातवे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम् ।
रामस्य गात्रमसि निर्भरगर्भखिन्न-
सीताविवासनपटोः करुणा कुतस्ते ॥

Summary AI O right hand! Strike the śūdra ascetic with the sword for the sake of the life of the dead brāhmaṇa child. You are a limb of Rāma. How can there be compassion in you, who were clever enough to banish Sītā, exhausted by her advanced pregnancy?

सारांश AI हे राम के दाहिने हाथ! ब्राह्मण बालक के जीवन के लिए इस शूद्र मुनि पर तलवार चला। तू तो उस राम का अंग है जिसने गर्भवती सीता को वन भेज दिया था, फिर तुझमें करुणा कहाँ?

(कथञ्चित् प्रहृत्य) कृतं रामसदृशं कर्म । अपि जीवेत् स ब्राह्मणपुत्रः ।

(प्रविश्य)

दिव्यपुरुषः—जयतु जयतु देवः ।

२.११

दत्ताभये त्वयि यमादपि दण्डधारे
सञ्जीवितः शिशुरसौ मम चेयमृद्धिः ।
शम्बूक एष शिरसा चरणौ नतस्ते
सत्संगजानि निधनान्यपि तारयन्ति ॥

Summary AI When you, who wield punishment even over Yama, granted protection, this child was revived and I attained this greatness. This Śambūka bows at your feet. Even deaths resulting from the company of the virtuous lead to salvation.

सारांश AI यमराज के समान दंडधारी आपके द्वारा अभय दान मिलने पर मेरा पुत्र जीवित हो गया। यह शम्बूक आपके चरणों में नतमस्तक है। महापुरुषों के हाथों मृत्यु भी मनुष्य का उद्धार कर देती है।

रामः—द्वयमपि प्रियं नः । तदनुभूयतामुग्रस्य तपसः फलम् ।

२.१२

यत्रानन्दाश्च मोदाश्च यत्र पुण्याश्च सम्पदः ।
वैराजा नाम ते लोकास्तैजसा सन्तु ते शिवाः ॥

Summary AI Where there are joys and delights, and where there are holy riches—may those luminous worlds called Vairāja be auspicious for you.

सारांश AI जहाँ अखंड आनंद, मोद और पुण्यमयी संपत्तियाँ विद्यमान हैं, वे तेजस्वी 'वैराज' नामक लोक आपके लिए कल्याणकारी और सुखद हों।

शम्बूकः—स्वामिन्! युष्मत्प्रसादादेवैष महिमा, किमत्र तपसा । अथवा महदुपकृतं तपसा ।

२.१३

अन्वेष्टव्यो यदसि भुवने भूतनाथः शरण्यः
मामन्विष्यन्निह वृषलकं योजनानां शतानि ।
क्रान्त्वा प्राप्तः स इह तपसां सम्प्रसादोऽन्यथा तु
क्वायोध्यायाः पुनरुपगमो दण्डकायां वने वः ॥

Summary AI That you, the protector of beings and the refuge to be sought, have come here after crossing hundreds of leagues seeking me, a lowly śūdra, is the grace of my penances. Otherwise, how could there be a return for you from Ayodhyā to this Daṇḍakā forest?

सारांश AI हे शरणागत रक्षक! मुझ जैसे शूद्र को खोजते हुए आप सैकड़ों कोस पार कर यहाँ आए, यह मेरी तपस्या का ही प्रसाद है। अन्यथा अयोध्या से दंडकारण्य के इस दुर्गम वन में आपका पुनः आगमन कैसे संभव होता?

रामः—किं नाम दण्डेकयम् । (सर्वतोऽवलोक्य) हा कथम् ।

२.१४

स्निग्धश्यामाः क्वचिदपरतो भीषणाभोगरूक्षाः
स्थाने स्थाने मुखरककुभो झाङ्कृतैनिर्झराणाम् ।
एते तीर्थाश्रमगिरिसरिद्गर्तकान्तारमिश्राः
सन्दृश्यन्ते परिचितभुवो दण्डकारण्यभागाः ॥

Summary AI Here appear the familiar regions of the Daṇḍakā forest, blending holy fords, hermitages, mountains, and rivers; in some places glossy dark, in others harsh with a terrifying expanse, and with their quarters echoing with the roaring of waterfalls.

