उत्तररामचरितम् — प्रथमोऽङ्कः (चित्रदर्शनम्) | uttararāmacaritam

इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे ।
वन्देमहि च तां वाणीममृतामात्मनः कलाम् ॥

Summary AI We offer this salutation to the poets of old and pay homage to Speech, the immortal portion of the Supreme Soul.

सारांश AI हम प्राचीन कवियों को नमस्कार करते हैं और स्वयं की अमर कला स्वरूप उस वाणी की वंदना करते हैं।

(नाद्यन्ते)

सूत्रधारः—अलमतिविस्तरेण । अद्य खलु भगवतः कालप्रियानाथस्य यात्रायामार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । एवमत्रभवन्तो विदाङ्कुर्वन्तु । अस्ति खलु तत्रभवान्काश्यपः श्रीकण्ठपदलाञ्छनः पदवाक्यप्रमाणज्ञो भवभूतिर्नाम जातूकर्णीपुत्रः ।

१.२

यं ब्रह्माणमियं देवी वाग्वश्येवानुवर्तते ।
उत्तरं रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयोक्ष्यते ॥

Summary AI That Uttararāmacaritam composed by the Sage, whom the divine Speech follows like a submissive handmaid, will now be performed.

सारांश AI जिस ब्रह्मस्वरूप कवि का वाणी दासी की तरह अनुसरण करती है, उनके द्वारा रचित 'उत्तररामचरित' नाटक का मंचन किया जाएगा।

सूत्रधारः—एषोऽस्मि कार्यवशादायोध्यकस्तदानीन्तनश्च संवृत्तः । (समन्तादवलोक्य) भो भो! यदि तावदत्रभवतः पौलस्त्यकुलधूमकेतोर्महाराजरामस्यायमभिषेकसमयो रात्रिन्दिवमसंहृतानन्दनान्दीकस्तत्किमद्य विश्रान्तचारणानि चत्वरस्थानानि ।

(प्रविश्य)

नटः—भाव! प्रेषिता हि ते स्वगृहान्महाराजेन लङ्कासमरसुहृदो महात्मानः प्लवङ्गमराक्षसाः, सभाजनोपस्थायिनश्च नानादिगन्तागता ब्रह्मर्षयो राजर्षयश्च यत्समाराधनाय एतावतो दिवसान् उत्सव आसीत् ।

सूत्रधारः—आ अस्त्येतन्निमित्तम् ।

नटः—अन्यच्च ।

१.३

वसिष्ठाधिष्ठिता देव्यो गता रामस्य मातरः ।
अरुन्धतीं पुरस्कृत्य यज्ञे जामातुराश्रमम् ॥

Summary AI The royal mothers of Rāma, guided by Vasiṣṭha and led by Arundhatī, have departed for the hermitage of their son-in-law for a sacrifice.

सारांश AI महर्षि वसिष्ठ के आदेश पर अरुंधती के नेतृत्व में राम की माताएँ दामाद ऋष्यशृंग के आश्रम में यज्ञ देखने गई हैं।

सूत्रधारः—वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि कः पुनरसौ जामाता ।

१.४

कन्यां दशरथो राजा शान्तां नाम व्यजीजनत् ।
अपत्यकृतिकां राज्ञे लोमपादाय यां ददौ ॥

Summary AI King Daśaratha begot a daughter named Śāntā, whom he gave as an adopted daughter to King Lomapāda.

सारांश AI राजा दशरथ की शांता नाम की पुत्री थी, जिसे उन्होंने राजा लोमपाद को दत्तक पुत्री के रूप में प्रदान किया था।

नटः—विभाण्डकसुतस्तामृष्यशृङ्ग उपयेमे । तेन द्वादशवार्षिकं सत्रमारब्धम् । तदनुरोधात् कठोरगर्भामपि वधूं जानकीं विमुच्य गुरुजनस्तत्र गतः ।

सूत्रधारः—तत्किमनेन । एहि । राजद्वारमेव स्वजातिसमयेनोपतिष्ठावः ।

नटः—तेन हि निरूपयतु राज्ञः सुपरिशुद्धामुपस्थानस्तोत्रपद्धति भावः ।

सूत्रधारः—मारिष!

१.५

सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता ।
यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः ॥

Summary AI One must act with caution in every way, for how can one avoid being censured? People are as malicious regarding the purity of speech as they are toward the virtue of women.

सारांश AI लोकनिंदा से बचने के लिए सदा सावधान रहना चाहिए, क्योंकि लोग स्त्रियों की पवित्रता और वाणी की शुद्धता पर दोष निकालने में तत्पर रहते हैं।

नटः—अतिदुर्जन इति वक्तव्यम् ।

१.६

देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः ।
रक्षोगृहस्थितिर्मूलमग्निशुद्धौ त्वनिश्चयः ॥

Summary AI Since the public even slanders Queen Vaidehī; the reason is her stay in the demon's house, and there is doubt regarding her purification by fire.

सारांश AI देवी सीता के विरुद्ध लोकापवाद का कारण उनका रावण के घर रहना है, क्योंकि लोग उनकी अग्नि-शुद्धि पर पूर्ण विश्वास नहीं कर पा रहे हैं।

सूत्रधारः—यदि पुनरियं किंवदन्ती महाराजं प्रति स्यन्देत ततः कष्टं स्यात् ।

नटः—सर्वथा ऋषयो देवताश्च श्रेयो विधास्यन्ति । (परिक्रम्य) भो भोः क्वेदानीं महाराजः । (आकर्ण्य) एवं जनाः कथयन्ति ।

१.७

स्नेहात् सभाजयितुमेत्य दिनान्यमूनि
नीत्वोत्सवेन जनकोऽद्य गतो विदेहान् ।
देव्यास्ततो विमनसः परिसान्त्वनाय
धर्मासनाद् विशति वासगृहं नरेन्द्रः ॥

Summary AI Janaka, having come to visit out of affection and spent these days in festivity, has departed today for Videha. Consequently, to console the dejected Queen, the King leaves the throne of justice and enters the inner chambers.

सारांश AI जनक जी उत्सव के बाद विदेह लौट गए हैं, जिससे दुखी सीता को सांत्वना देने के लिए श्री राम राजकाज छोड़कर महल में प्रवेश करते हैं।

(इति निष्क्रान्तौ)

इति प्रस्तावना ।

(ततः प्रविशतत्युपविष्टो रामः सीता च)

रामः—देवि वैदेहि! समाश्वसिहि । ते हि गुरवो न शक्नुवन्ति विहातुमस्मान् ।

१.८

किन्त्वनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्र्यमपकर्षति ।
सङ्कटा ह्याहिताग्नीनां प्रत्यवायैर्गृहस्थता ॥

Summary AI However, the necessity of performing rituals curtails independence; for those who maintain the sacred fires, the life of a householder is beset with obstacles due to the risk of omissions.