सारांश AI कहीं स्निग्ध-श्यामल तो कहीं अत्यंत भयानक और रूखे, ये दंडकारण्य के परिचित प्रदेश दिखाई दे रहे हैं, जहाँ झरनों के शोर से दिशाएँ गूँज रही हैं और पर्वत-नदियाँ आपस में मिले हुए हैं।

शम्बूकः—दण्डकैवैषा । अत्र किल पूर्व निवसता देवेन ।

२.१५

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
त्रयश्च दूषणखरत्रिमूर्धानो रणे हताः ॥

Summary AI In battle, fourteen thousand demons of terrifying deeds were slain, along with the three leaders: Dūṣaṇa, Khara, and Trimūrdhan.

सारांश AI इस युद्ध क्षेत्र में भयंकर कर्म करने वाले चौदह हजार राक्षस और उनके सेनापति खर, दूषण तथा त्रिशिरा मारे गए थे।

येन सिद्धक्षेत्रेऽस्मिन् जनस्थाने मादृशामपि जानपदानामकुतोभयः सञ्चारो जातः ।

रामः—न केवलं दण्डका, जनस्थानमपि ।

शम्बूकः—बाढम् । एतानि खलु सर्वभूतरोमहर्षणान्युन्मत्तचण्डश्वापदकुलसङ्कुलगिरिगह्वराणि जनस्थानपर्यन्तदीर्घारण्यानि दक्षिणां दिशमभिवर्तन्ते ।

शम्बूकः—तथाहि ।

२.१६

निष्कूजस्तिमिताः क्वचित्क्वचिदपि प्रोच्चण्डसत्त्वस्वनाः
स्वेच्छासुप्तगभीरघोरभुजगश्वासप्रदीप्ताग्नयः ।
सीमानः प्रदरोदरेषु विलसत्स्वल्पाम्भसो यास्वयं
तृष्यद्भिः प्रतिसूर्यकैरजगररस्वेदद्रवः पीयते ॥

Summary AI These borderlands are sometimes silent and sometimes echoing with the cries of fierce beasts; they have fires kindled by the breath of serpents. In the hollows, thirsty chameleons drink the sweat of pythons where very little water glitters.

सारांश AI यहाँ कहीं पूर्ण सन्नाटा है तो कहीं हिंसक जीवों की दहाड़। साँपों की गर्म फुंकार से आग सुलग रही है और गड्ढों के कम जल में प्यासे गिरगिट अजगरों के पसीने की बूंदें पी रहे हैं।

२.१७

पश्यामि च जनस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् ।
प्रत्यक्षानिव वृतान्तान् पूर्वाननुभवामि च ॥

Summary AI I behold Janasthāna, which was formerly the abode of Khara, and I experience past events as if they were happening right before my eyes.

सारांश AI मैं खर के पुराने निवास स्थान जनस्थान को देख रहा हूँ। यहाँ की पुरानी घटनाएँ और अनुभव मेरी आँखों के सामने प्रत्यक्ष रूप से जीवंत हो रहे हैं।

(सर्वतोऽवलोक्य) प्रियारामा हि सर्वथा वैदेह्यासीत् एतानि तानि नाम कान्ताराणि । किमतः परं भयानकं स्यात् ।

(सास्रम्)

२.१८

त्वया सह निवत्स्यामि वनेषु मधुगन्धिषु ।
इतीहारमतैवासौ स्नेहस्तस्याः स तादृशः ॥

Summary AI "I shall dwell with you in the honey-scented forests"—with this thought alone, she was truly happy here; such was her love for me.

सारांश AI सीता ने कहा था कि वह इन सुगंधित वनों में मेरे साथ निवास करेगी। उनका वह अगाध प्रेम और यहाँ बिताए समय की स्मृतियाँ आज भी वैसी ही बनी हुई हैं।

२.१९

न किञ्चिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति ।
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥

Summary AI Indeed, a beloved person, even without doing anything special, dispels sorrows through the sheer joy of their presence. That person is an indescribable treasure to the one who loves them.