सारांश AI धार्मिक अनुष्ठानों की अनिवार्यता स्वाधीनता को सीमित करती है; अग्निहोत्री गृहस्थों का जीवन बाधाओं के कारण कठिन होता है।

सीता—जानामि आर्यपुत्र! जानामि । किन्तु सन्तापकारिणो बन्धुजनविप्रयोगा भवन्ति ।

रामः—एवमेतत् । एते हि हृदयमर्मच्छिदः संसारभावा येभ्यो बीभत्समानाः सन्त्यज्य सर्वान् कामान् अरण्ये विश्राम्यन्ति मनीषिणः ।

(प्रविश्य)

कञ्चुकी—रामभद्र ... (इत्यर्थोक्ते साशङ्कम्) महाराज!

रामः—(सस्मितम्) आर्य! ननु 'रामभद्र' इत्येव मां प्रत्युपचारः शोभते तातपरिजनस्य । तद्यथाऽभ्यस्तमिभिधीयताम् ।

कञ्चुकी—देव! ऋष्यशृङ्गाश्रमादष्टावक्रः सम्प्राप्तः ।

सीता—आर्य! ततः किं विलम्ब्यते ।

रामः—त्वरितं प्रवेशय ।

(कञ्चुकी निष्क्रान्तः)

अष्टावक्रः—स्वस्ति वाम् ।

रामः—भगवन्! अभिवादये । इत आस्यताम् ।

सीता—भगवन्! नमस्ते! अपि कुशलं सजामातृकस्य गुरुजनस्यार्यायाः शान्तायाश्च ।

रामः—निर्विघ्नः सोमपीथी आवुत्तो मे भगवान् ऋष्यशृङ्ग आर्या च शान्ता ।

सीता—अस्मान् वा स्मरति ।

अष्टावक्रः—(उपविश्य) अथकिम् देवि! कुलगुरुर्भगवान् वसिष्ठस्त्वामिदमाह ।

१.९

विश्वम्भरा भगवती भवतीमसूत
राजा प्रजापतिसमो जनकः पिता ते ।
तेषां वधूस्त्वमसि नन्दिनि पार्थिवानां
येषां कुलेषु सविता च गुरुर्वयं च ॥

Summary AI The divine Earth gave birth to you, and King Janaka, equal to Prajāpati, is your father. O dear girl, you are the daughter-in-law of those kings whose family preceptors are the Sun and ourselves.

सारांश AI पृथ्वी तुम्हारी माता और जनक पिता हैं; तुम उस राजवंश की वधू हो जिसके गुरु स्वयं सूर्य और महर्षि वसिष्ठ हैं।

तत्किमन्यदाशास्महे । केवलं वीरप्रसवा भूयाः ।

रामः—अनुगृहीताः स्मः ।

१.१०

लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते ।
ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥

Summary AI In the case of worldly saints, speech follows the meaning; however, in the case of ancient seers, the meaning runs after their speech.

सारांश AI साधारण सज्जनों की वाणी अर्थ का अनुसरण करती है, परंतु प्राचीन ऋषियों द्वारा कहे गए शब्दों के पीछे अर्थ स्वयं चला आता है।

अष्टावक्रः—इदञ्च भगवत्याऽरुन्धत्या देवीभिः शान्तया च भूयो भूयः सन्दिष्टम् । यः कश्चिद् गर्भदोहदोऽस्या भवति सोऽवश्यमचिरात् सम्पादयितव्य इति ।

रामः—क्रियते यद्येषा कथयति ।

अष्टावक्रः—ननान्दुः पत्या च देव्याः सन्दिष्टमृष्यशृङ्गेण । 'वत्से! कठोरगर्भेति नानीतासि । वत्सोऽपि रामभद्रस्त्वद्विनोदार्थमेव स्थापितः । तत्पुत्रपूर्णोत्सङ्गामायुष्मतीं द्रक्ष्याम' इति ।

रामः—(सहर्षलज्जास्मितम्) तथाऽस्तु । भगवता वसिष्ठेन न किञ्चिदादिष्टोऽस्मि ।

अष्टावक्रः—श्रूयताम् ।

१.११

जामातृयज्ञेन वयं निरुद्धा-
स्त्वं बाल एवासि नवं च राज्यम् ।
युक्तः प्रजानामनुरञ्जने स्या-
स्तस्माद्यशो यत् परमं धनं वः ॥

Summary AI We are detained by the son-in-law's sacrifice. You are still young and the kingdom is new. Therefore, be devoted to pleasing your subjects, for fame is the supreme wealth of your dynasty.

सारांश AI ऋष्यशृंग के यज्ञ में व्यस्त होने के कारण वसिष्ठ संदेश भेजते हैं कि नए राज्य में प्रजा का अनुरंजन ही तुम्हारा परम धर्म और धन है।

रामः—यथा समादिशति भगवान् मैत्रावरुणिः ।

१.१२

स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि ।
आराधनाय लोकानां मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा ॥

Summary AI For the sake of pleasing the people, I feel no pain even if I have to abandon affection, mercy, happiness, or even Jānakī herself.

सारांश AI प्रजा को प्रसन्न रखने के लिए यदि मुझे स्नेह, दया, सुख या स्वयं जानकी का भी त्याग करना पड़े, तो मुझे कोई कष्ट नहीं होगा।

सीता—अत एव राघवकुलधुरन्धर आर्यपुत्रः ।

रामः—कः कोऽत्र भोः । विश्राम्यतामष्टावक्रः ।

अष्टावक्रः—(उत्थााय परिक्रम्य च) अये, कुमारलक्ष्मणः प्राप्तः ।

(इति निष्क्रान्तः)

(प्रविश्य)

लक्ष्मणः—जयति जयत्यार्यः । आर्य, अर्जुनेन चित्रकरेणास्मदुपदिष्टमार्यस्य चरितमस्यां वीथ्यामभिलिखितम् । तत् पश्यत्वार्यः ।

रामः—जानासि वत्स, दुर्मनायमानां देवीं विनोदयितुम् । तत्कियन्तमवधिं यावत् ।

लक्ष्मणः—यावदार्यायाः हुताशनविशुद्धिः ।

रामः—शान्तं पापम् । (ससान्त्ववचनम्)

१.१३

उत्पत्तिपरिपूतायाः किमस्याः पावनान्तरैः ।
तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ॥

Summary AI What is the need for other purifiers for her who is pure by her very birth? Holy water and fire do not require purification from any other source.

सारांश AI स्वयं शुद्ध रूपा सीता को किसी अन्य पावन वस्तु की आवश्यकता नहीं है; जैसे गंगाजल और अग्नि को किसी दूसरे से शुद्धि की अपेक्षा नहीं होती।

देवि देवयजनसम्भवे! प्रसीद । एष ते जीवितावधिः प्रवादः ।

१.१४

क्लिष्टो जनः कुलधनैरनुरञ्जनीय-
स्तन्नो यदुक्तमशुभं नहि तत्क्षमं ते ।
नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा
मूर्ध्नि स्थितिर्न चरणैरवताडनानि ॥

Summary AI People distressed by the weight of family duties should be kept satisfied. Therefore, what was said by us is not fitting for you. For a fragrant flower, it is natural to be placed on the head, not to be trampled by feet.

सारांश AI प्रजा का कल्याण ही श्रेष्ठ पुरुषों का धर्म है; सीता के प्रति कहे गए अपशब्द अनुचित हैं, क्योंकि सुगंधित फूल सिर पर रखने योग्य होता है, पैरों तले रौंदने के लिए नहीं।

सीता—भवतु आर्यपुत्र भवतु । एहि प्रेक्षामहे तावत्ते चरितम् ।

लक्ष्मणः—इदं तदालेख्यम् ।

(इत्युत्थाय परिक्रामतः)

सीता—(निर्वर्ण्य) के एते उपरिनिरन्तरस्थिता उपस्तुवन्तीवार्यपुत्रम् ।

लक्ष्मणः—देवि! एतानि तानि रहस्यानि जृम्भकास्त्राणि यानि भगवतः कृशाश्वात् कौशिकमृषिमुपसङ्क्रान्तानि, तेन च ताटकावधे प्रसादीकृतान्यार्यस्य ।

रामः—वन्दस्व देवि! दिव्यास्त्राणि ।

१.१५

ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा
परः सहस्राः शरदस्तपांसि ।
एतान्यपश्यन्गुरवः पुराणाः
स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥

Summary AI The ancient masters, Brahmā and others, having performed penance for thousands of years for the welfare of the universe, perceived these weapons as their own spiritual energies transformed into austerity.

सारांश AI ब्रह्मा आदि पूर्वज ऋषियों ने सहस्रों वर्षों तक तप करके अपने तपोमय तेज के रूप में इन दिव्य अस्त्रों का दर्शन किया था।

सीता—नमः एतेभ्यः ।

रामः—सर्वथेदानीं त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्ति ।

सीता—अनुगृहीतास्मि ।

लक्ष्मणः—एष मिथिलावृत्तान्तः ।

सीता—अहो! दलन्नवनीलोत्पलश्यामलस्निग्धमसृणशोभमानमांसलेन देहसौभाग्येन विस्मयस्तिमिततातदृश्यमानसौम्यसुन्दरश्रीरनादर खण्डितशङ्करशरासनः शिखण्डमुग्धमुखमण्डल आर्यपुत्र आलिखितः ।

लक्ष्मणः—आर्ये, पश्य पश्य ।

१.१६

सम्बन्धिनो वसिष्ठादीनेष तातस्तवार्चति ।
गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥

Summary AI Here, father greets your relatives, Vasiṣṭha and others, as well as Śatānanda, the son of Gautama and the priest of the Janakas.

सारांश AI राजा जनक यहाँ वसिष्ठ, गौतम और अपने पुरोहित शतानंद आदि संबंधियों का यथोचित सत्कार कर रहे हैं।

रामः—सुश्लिष्टमेतत् ।

१.१७

जनकानां रघूणां च सम्बन्धः कस्य न प्रियः ।
यत्र दाता ग्रहीता च स्वयं कुशिकनन्दनः ॥

Summary AI To whom is the alliance between the Janakas and the Raghus not dear? In this union, the son of Kuśika (Viśvāmitra) was himself both the giver and the solicitor.

सारांश AI जनक और रघुवंश का यह संबंध सबको प्रिय है, जहाँ स्वयं विश्वामित्र ने कन्यादान और विवाह की समस्त प्रक्रिया संपन्न कराई थी।

सीता—एत खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारो भ्रातरो विवाहदीक्षिता यूयम् । अहो! जानामि तस्मिन्नेव प्रदेशे तस्मिन्नेव काले वर्ते ।

रामः—एवम्, ।

१.१८

समयः स वर्तत इवैष यत्र मां
समनन्दयत् सुमुखि गौतमार्पितः ।
अयमागृहीतकमनीयकङ्कण-
स्तव मूर्तिमानिव महोत्सवः करः ॥

Summary AI O fair-faced one, it seems as if that time is present again, when your hand, given by the son of Gautama and adorned with a beautiful marriage bracelet, delighted me like a festival personified.

सारांश AI हे सुमुखी! मुझे वह समय याद आ रहा है जब गौतम ऋषि ने सुंदर कंकणों वाला तुम्हारा हाथ मेरे हाथ में दिया था, जो साक्षात् उत्सव जैसा था।

लक्ष्मणः—इयमार्या । इयमप्यार्या माण्डवी । इयमपि वधूः श्रुतकीर्तिः ।

सीता—वत्स! इयमप्यपरा का ।

लक्ष्मणः—(सलज्जस्मितम्, आत्मगतम्) अये! उर्मिलां पृच्छत्यार्या । भवतु, अन्यतः सञ्चारयामि । (प्रकाशम्) आर्ये! दृश्यतां द्रष्टव्यमेतत् । अयं च भगवान्भार्गवः ।

सीता—(ससम्भ्रमम्) कम्पितास्मि ।

रामः—ऋषे! नमस्ते ।

लक्ष्मणः—आर्ये! पश्य, पश्य । अयमसावार्येण..... (इत्यर्थोक्ते)

रामः—(साक्षेपम्) अयि वत्स! बहुतरं द्रष्टव्यम्, अन्यतो दर्शय ।

सीता—(सस्नेहबहुमानं निर्वर्ण्य) सुष्ठु शोभसे आर्यपुत्र, एतेन विनयमाहात्म्येन ।

लक्ष्मणः—एते वयमयोध्यां प्राप्ताः ।

रामः—(सास्रम्) स्मरामि, हन्त स्मरामि ।

१.१९

जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे ।
मातृभिश्चिन्त्यमानानां ते हि नो दिवसा गताः ॥

Summary AI Those days are gone when our fathers were alive, when our marriage was new, and when we were cared for by our mothers.

सारांश AI वे दिन चले गए जब पिता दशरथ जीवित थे, हमारा नया विवाह हुआ था और माताएँ हर समय हमारा स्नेहपूर्वक ध्यान रखती थीं।

इयमपि तदा जानकी, ।

१.२०

प्रतनुविरलैः प्रान्तोन्मीलन्मनोहरकुन्तलै-
र्दशनमुकुलैर्मुग्धालोकं शिशुर्दधती मुखम् ।
ललितललितैर्ज्योत्स्नाप्रायैरकृत्रिमविभ्रमै-
रकृत मधुरैरम्बानां मे कुतूहलमङ्गकैः ॥

Summary AI You, with your face appearing charming with budding teeth and thin, sparse, lovely locks blooming at the edges, excited the curiosity of my mothers with your very graceful, moon-like, naturally playful, and sweet limbs.