सारांश AI प्रिय व्यक्ति चाहे कुछ न भी करे, तब भी उसका साथ ही सारे दुखों को हर लेता है। जिसे जो व्यक्ति प्रिय होता है, वह उसके लिए संसार की सबसे अमूल्य निधि बन जाता है।

शम्बूकः—तदलमेभिर्दुरासदैः । अथैतानि मदकलमयूरकण्ठकोमलच्छविभिरवकीर्णानि पर्वतैरविरलनिविष्टनीलबहलच्छायातरुषण्डमण्डितान्यसम्भ्रान्तविविधमृगयूथानि पश्यतु महाभागः प्रशान्तगम्भीराणि मध्यमारण्यकानि ।

२.२०

इह समदशकुन्ताक्रान्तवानीरवीरु-
त्प्रसवसुरभिशीतस्वच्छतोया वहन्ति ।
फलभरपरिणामश्यामजम्बूनिकुञ्ज-
स्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निर्झरिण्यः ॥

Summary AI Here flow the rivers, their cool and clear waters fragrant with the blossoms of reed-creepers trodden by birds, their abundant streams noisy as they stumble through groves of rose-apple trees dark with the weight of ripening fruit.

सारांश AI यहाँ मदमस्त पक्षियों से युक्त लताओं के सुवासित जल वाली नदियाँ बह रही हैं। जामुन के घने कुंजों के कारण श्यामल हुए झरनों का वेग पत्थरों से टकराकर मधुर शब्द कर रहा है।

अपि च ।

२.२१

दधति कुहरभाजामत्र भल्लूकयूना-
मनुरसितगुरूणि स्त्यानमम्बूकृतानि ।
शिशिरकटुकषायः स्त्यायते सल्लकीना-
मिभदलितविकीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥

Summary AI Here, the deep growls of young bears residing in caves resound, thickened by echoes. The cool, pungent, and astringent fragrance of sap from sallakī trees, oozing from knots crushed and scattered by elephants, spreads through the air.

सारांश AI यहाँ गुफाओं में रहने वाले युवा भालुओं की गर्जना जल की बूंदों के साथ गूँज रही है। हाथियों द्वारा कुचली गई सल्लकी वृक्षों की ग्रंथियों से निकलता हुआ शीतल, तीखा और कसैला गंध वाला रस चारों ओर फैल रहा है।

रामः—(सबाष्पस्तम्भं) भद्र! शिवास्ते पन्थानो देवयानाः । प्रलीयस्व पुण्येभ्यो लोकेभ्यः ।

शम्बूकः—यावत्पुराणब्रह्मवादिनमगस्त्यऋषिमभिवाद्य शाश्वतं पदमनुप्रविशामि ।

(इति निष्क्रान्तः)

२.२२

एतत्तदेव हि वनं पुनरद्य दृष्टं
यस्मिन्नभूम चिरमेव पुरा वसन्तः ।
आरण्यकाश्च गृहिणश्च रताः स्वधर्मे
सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः ॥

Summary AI This is indeed that very forest, seen again today, where we formerly lived for a long time. There, forest-dwellers and householders were devoted to their respective duties, and we experienced the essence of worldly joys.

सारांश AI यह वही वन है जिसे आज पुनः देख रहा हूँ, जहाँ हम पहले लंबे समय तक रहे थे। यहाँ वनवासी और गृहस्थ अपने धर्म में लीन थे और हम सांसारिक सुखों का अनुभव करते हुए निवास करते थे।

२.२३

एते त एव गिरयो विरुवन्मयूरा-
स्तान्येव मत्तहरिणानि वनस्थलानि ।
आमञ्जुवञ्जुललतानि च तान्यमूनि
नीरन्ध्रनीलनिचुलानि सरित्तटानि ॥

Summary AI These are the same mountains with crying peacocks, those same forest regions with intoxicated deer, and those very riverbanks covered with beautiful vañjula creepers and dense, dark nicula trees.