सारांश AI बचपन में तुम्हारे मुख की मोहक मुस्कान, सुंदर बाल और चांदनी के समान कोमल अंगों ने मेरी माताओं को अत्यंत आनंदित किया था।

लक्ष्मणः—एषा मन्थरा ।

रामः—(सत्वरमन्यतो दर्शयन्) देवि, वैदेहि!

१.२१

इङ्गुदीपादपः सोऽयं शृङ्गवेरपुरे पुरा ।
निषादपतिना यत्र स्निग्धेनासीत्समागमः ॥

Summary AI Here is that very iṅgudī tree in Śṛṅgaverapura where long ago a meeting took place with the affectionate chief of the Niṣādas.

सारांश AI शृङ्गवेरपुर का यह वही इङ्गुदी वृक्ष है, जहाँ स्नेहपूर्ण निषादराज गुह से हमारा मिलन हुआ था।

लक्ष्मणः—(विहस्य, स्वगतम्) अये, मध्यमाम्बावृत्तान्तोऽन्तरितमार्येण ।

सीता—अहो, एषः जटासंयमनवृत्तान्तः ।

१.२२

पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीकैर्यद् वृद्धेक्ष्वाकुभिर्धृतम् ।
धृतं बाल्ये तदार्येण पुण्यमारण्यकव्रतम् ॥

Summary AI The sacred forest-dwelling vow, which the aged kings of the Ikṣvāku dynasty usually adopted only after transferring royal fortune to their sons, was undertaken by the noble one (Rāma) even in his youth.

सारांश AI लक्ष्मण, आर्य राम ने बाल्यकाल में ही उस पवित्र अरण्य व्रत को धारण किया, जिसे इक्ष्वाकु वंश के वृद्ध राजा अपने पुत्रों को राज्य सौंपने के बाद अपनाया करते थे।

सीता—एषा प्रसन्नपुण्यसलिला भगवती भागीरथी ।

रामः—देवि रघुकुलदेवते! नमस्ते ।

१.२३

तुरगविचयव्यग्रानुर्वीभिदः सगराध्वरे
कपिलमहसामर्षात् प्लुष्टान् पुरा प्रपितामहान् ।
अगणिततनूतापं तप्त्वा तपांसि भगीरथो
भगवति तव स्पृष्टानद्भिश्चिरादुददीधरत् ॥

Summary AI O Divine One! Bhagīratha, having performed penance without regard for his own bodily suffering, touched his great-grandfathers with your waters. They had been burnt by the wrath of the sage Kapila's luster while digging the earth in search of the sacrificial horse during Sagara's rite, and were finally uplifted by him.

सारांश AI हे भगवती गङ्गे! भगीरथ ने भीषण तपस्या कर सगर के उन प्रपितामहों का उद्धार किया, जो कपिल मुनि के कोप से भस्म हो गए थे। आपके पावन जल के स्पर्श से ही उन्हें सद्गति प्राप्त हुई।

सा त्वमम्ब! स्नुषायामरुन्धतीव सीतायां शिवानुध्याना भव ।

लक्ष्मणः—एष भरद्वाजावेदितश्चित्रकूटयायिनि वर्त्मनि वनस्पतिः कालिन्दीतटे वटः श्यामो नाम ।

(रामः सस्पृहमवलोकयति)

सीता—स्मरति वैतं प्रदेशमार्यपुत्रः ।

रामः—अयि कथं विस्मर्यते ।

१.२४

अलसलुलितमुग्धान्यध्वसञ्जातखेदाद्
अशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि ।
परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यङ्गकानि
त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥

Summary AI You fell asleep with your limbs resting on my chest—limbs that were lovely yet weary and drooping from the fatigue of the journey, massaged by my firm embraces, and as delicate as crushed lotus stalks.

सारांश AI मार्ग की थकान से शिथिल तुम्हारे कोमल अंगों को जब मैंने सहलाया और तुमने मेरे आलिंगन में निश्चिंत होकर मेरे वक्ष पर निद्रा प्राप्त की, वह दृश्य स्मरणीय है।

लक्ष्मणः—एष विन्ध्याटवीमुखे विराधसंरोधः ।

सीता—अलं तावदेतेन प्रेक्षे तावदार्यपुत्रस्वहस्तधृततालवृन्तातपत्रनिवारितातपमात्मनो दक्षिणारण्यप्रवेशारम्भम् ।

१.२५

एतानि तानि गिरिनिर्झरिणीतटेषु
वैखानसाश्रिततरूणि तपोवनानि ।
येष्वातिथेयपरमा यमिनो भजन्ते
नीवारमुष्टिपचना गृहिणो गृहाणि ॥

Summary AI These are those very penance groves on the banks of mountain rivulets, where trees provide shelter to hermits, and self-controlled householders—who cook only a handful of wild grain—reside in dwellings devoted to hospitality.

सारांश AI ये वे ही पर्वत सरिताओं के तटवर्ती तपोवन हैं, जहाँ संयमी वैखानस मुनि निवास करते हैं और मुट्ठी भर नीवार धान्य पकाकर अतिथियों का सत्कार करने वाले गृहस्थ रहते हैं।

लक्ष्मणः—अयमविरलानोकहनिवहनिरन्तरस्निग्धनीलपरिसरारण्यपरिणद्धगोदावरीमुखरकन्दरः सततमभिष्यन्दमानमेघमेदुरितनीलिमा जनस्थानमध्यगो गिरिः प्रस्रवणो नाम ।

१.२६

स्मरसि सुतनु तस्मिन् पर्वते लक्ष्मणेन
प्रतिविहितसपर्यासुस्थयोस्तान्यहानि ।
स्मरसि सरसनीरां तत्र गोदावरीं वा
स्मरसि च तदुपान्तेष्वावयोर्वर्तनानि ॥

Summary AI O fair-limbed one! Do you remember those days on that mountain where we were well-settled with services provided by Lakṣmaṇa? Do you recall the Godāvarī with its refreshing waters or our wanderings along its banks?

सारांश AI हे सुतनु! क्या तुम्हें माल्यवान पर्वत के वे दिन याद हैं जब लक्ष्मण हमारी सेवा में तत्पर रहते थे? क्या तुम्हें गोदावरी का तट और वहाँ का हमारा साथ घूमना याद है?

अपि च, ।

१.२७

किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगा-
दविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण ।
अशिथिलपरिरम्भव्यापृतैकैकदोष्णो-
रविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥

Summary AI As we whispered softly and incoherently to each other, our cheeks pressed close due to proximity and each with an arm engaged in a firm embrace, the entire night came to an end without us even realizing the passage of its hours.

सारांश AI अत्यंत निकटता के कारण कपोलों से कपोल सटाकर मन्द-मन्द अनर्गल बातें करते हुए और आलिंगनबद्ध होकर हमारी वह रात कब बीत गई, हमें ज्ञात ही न हुआ।

लक्ष्मणः—एषा पञ्चवट्यां शूर्पणखा ।

सीता—हा आर्यपुत्र! एतावत् ते दर्शनम् ।

रामः—अयि विप्रयोगत्रस्ते! चित्रमेतत् ।

सीता—यथा तथा भवतु । दुर्जनोऽसुखमुत्पादयति ।

रामः—हन्त! वर्तमान इव मे जनस्थानवृत्तान्तः प्रतिभाति ।

१.२८

अथेदं रक्षोभिः कनकहरिणच्छद्मविधिना
तथा वृत्तं पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि ।
जनस्थाने शून्ये विकलकरणैरार्यचरितै-
रपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् ॥

Summary AI Then, the wicked demons acted through the ruse of the golden deer in such a way that it causes pain even when the heart is purified. In the desolate Janasthāna, the noble deeds performed with distressed senses make even a stone weep and the heart of a diamond shatter.

सारांश AI कपटमृग के माध्यम से उन पापियों ने जो किया, वह आज भी कष्ट देता है। उस निर्जन जनस्थान में विलाप करते राम की दशा देखकर पत्थर भी रो पड़ते हैं और वज्र का हृदय भी विदीर्ण हो जाता है।

सीता—(सास्रमात्मगतम्) अयि देव रघुकुलानन्द! एवं मम कारणात् क्लान्त आसीः ।

लक्ष्मणः—(रामं निर्वर्ण्य साकूतम्) आर्य किमेतत् ।

१.२९

अयं ते बाष्पौघस्त्रुटित इव मुक्तामणिसरो
विसर्पन् धाराभिर्लुठति धरणीं जर्जरकणः ।
निरुद्धोऽप्यावेगः स्फुरदधरनासापुटतया
परेषामुन्नेयो भवति च भराध्मातहृदयः ॥

Summary AI This flood of your tears, like a broken string of pearls, rolls upon the ground in streams of scattered drops. Your suppressed emotion, which fills the heart to bursting, becomes inferable to others through the quivering of your lips and nostrils.

सारांश AI तुम्हारी आँखों से गिरते आँसुओं की यह धारा टूटे हुए मोतियों की माला की तरह बिखर रही है। हृदय के वेग को रोकने पर भी फड़फड़ाते होंठों और नासिका से तुम्हारी व्यथा दूसरों को स्पष्ट झलक रही है।

रामः—वत्स!

१.३०

तत्कालं प्रियजनविप्रयोगजन्मा
तीव्रोऽपि प्रतिकृतिवाञ्छया विसोढः ।
दुःखाग्निर्मनसि पुनर्विपच्यमानो
हृन्मर्मव्रण इव वेदनां तनोति ॥

Summary AI The fire of grief born from separation from a loved one, though intense at that time, was endured through the desire for retribution. Now, maturing again in the mind, it spreads agony like a wound in the vitals of the heart.

सारांश AI उस समय सीता के विरह का वह तीव्र शोक प्रतिशोध की इच्छा के कारण सह लिया गया था, परंतु अब वही दुःख हृदय के भीतर मर्म के घाव की भाँति अत्यधिक पीड़ा दे रहा है।

सीता—हा धिक् हा धिक्! अहमप्यतिभूमिं गतेन रणरणकेन आर्यपुत्रशून्यमिवात्मानं पश्यामि ।

लक्ष्मणः—(स्वगतम्) भवत्वन्यतः क्षिपामि (चित्रं विलोक्य प्रकाशम्) अथैतन्मन्वन्तरपुराणगृध्रराजस्य तत्रभवतस्तातजटायुषश्चरित्रविक्रमोदाहरणम् ।

सीता—हा तात! निर्व्यूढस्तेऽपत्यस्नेहः ।

रामः—हा तात! काश्यप शकुन्तराज! क्व नु खलु पुनस्त्वादृशस्य महतस्तीर्थस्य साधोः सम्भवः ।

लक्ष्मणः—अयमसौ जनस्थानस्य पश्चिमतश्चित्रकुञ्जवान्नाम दनुकबन्धाधिष्ठितो दण्डकारण्यभागः । तदिदमृष्यमूकपर्वते मतङ्गस्याश्रमपदम् । इयञ्च श्रमणा नाम सिद्धा शबरतापसी । तदेतत् पम्पाभिधानं पद्मसरः ।

सीता—अत्र किलार्यपुत्रेण विच्छिन्नामर्षधीरत्वं प्रमुक्तकण्ठं रुदितमासीत् ।

रामः—देवि! रमणीयमेतत्सरः ।

१.३१

एतस्मिन्मदकलमल्लिकाक्षपक्ष-
व्याधूतस्फुरदुरुदण्डपुण्डरीकाः ।
बाष्पाम्भः परिपतनोद्गमान्तराले
सन्दृष्टाः कुवलयिनो मया विभागाः ॥

Summary AI In this place, I saw regions filled with blue lotuses, where large-stalked white lotuses were quivering, fanned by the wings of intoxicated swans, glimpsed by me in the intervals between the falling and rising of tears.

सारांश AI मदमस्त हंसों के पंखों के झोंकों से हिलते हुए विशाल कमलों वाले ये स्थान मैंने विरह के समय अपनी अश्रुपूर्ण आँखों से देखे थे।

लक्ष्मणः—अयमार्यो हनूमान् ।

सीता—एष स चिरनिर्विण्णजीवलोकप्रत्युद्धरणगुरुकोपकारी महानुभावो मारुतिः ।

१.३२

दिष्ट्या सोऽयं महाबाहुरञ्जनानन्दवर्धनः ।
यस्य वीर्येण कृतिनो वयञ्च भुवनानि च ॥

Summary AI Fortunately, here is that mighty-armed one (Hanumān), the increaser of Añjanā’s joy, by whose prowess both we and the worlds have achieved our purpose.

सारांश AI सौभाग्य से यह वही महाबली हनुमान हैं, जिन्होंने माता अञ्जना के आनन्द को बढ़ाया। इनके पराक्रम के कारण ही हम और यह सम्पूर्ण जगत् आज सुरक्षित एवं कृतार्थ हैं।

सीता—वत्स! एष कुसुमितकदम्बतरुताण्डवितबर्हिणः किन्नामधेयो गिरिर्यत्रानुभावसौभाग्यमात्रपरिशेषधूसरश्रीर्मूच्छस्त्वया प्ररुदितेनावलम्बितस्तरुतले आर्यपुत्र आलिखितः ।

लक्ष्मणः—सोऽयं शैलः ककुभसुरभिर्माल्यवान्नाम यस्मिन्नीलः स्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः ॥

आर्येणास्मिन् …

१.३३

वत्सैतस्मिन् विरमविरमातः परं न क्षमोऽस्मि प्रत्यावृत्तः पुनरिव स मे जानकीविप्रयोगः ॥

Summary AI Child, stop, stop at this! I am unable to endure further. That separation from Jānakī seems to have returned to me once again.