सारांश AI ये वही पर्वत हैं जहाँ मोर बोल रहे हैं और ये वही वन प्रदेश हैं जहाँ मदमस्त हिरण विचरण कर रहे हैं। नदियों के वे तट भी वही हैं जहाँ बेंत की सुंदर लताएँ और घने काले निचल के वृक्ष विद्यमान हैं।

२.२४

मेघमालेव यश्चायमारादपि विभाव्यते ।
गिरिः प्रस्रवणः सोऽयं यत्र गोदावरी नदी ॥

Summary AI This mountain, which appears like a row of clouds even from a distance, is the Prasravaṇa hill where the river Godāvarī flows.

सारांश AI जो दूर से ही मेघों की पंक्ति के समान दिखाई दे रहा है, यह वही प्रस्रवण पर्वत है जहाँ गोदावरी नदी प्रवाहित होती है।

२.२५

अस्यैवासीन्महति शिखरे गृध्रराजस्य वास-
स्तस्याधस्ताद्वयमपि रतास्तेषु पर्णोटजेषु ।
गोदावर्याः पयसि विततश्यामलानोकहश्री-
रन्तःकूजन्मुखरशकुनो यत्र रम्यो वनान्तः ॥

Summary AI Upon its great peak was the dwelling of Jaṭāyu, the King of Vultures. Below it, we lived happily in those leaf-huts where the forest's edge is beautiful, with the dark splendor of trees reflected in the Godāvarī's waters and vocal with the warbling of birds.

सारांश AI इसी पर्वत के ऊँचे शिखर पर गृध्रराज जटायु का वास था और उसके नीचे हम पर्णकुटियों में रहते थे। यहाँ गोदावरी के जल के पास वृक्षों की श्यामल शोभा और पक्षियों का कलरव वन के भीतरी भाग को रमणीय बनाता है।

अत्रैव सा पञ्चवटी, यत्र चिरनिवासेन विविधविश्रम्भातिप्रसङ्गसाक्षिणः प्रदेशाः, प्रियायाः प्रियसखी च वासन्ती नाम वनदेवता । किमिदमापतितमद्य रामस्य । सम्प्रति हि ।

२.२६

चिराद्वेगारम्भी प्रसृत इव तीव्रो विषरसः
कुतश्चित् संवेगात् प्रचल इव शल्यस्य शकलः ।
व्रणो रूढग्रन्थिः स्फुटित इव हृन्मर्मणि पुन-
र्घनीभूतः शोको विकलयति मां मूर्च्छयति च ॥

Summary AI Like a potent poison spreading with sudden force after a long time, or a fragment of a splinter moving due to a shock, or a healed wound bursting open again in the vitals of the heart, this condensed grief agitates me and makes me faint.

सारांश AI पुराने जमे हुए शोक ने मुझे व्याकुल और मूर्छित कर दिया है। यह ऐसा लग रहा है जैसे बहुत समय बाद तीव्र विष फैल रहा हो, हृदय में धँसे हुए शल्य का कोई टुकड़ा हिल गया हो या हृदय के मर्मस्थल पर पुराने घाव की गाँठ फिर से फट गई हो।

तथापि तान् पूर्वसुहृदो भूमिभागान् पश्यामि । (निरूप्य) अहो! अनवस्थितो भूमिसन्निवेशः । तथा हि ।

२.२७

पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरितां
विपर्यासं यातो घनविरलभावः क्षितिरुहाम् ।
बहोर्दृष्टं कालादपरमिव मन्ये वनमिदं
निवेशः शैलानां तदिदमिति बुद्धिं दृढयति ॥

Summary AI Where there was once a stream, there is now a sandy bank; the density and sparseness of trees have reversed. Seen after a long time, I find this forest as if it were another, yet the familiar placement of the mountains confirms that this is indeed the same place.