सारांश AI हे वत्स लक्ष्मण! बस करो, अब मैं और अधिक देखने में असमर्थ हूँ। इन चित्रों को देखकर जानकी का वह विरह मुझे पुनः अनुभव हो रहा है।

लक्ष्मणः—अतः परमार्यस्य तत्रभवतां राक्षसानां चापरिसंख्यातान्युत्तरोत्तराणि कर्माश्चर्याणि । परिश्रान्ता चेयमार्या । तद्विज्ञापयामि विश्राम्यतामिति ।

सीता—आर्यपुत्र! एतेन चित्रदर्शनेन प्रत्युत्पन्नदोहदाया मम विज्ञापनीयमस्ति ।

रामः—नन्वाज्ञापय ।

सीता—जाने पुनरपि प्रसन्नगम्भीरासु वनराजिषु विहृत्य पवित्रनिर्मलशिशिरसलिलां भगवतीं भागीरथीमवगाहिष्य इति ।

रामः—वत्स लक्ष्मण!

लक्ष्मणः—एषोऽस्मि ।

रामः—वत्स! अचिरादेव संपादनीयोऽस्या दोहद इति संप्रत्येव गुरुभिः सन्दिष्टम् । तदस्खलितसुखसंपातं रथमुपस्थापय ।

सीता—आर्यपुत्र! युष्माभिरप्यागन्तव्यम् ।

रामः—अयि कठिनहृदये! एतदपि वक्तव्यम् ।

सीता—तेन हि प्रियं मे ।

लक्ष्मणः—यदाज्ञापयत्यार्यः ।

(इति निष्क्रान्तः)

रामः—प्रिये! वातायनोपकण्ठे संविष्टा भव ।

सीता—एवं भवतु अपहृतास्मि परिश्रमनिद्रया ।

रामः—तेन हि निरन्तरमवलम्बस्व मामत्र शयनाय ।

१.३४

जीवयन्निव ससाध्वसश्रम-
स्वेदबिन्दुरधिकण्ठमर्प्यताम् ।
बाहुरैन्दवमयूखचुम्बित-
स्यन्दिचन्द्रमणिहारविभ्रमः ॥

Summary AI Let your arm, moist with drops of perspiration from agitation and fatigue, and possessing the grace of a necklace of moonstones oozing when kissed by lunar rays, be placed around my neck as if restoring my life.

सारांश AI पसीने की बूंदों से युक्त सीता की यह भुजा, जो चन्द्रकान्त मणि के हार की भाँति शीतल और कान्तिमान है, मेरे कण्ठ में लगकर मानो मेरे प्राणों का सञ्चार कर रही है।

(तथा कारयन् सानन्दम्) प्रिये! किमेतत् ।

१.३५

विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा
प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः ।
तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो
विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च सम्मीलयति च ॥

Summary AI This sensation cannot be determined as pleasure or pain. Is it a stupor, sleep, the spreading of poison, or intoxication? At every touch of yours, this state, which bewilders my senses, makes my consciousness reel and then closes it.

सारांश AI तुम्हारे इस स्पर्श को सुख कहूँ या दुःख, मोह कहूँ या निद्रा, विष का चढ़ना कहूँ या मद? इसने मेरी सभी इन्द्रियों को जड़ कर दिया है और चेतना को भ्रमित करते हुए मूर्च्छित कर रहा है।

सीता—स्थिरप्रसादा यूयम्, इत इदानीं किमपरम् ।

१.३६

म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि
सन्तर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि ।
एतानि ते सुवचनानि सरोरुहाक्षि
कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥

Summary AI O lotus-eyed one! These sweet words of yours are nectar to the ears and an elixir for the mind; they cause the withered flower of my life to bloom, providing nourishment and enchanting all my senses.

सारांश AI हे कमलनयनी! तुम्हारे ये मधुर वचन मेरे मुरझाए हुए प्राण-पुष्प को विकसित करने वाले, इन्द्रियों को तृप्त करने वाले और मन के लिए कल्याणकारी रसायन के समान हैं।

सीता—प्रियंवद! एहि । संविशावः ।

(इति शयनाय समन्ततो निरूपयति)

रामः—अयि! किमन्वेष्टव्यम् ।

१.३७

आविवाहसमयाद् गृहे वने
शैशवे तदनु यौवने पुनः ।
स्वापहेतुरनुपाश्रितोऽन्यया
रामबाहुरुपधानमेष ते ॥

Summary AI From the time of marriage, whether at home or in the forest, in childhood and then again in youth, this arm of Rāma, never resorted to by any other woman, has been the pillow that brings you sleep.

सारांश AI विवाह के समय से लेकर बचपन, युवावस्था और फिर वनवास तक, जो किसी अन्य के लिए सुलभ नहीं रहा, राम का यह हाथ ही सदैव तुम्हारे लिए तकिया बना रहा है।

सीता—(निद्रां नाटयन्ती) अस्त्येतत् । आर्यपुत्र! अस्त्येतत् । (इति स्वपिति)

रामः—कथं प्रियवचना मे वक्षसि प्रसुप्तैव । (निर्वर्ण्य सस्नेहम्)

१.३८

इयं गेहे लक्ष्मीरियमममृतवर्तिर्नयनयो-
रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहुलश्चन्दनरसः ।
अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः
किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥

Summary AI She is the Goddess of Fortune in the house; she is a collyrium of nectar for the eyes; her touch is like thick sandalwood paste on the body; this arm around the neck is a cool and smooth pearl necklace. What of hers is not dear, except for the fact that separation from her is unbearable?

सारांश AI यह सीता साक्षात् गृहलक्ष्मी है, नेत्रों के लिए अमृत की सलाई है और इसका स्पर्श चन्दन के लेप जैसा शीतल है। इसके हाथ गले में मोतियों की माला के समान हैं। इसका विरह छोड़कर सब कुछ सुखद है।

प्रतीहारी—देव! उपस्थितः ।

(प्रविश्य)

रामः—अयि! कः ।

प्रतीहारी—आसन्नपरिचारको देवस्य दुर्मुखः ।

रामः—(स्वगतम्) शुद्धान्तचारी दुर्मुखः । स मया पौरजानपदेष्वपसर्पः प्रहितः ।

(प्रकाशम्) आगच्छतु ।

(प्रतीहारी निष्क्रान्तः)

दुर्मुखः—(स्वगतम्) हा कथमिदानीं देवीमन्तरेणेदृशमचिन्तनीयं जनापवादं देवस्य कथयिष्यामि । अथवा नियोगः खलु मम मन्दभागधेयस्यैषः ।

सीता—(उत्स्वप्नायते) हा आर्यपुत्र! कुत्रासि ।

रामः—सैवेयं रणरणकदायिनी चित्रदर्शनाद्विरहभावना देव्याः स्वप्नोद्वेगं करोति । (सस्नेहमङ्गमस्याः परामृशन्)

१.३९

अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु
यद्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रस्- ।
अः कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्स्नेहसारे स्थित्-
अं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते ॥

Summary AI That non-duality of joy and sorrow, constant in all states, where the heart finds rest, and where passion is not stolen by old age—which, through the passage of time and the removal of veils, matures into the essence of love—is a singular blessing rarely attained by a fortunate person.