सारांश AI जहाँ पहले नदी की धारा थी वहाँ अब रेत है, और वृक्षों का सघन या विरल होना भी बदल गया है। बहुत समय बाद देखने पर यह वन दूसरा सा लगता है, किंतु पर्वतों की स्थिति यह निश्चित कराती है कि यह वही स्थान है।

रामः—हन्त! परिहरन्तमपि मामितः पञ्चवटीस्नेहो बलादाकर्षतीव ।

(सकरुणम्)

२.२८

यस्यां ते दिवसास्तया सह मया नीता यथा स्वे गृहे
यत्सम्बन्धिकथाभिरेव सततं दीर्घाभिरास्थीयत ।
एकः सम्प्रति नाशितप्रियतमस्तामद्य रामः कथं
पापः पञ्चवटीं विलोकयतु वा गच्छत्वसम्भाव्य वा ॥

Summary AI How can this sinful Rāma, now alone and having lost his beloved Sītā, look upon Pañcavaṭī or pass by it? It is here that he spent those days with her as if in his own home, constantly engaged in long conversations related to this place.

सारांश AI अपनी प्रियतमा को खोने वाला पापी राम अब उस पंचवटी को कैसे देखे या वहाँ कैसे जाए? यहाँ मैंने उसके साथ अपने घर की तरह दिन बिताए थे और निरंतर उसकी लंबी कथाओं में ही मग्न रहता था।

शम्बूकः—जयतु जयतु देवः । देव! भगवानगस्त्यो मत्तः श्रुतभवत्सन्निधानस्त्वामाह । परिकल्पितविमानावतरणमङ्गला प्रतीक्षते वत्सला लोपामुद्रा सर्वे च महर्षयः । तदेहि सम्भावयास्मान् । अथ प्रजविना पुष्पकेण स्वदेशमुपगम्याश्वमेधाय सज्जो भविष्यसीति ।

रामः—यथाज्ञापयति भगवान् ।

शम्बूकः—इतस्तर्हि देवः प्रवर्तयतु पुष्पकम् ।

रामः—(पुष्पकं प्रवर्तयन्) भगवति पञ्चवटि! गुरुजनोपरोधात् क्षणं क्षम्यतामयमतिक्रमो रामस्य ।

शम्बूकः—देव! पश्य पश्य ।

२.२९

कूजत्कुञ्जकुटीर कौशिकघटाघूत्कारवत्कीचक-
स्तम्बाडम्बरमूकमौकुलिकुलः क्रौञ्चावतोऽयं गिरिः ।
एतस्मिन् प्रचलाकिनां प्रचलतामुवेजिताः कूजितै-
रुद्वेल्लन्ति पुराणरोहिणतरुस्कन्धेषु कुम्भीनसाः ॥

Summary AI This is the Krauñcāvata mountain, where the crowds of crows are silenced by the noise of bamboo clumps whistling like the hooting of owls in the bower-huts. Here, snakes, agitated by the cries of roaming peacocks, coil around the trunks of old Rohiṇa trees.

सारांश AI यह क्रौञ्चावत पर्वत है जहाँ कुंजों की कुटियों में उल्लुओं की भयानक आवाज से बाँसों के झुरमुट शांत हो गए हैं। नाचते हुए मोरों की आवाज़ से डरे हुए सर्प पुराने रोहिण वृक्षों के तनों पर चढ़ रहे हैं।

अपि च ।

२.३०

एते ते कुहरेषु गद्गदनदद्गोदावरीवारयो
मेघालम्बितमौलिनीलशिखराः क्षोणीभृतो दाक्षिणाः ।
अन्योन्यप्रतिघातसङ्कुलचलत्कल्लोलकोलाहलै-
रुत्तालास्त इमे गभीरपयसः पुण्याः सरित्सङ्गमाः ॥

Summary AI These are those southern mountains with blue peaks capped by clouds and valleys resonant with the gurgling waters of the Godāvarī. These are those holy river-confluences, deep-watered and tumultuous with the roar of surging waves clashing against each other.

सारांश AI ये वे दक्षिण के पर्वत हैं जिनके शिखरों पर बादल छाए हुए हैं और जिनकी गुफाओं में गोदावरी का जल गूँज रहा है। लहरों के आपस में टकराने से उत्पन्न कोलाहल के कारण ये पवित्र नदी संगम अत्यंत गंभीर और भव्य प्रतीत होते हैं।

(इति निष्क्रान्तौ)

इति द्वितीयोऽङ्कः ।

Other texts to read

प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् भासः

ऊरुभङ्गम् भासः

About

Resources

Connect