सारांश AI वह प्रेम धन्य है जो सुख-दुःख की हर अवस्था में एक समान रहता है, जहाँ हृदय को विश्राम मिलता है और जो वृद्धावस्था में भी रसहीन नहीं होता। ऐसा परिपक्व स्नेह किसी विरले भाग्यशाली को ही प्राप्त होता है।

दुर्मुखः—(उपसृत्य) जयतु देवः ।

रामः—ब्रूहि यदुपलब्धम् ।

दुर्मुखः—उपस्तुवन्ति देवं पौरजानपदाः, यथा विस्मारिता वयं महाराजदशरथस्य रामभद्रेणेति ।

रामः—अर्थवाद एवैषः । दोषं तु मे कथञ्चित्कथय, येन प्रतिविधीयते ।

दुर्मुखः—(सास्रम्) शृणोतु देवः । (कर्णे) एवमिव ।

रामः—अहह, अतितीव्रोऽयं वाग्वज्रः । (इति मूर्च्छति)

दुर्मुखः—आश्वसितु देवः ।

रामः (आश्वस्य)

१.४०

हा हा धिक् परगृहवासदूषणं
यद्वैदेह्याः प्रशमितमद्भुतैरुपाय्-
ऐः एतत्तत्पुनरपि दैवदुर्विपा-
कादालर्कं विषमिव सर्वतः प्रसक्त्-
अम्

Summary AI Alas, what a shame! The stigma of residing in another's house, which was neutralized for Vaidehī by miraculous means, has once again spread everywhere due to the wicked turn of fate, like the poison of a rabid dog.

सारांश AI हा धिक्कार! सीता के पराए घर में रहने का जो कलंक अद्भुत उपायों से मिटा दिया गया था, वह दुर्भाग्यवश पागल कुत्ते के विष की तरह पुनः सब ओर फैल गया है।

रामः—तत्किमद्य मन्दभाग्यः करोमि (विमृश्य सकरुणम्) अथवा किमेतत् ।

१.४१

सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम् ।
यत्पूरितं हि तातेन मां च प्राणांश्च मुञ्चता ॥

Summary AI For the virtuous, the propitiation of the people is a sacred vow. This was indeed fulfilled by my father, who sacrificed both me and his own life.

सारांश AI सज्जनों का व्रत किसी भी कार्य द्वारा लोक-आराधन ही होता है, जिसे मेरे पिता ने मुझे और अपने प्राणों को त्याग कर पूर्ण किया था।

सम्प्रत्येव च भगवता वसिष्ठेन सन्दिष्टम् । अपि च ।

१.४२

यत्सावित्रैर्दीपितं भूमिपालै-
र्लोकश्रेष्ठैः साधु चित्रं चरित्रम् ।
मत्सम्बन्धात्कश्मला किंवदन्ती
स्याच्चेदस्मिन् हन्त धिङ्मामधन्यम् ॥

Summary AI A noble and wondrous character was illumined by the world's greatest kings of the solar dynasty. If, due to my connection, a foul rumor should arise against it, then alas, fie upon me, the unfortunate one!

सारांश AI सूर्यवंशी लोकश्रेष्ठ राजाओं ने जिस उज्ज्वल चरित्र को प्रकाशित किया है, यदि मेरे कारण उसमें कोई कलंकपूर्ण जनश्रुति फैलती है, तो मुझ अभागे को धिक्कार है।

रामः—हा देवि देवयजनसम्भवे! हा स्वजन्मानुग्रहपवित्रितवसुन्धरे! हा मुनिजनकनन्दिनि! हा पावकवसिष्ठारुन्धतीप्रशस्तशीलशालिनि! हा राममयजीविते! हा महारण्यवासप्रियसखि! हा तातप्रिये! हा स्तोकवादिनि! कथमेवंविधायास्तवायमीदृशः परिणामः ।

१.४३

त्वया जगन्ति पुण्यानि त्वय्यपुण्या जनोक्तयः ।
नाथवन्तस्त्वया लोकास्त्वमनाथा विपत्स्यसे ॥

Summary AI Through you, the worlds are purified, yet the rumors of the people regarding you are unholy. Because of you, the worlds have a protector, yet you, left unprotected, shall perish.

सारांश AI तुम्हारे कारण संसार पवित्र है, फिर भी तुम्हारे विषय में अपवित्र जनश्रुतियाँ हैं। संसार तुम्हारे होने से सनाथ है, किंतु तुम स्वयं अनाथ होकर संकट में पड़ोगी।

(दुर्मुखं प्रति) दुर्मुख! ब्रूहि लक्ष्मणम् । एष नूतनो राजा रामः समाज्ञापयति । (कर्णे) एवमेवम् इति ।

दुर्मुखः—हा कथमिदानीमग्निपरिशुद्धाया गर्भस्थितपवित्ररघुकुलसन्तानाया देव्या दुर्जनवचनादेवमनार्यमध्यवसितं देवेन ।

रामः—शान्तं पापम्, शान्तं पापम्, दुर्जना नाम पौरजानपदाः ।

१.४४

इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतः प्रजानां
जातं च दैवाद्वचनीयबीजम् ।
यच्चाद्भुतं कर्म विशुद्धिकाले
प्रत्येतु कस्तद्यदि दूरवृत्तम् ॥

Summary AI The Ikṣvāku lineage is beloved by the subjects, yet by fate, a seed of scandal has sprouted. As for that miraculous feat performed at the time of purification, who would believe it if it occurred in a distant place?

सारांश AI इक्ष्वाकु वंश प्रजा को प्रिय है, किंतु भाग्यवश बदनामी का बीज पड़ गया है। शुद्धि के समय जो अद्भुत अग्नि-परीक्षा हुई थी, वह दूर घटित होने के कारण उस पर कौन विश्वास करे?

तद्गच्छ ।

दुर्मुखः—हा देवि!

(इति निष्क्रान्तः)

रामः—हा कष्टम् । अतिबीभत्सकर्मा नृशंसोऽस्मि संवृत्तः ।

१.४५

शैशवात्प्रभृति पोषितां प्रियां
सौहृदादपृथगाश्रयामिमाम् ।
छद्मना परिददामि मृत्यवे
सौनिको गृहशकुन्तिकामिव ॥

Summary AI Like a butcher handing over a pet bird, I am surrendering this beloved wife to death through deception—she who was nurtured since childhood and whose very existence has been inseparable from mine through affection.

सारांश AI बचपन से पाली गई इस प्रियतमा को, जो प्रेमवश मुझसे कभी अलग नहीं रही, मैं धोखे से मृत्यु को सौंप रहा हूँ, जैसे कोई कसाई घर की पालतू चिड़िया को मार देता है।

तत्किमस्पृश्यः पातकी देवीं दूषयामि । (इति सीतायाः शिरः समुन्नमय्य बाहुमाकृष्य)

१.४६

अपूर्वकर्मचण्डालमयि मुग्धे विमुञ्च माम् ।
श्रितासि चन्दनभ्रान्त्या दुर्विपाकं विषद्रुमम् ॥

Summary AI O innocent one! Abandon me, a wretch transformed into an outcast by an unprecedented deed. Mistaking me for a sandalwood tree, you have sought refuge in a poisonous tree of bitter consequences.

सारांश AI हे भोली सीते! मुझ जैसे नृशंस कर्म करने वाले चांडाल को छोड़ दो। तुमने चंदन समझकर दुर्भाग्यवश एक विषैले वृक्ष का आश्रय ले लिया है।

(उत्थाय) हन्त हन्त! विपर्यस्तो जीवलोकः । अद्यावसितं जीवितप्रयोजनं रामस्य । शून्यमधुना जीर्णारण्यं जगत् । असारः संसारः । काष्ठप्रायं शरीरम् । अशरणोऽस्मि । किं करोमि । का गतिः । अथवा ।

१.४७

दुःखसंवेदनायैव रामे चैतन्यमागतम् ।
मर्मोपघातिभिः प्राणैर्वज्रकीलायितं हृदि ॥

Summary AI Consciousness has returned to Rāma only to experience agony. With breaths that strike at his vitals, his heart feels as though it is pierced by a bolt of lightning.

सारांश AI राम में चेतना केवल दुःख का अनुभव करने के लिए ही आई है। मर्मस्थल पर प्रहार करने वाले प्राणों के कारण उनके हृदय में मानो वज्र की कीलें गड़ गई हैं।

हा अम्ब अरुन्धति! हा भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ! हा भगवन् पावक! हा देवि भूतधात्रि! हा तात जनक! हा तात! हा मातः! हा प्रियसख सुग्रीव! हा सौम्य हनूमन्! हा परमोपकारिन् लङ्काधिपते विभीषण! हा सखि त्रिजटे! परिमुषिताः स्थ परिभूताः स्थ रामहतकेन । अथवा को नाम तेषामहमिदानीमाह्वाने ।

१.४८

ते हि मन्ये महात्मानः कृतघ्नेन दुरात्मना ।
मया गृहीतनामानः स्पृश्यन्त इव पाप्मना ॥

Summary AI I feel that those great souls, whose names are uttered by me—an ungrateful and wicked wretch—are as if being defiled by sin.

सारांश AI मैं सोचता हूँ कि मुझ जैसे कृतघ्न और दुरात्मा द्वारा नाम लिए जाने पर वे महात्मा पूर्वज भी मानो पाप से स्पर्श हो रहे हैं।

योऽहम् ।

१.४९

विस्रम्भादुरसि निपत्य जातनिद्रा-
मुन्मुच्य प्रियगृहिणीं गृहस्य लक्ष्मीम् ।
आतङ्कस्फुरितकठोरगर्भगुर्वीं
क्रव्याद्भयो बलिमिव दारुणः क्षिपामि ॥

Summary AI Abandoning my beloved wife, the very prosperity of my home, who has fallen asleep on my chest in full trust, I, cruel as I am, cast her away like an offering to carnivores—she who is heavy with a mature womb now trembling with fear.

सारांश AI विश्वासपूर्वक छाती पर सिर रखकर सोई हुई अपनी प्रिय पत्नी और घर की लक्ष्मी को, जो गर्भ के भार से थकी हुई है, मैं क्रूर होकर मांसभक्षी जीवों के लिए बलि के समान छोड़ रहा हूँ।

(सीतायाः पादौ शिरसि कृत्वा) देवि! अयं पश्चिमस्ते रामशिरसि पादपङ्कजस्पर्शः । (इति रोदिति)

(नेपथ्ये) अब्रह्मण्यम्, अब्रह्मण्यम् ।

रामः—ज्ञायतां भोः! किमेतत् ।

(पुनर्नेपथ्ये)

१.५०

ऋषीणामुग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम् ।
लवणत्रासितः स्तोमः शरण्यं त्वामुपस्थितः ॥

Summary AI A group of sages of fierce penance, residing on the banks of the Yamunā, has approached you, the protector, being terrified by the demon Lavaṇa.

सारांश AI यमुना तट पर रहने वाले उग्र तपस्वी ऋषियों का समूह, जो लवणासुर से भयभीत है, तुम्हारी शरण में आया है।

रामः—आः! कथमद्यापि राक्षसत्रासः । तद्यावदस्य दुरात्मनो कुम्भीनसीपुत्रस्योन्मूलनाय शत्रुघ्नं प्रेषयामि । (कतिचित्पदानि गत्वा पुनर्निवृत्य) हा देवि! कथमेवंगता भविष्यसि । भगवति वसुन्धरे! सुश्लाघ्यां दुहितामवेक्षस्व जानकीम् ।

१.५१

जनकानां रघूणां च यत्कृत्स्नं गोत्रमङ्गलम् ।
यां देवयजने पुण्ये पुण्यशीलामजीजनः ॥

Summary AI She who is the entire auspiciousness of the families of both the Janakas and the Raghus, and whom you, of holy character, brought forth in the sacred sacrificial ground of the gods.

सारांश AI जो जनक और रघुकुल दोनों के लिए परम सौभाग्यस्वरूपा है तथा जिसे आपने यज्ञ की पवित्र भूमि में उत्पन्न किया था।

(इति रुदन्निष्क्रान्तः)

सीता—हा सौम्य आर्यपुत्र! कुत्रासि । हा धिक्, हा धिक्, दुःस्वप्नेन विप्रलब्धाऽहमार्यपुत्रमाक्रन्दामि । हा धिक्, हा धिक्, एकाकिनीं मां प्रसुप्ताम् उज्झित्वा गत आर्यपुत्रः । किमिदानीमेतत् । भवतु तस्मै कोपिष्यामि, यदि तं प्रेक्षमाणा आत्मनः प्रभविष्यामि । कोऽत्र परिजनः ।

(प्रविश्य)

दुर्मुखः—देवि! कुमारलक्ष्मणो विज्ञापयति सज्जो रथः, तदारोहतु देवीति ।

सीता—इयमारूढास्मि । स्फुरति मे गर्भभारः । शनैर्गच्छामः ।

दुर्मुखः—इत इतो देवी ।

सीता—नमो रघुकुलदेवताभ्यः ।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

Other texts to read

प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् भासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् भासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect