प्रतिमानाटकम् — द्वितीयोऽङ्कः

(ततः प्रविशति काञ्चुकीयः)

कञ्चुकीयः—भो भोः प्रतिहारव्यापृताः ! स्वेषु स्वेषु स्थानेष्वप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः ।

(प्रविश्य)

प्रतिहारी—अय्य किं एदं । [आर्य ! किमेतत् ।]

कञ्चुकीयः—एष हि महाराजः सत्यवचनरक्षणपरं राममरण्यं गच्छन्तमुपावर्तयितुमशक्तः पुत्रविरहशोकाग्निना दग्धहृदय उन्मत्त इव बहु प्रलपन् समुद्रगृहके शयानः---

२.१

मेरुश्चलन्निव युगक्षयसन्निकर्षे
शोषं व्रजन्निव महोदधिरप्रमेयः ।
सूर्यः पतन्निव च मण्डलमात्रलक्ष्यः
शोकाद् भृशं शिथिलदेहमतिर्नरेन्द्रः ॥

Summary AI King Daśaratha, his mind and body shattered by grief, appears like Mount Meru shaking at the end of an aeon, the immeasurable ocean drying up, or the sun falling, reduced to its mere orb.

सारांश AI युगांत के समय सुमेरु पर्वत के डगमगाने, विशाल सागर के सूखने या गिरते हुए सूर्य के समान महाराज दशरथ शोक के कारण अत्यंत शिथिल शरीर और व्याकुल बुद्धि वाले हो गए हैं।

प्रतिहारी—हा हा एव्वंगओ महाराओ । [हा हा एवंगतो महाराजः ।]

कञ्चुकीयः—भवति गच्छ ।

प्रतिहारी—अय्य ! तह । (निष्क्रान्ता) [आर्य तथा ।]

कञ्चुकीयः—(सर्वतो विलोक्य) अहो नु खलु रामनिर्गमनदिनादारभ्य शून्यैवेयमयोध्या संलक्ष्यते । कुतः---

२.२

नागेन्द्रा यवसाभिलाषविमुखाः सास्रेक्षणा वाजिनो
हेषाशून्यमुखाः सवृद्धवनिताबालाश्च पौरा जनाः ।
त्यक्ताहारकथाः सुदीनवदनाः क्रन्दन्त उच्चैर्दिशा
रामो याति यया सदारसहजस्तामेव पश्यन्त्यमी ॥

Summary AI Royal elephants refuse fodder, horses have tearful eyes and silent neighs, and the citizens—including women, children, and elders—abandon food and talk, weeping as they watch the path where Rāma went with his wife and brother.

सारांश AI हाथी चारे से विमुख हैं, घोड़ों की आंखों में आंसू हैं और नगर के समस्त नर-नारी भोजन त्याग कर विलाप करते हुए उसी दिशा में देख रहे हैं जहाँ राम, सीता और लक्ष्मण के साथ गए हैं।

कञ्चुकीयः—यावदहमपि महाराजस्य समीपवर्ती भविष्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य) अये ! अयं महाराजो महादेव्या सुमित्रया च सुदुःसहमपि पुत्रविरहसमुद्भवं शोकं निगृह्यात्मानमेव संस्थापयन्तीभ्यामन्वास्यमानस्तिष्ठति । कष्टा खल्ववस्था वर्तते । एष एष महाराजः---

२.३

पतत्युत्थाय चोत्थाय हा हेत्युच्चैर्लपन् मुहुः ।
दिशं पश्यति तामेव यया यातो रघूद्वहः ॥

Summary AI Rising and falling repeatedly while crying out loudly, King Daśaratha gazes incessantly in the direction where the descendant of Raghu has departed.

सारांश AI राजा दशरथ बार-बार गिरते और उठते हैं, 'हा!' कहकर करुण विलाप करते हैं और निरंतर उसी दिशा की ओर ताकते हैं जिस ओर रघुकुल शिरोमणि राम गए हैं।

(निष्क्रान्तः)

इति मिश्रविष्कम्भकः ।

अथ द्वितीयोऽङ्कः ।

(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा देव्यौ च)

२.४

हा वत्स राम जगतां नयनाभिराम
हा वत्स लक्ष्मण सलक्षणसर्वगात्र ।
हा साध्वि मैथिलि पतिस्थितचित्तवृत्ते
हा हा गताः किल वनं बत मे तनूजाः ॥

Summary AI "O child Rāma, delight of the world! O Lakṣmaṇa of auspicious form! O virtuous Maithilī whose heart is fixed on her husband! Alas, my children have truly gone to the forest!"

सारांश AI दशरथ विलाप करते हुए कहते हैं— हे पुत्र राम! हे लक्ष्मण! हे पतिव्रता जानकी! तुम सब सचमुच मुझे छोड़कर वन को चले गए।

राजा—चित्रमिदं भोः यद् भ्रातृस्नेहात् पितरि विमुक्तस्नेहमपि तावल्लक्ष्मणं द्रष्टुमिच्छामि । वधु वैदेहि,

२.५

रामेणापि परित्यक्तो लक्ष्मणेन च गर्हितः ।
अयशोभाजनं लोके परित्यक्तस्त्वयाप्यहम् ॥

Summary AI "I am abandoned by Rāma, reproached by Lakṣmaṇa, and now forsaken by you as well, becoming a vessel of infamy in this world."

सारांश AI राम ने मुझे त्याग दिया, लक्ष्मण मुझे धिक्कारते हैं और मैं संसार में अपयश का भागी बन गया हूँ। अब तुम (सुमंत्र) भी मुझे छोड़कर आ गए।

राजा—पुत्र राम, वत्स लक्ष्मण, वधु वैदेहि, प्रयच्छत मे प्रतिवचनं पुत्रकाः । शून्यमिदं भोः । न मे कश्चित् प्रतिवचनं प्रयच्छति । कौसल्यामातः क्वासि ।

२.६

सत्यसन्ध जितक्रोध विमत्सर जगत्प्रिय ।
गुरुशुश्रूषणे युक्त प्रतिवाक्यं प्रयच्छ मे ॥

Summary AI "O truthful one, conqueror of anger, free from envy, beloved of the world, and devoted to the service of elders, please give me a reply!"

सारांश AI हे सत्यनिष्ठ, क्रोधविजेता और ईर्ष्यारहित राम! तुम जो सदैव गुरुजनों की सेवा में लगे रहते हो, मुझे कोई उत्तर दो।

राजा—हा क्वासौ सर्वजनहृदयनयनाभिरामो रामः, क्वासौ मयि गुर्वनुवृत्तिः, क्वासौ शोकार्तेष्वनुकम्पा, क्वासौ तृणवदगणितराज्यैश्वर्यः । पुत्र राम, वृद्धं पितरं मां परित्यज्य किमसम्बद्धेन धर्मेण ते कृत्यम् । हा धिक् । कष्टं भोः !

२.७

सूर्य इव गतो रामः सूर्यं दिवस इव लक्ष्मणोऽनुगतः ।
सूर्यदिवसावसाने छायेव न दृश्यते सीता ॥

Summary AI Rāma has departed like the sun; Lakṣmaṇa followed him like the day follows the sun. With the end of both the sun and the day, Sītā has vanished just like a shadow.

सारांश AI राम सूर्य के समान चले गए हैं, लक्ष्मण दिन की तरह उनके पीछे गए और सूर्य तथा दिन के अंत में छाया के समान सीता भी अब ओझल हो गई हैं।

राजा—(ऊर्ध्वमवलोक्य) भोः कृतान्तहतक---

२.८

अनपत्या वयं रामः पुत्रोऽन्यस्य महीपतेः ।
वने व्याघ्री च कैकेयी त्वया किं न कृतं त्रयम् ॥

Summary AI "We are childless; Rāma is the son of another king; and Kaikeyī is a tigress in the forest. What three things have you not accomplished?"

सारांश AI हम निस्संतान हो गए, राम किसी और राजा के पुत्र बन गए और कैकेयी वन की व्याघ्री सिद्ध हुई। हे सुमंत्र, तुमने यह सब क्या कर दिया?

कौसल्या—(सरुदितम्) अलं दाणि महाराओ अदिमत्तं सन्तप्पिअ परवसं अत्ताणं कादुं । णं सा ते अ कुमारा महाराअस्स समआवसाणे पेक्खिदव्वा भविस्सन्ति । [अलमिदानीं महाराजोऽतिमात्रं सन्तप्य परवशमात्मानं कर्तुम् । ननु सा तौ च कुमारौ महाराजस्य समयावसाने प्रेक्षितव्या भविष्यन्ति ।]

राजा—का त्वं भो !

कौसल्या—असिणिद्धपुत्तप्पसविणी खु अहं । [अस्निग्धपुत्रप्रसविनी खल्वहम् ।]

राजा—किं किं सर्वजनहृदयनयनाभिरामस्य रामस्य जननी त्वमसि कौसल्या ।

कौसल्या—महाराअ ! सा एव मन्दभाइणी खु अहं । [महाराज ! सैव मन्दभागिनी खल्वहम् ।]

राजा—कौसल्ये सारवती खल्वसि । त्वया हि खलु रामो गर्भे धृतः ।

२.९

अहं हि दुःखमत्यन्तमसह्यं ज्वलनोपमम् ।
नैव सोढुं न संहर्तु शक्नोमि मुषितेन्द्रियः ॥

Summary AI "With my senses robbed, I can neither endure nor destroy this extreme, unbearable, fire-like grief."

सारांश AI मेरी इंद्रियां शिथिल हो गई हैं। मैं अग्नि के समान इस अत्यंत दुसह और भयंकर दुःख को न तो सह पा रहा हूँ और न ही नियंत्रित कर पा रहा हूँ।

राजा—(सुमित्रां विलोक्य) इयमपरा का ।

कौसल्या—महाराअ ! वच्छलक्खण--- (इत्यर्धोक्ते) [महाराज ! वत्सलक्ष्मण--- ]

राजा—(सहसोत्थाय) क्वासौ क्वासौ लक्ष्मणः । न दृश्यते । भोः कष्टम् ।

(देव्यौ ससंभ्रममुत्थाय राजानमवलम्बेते)

कौसल्या—महाराअ ! वच्छलक्खणस्स जणणी सुमित्ता त्ति वत्तुं मए उवक्कन्तं । [महाराज ! वत्सलक्ष्मणस्य जननी सुमित्रेति वक्तुं मयोपक्रान्तम् ।]

राजा—अयि सुमित्रे---

२.१०

तवैव पुत्रः सत्पुत्रो येन नक्तन्दिवं वने ।
रामो रघुकुलश्रेष्ठश्छाययेवानुगम्यते ॥

Summary AI "Only your son is a true son, for he follows Rāma, the best of the Raghu race, like a shadow day and night in the forest."

सारांश AI तुम्हारा ही पुत्र श्रेष्ठ पुत्र है, जो वन में रात-दिन रघुकुल भूषण राम के पीछे छाया की तरह चलता है।

(प्रविश्य)

कञ्चुकीयः—जयतु महाराजः । एष खलु तत्रभवान् सुमन्त्रः प्राप्तः ।

राजा—(सहसोत्थाय सहर्षम्) अपि रामेण ।

कञ्चुकीयः—न खलु, रथेन ।

राजा—कथं कथं रथेन केवलेन । (इति मूर्च्छितः पतति)

देव्यौ—महाराअ ! समस्ससिहि समस्ससिहि । (गात्राणि परामृशतः) [महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]

कञ्चुकीयः—भोः । कष्टम् । ईदृग्विधाः पुरुषविशेषा ईदृशीमापदं प्राप्नुवन्तीति विधिरनतिक्रमणीयः । महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

राजा—(किञ्चित् समाश्वास्य) बालाके ! सुमन्त्र एक एव ननु प्राप्तः ।

कञ्चुकीयः—महाराज ! अथ किम् ।

राजा—कष्टं भोः !

२.११

शून्यः प्राप्तो यदि रथो भग्नो मम मनोरथः ।
नूनं दशरथं नेतुं कालेन प्रेषितो रथः ॥

Summary AI "If the chariot has arrived empty, then my desires are shattered. Surely the chariot has been sent by Time to take Daśaratha away."

सारांश AI यदि रथ खाली लौटा है, तो मेरी सारी आशाएं टूट गई हैं। निश्चित ही यह रथ काल द्वारा दशरथ को मृत्यु के पास ले जाने के लिए भेजा गया है।

राजा—तेन हि शीघ्रं प्रवेश्यताम् ।

कञ्चुकीयः—यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः)

२.१२

धन्याः खलु वने वातास्तटाकपरिवर्तिनः ।
विचरन्तं वने रामं ये स्पृशन्ति यथासुखम् ॥

Summary AI "Blessed indeed are the forest breezes blowing around the ponds, which happily touch Rāma as he wanders through the woods."

सारांश AI वन की वे हवाएं और सरोवरों के समीप की वायु धन्य है, जो वन में विहार करते हुए राम का सुखपूर्वक स्पर्श करती है।

(ततः प्रविशति सुमन्त्रः)

सुमन्त्रः—(सर्वतो विलोक्य सशोकम्)

२.१३

एते भृत्याः स्वानि कर्माणि हित्वा
स्नेहाद्रामे जातबाष्पाकुलाक्षाः ।
चिन्तादीनाः शोकसंदग्धदेहा
विक्रोशन्तं पार्थिवं गर्हयन्ति ॥

Summary AI These servants, having abandoned their duties out of affection, their eyes clouded with tears and bodies consumed by grief, are reproaching the wailing king.

सारांश AI ये सेवक अपना कार्य छोड़कर, राम के प्रति स्नेह के कारण अश्रुपूरित आंखों से और शोक संतप्त होकर विलाप करते हुए राजा की निंदा कर रहे हैं।

सुमन्त्रः—(उपेत्य) जयतु महाराजः ।

राजा—भ्रातः सुमन्त्र, क्व मे ज्येष्ठो रामः--- नहि नहि युक्तमभिहितं मया ।

२.१४

क्व ते ज्येष्ठो रामः प्रियसुत सुतः सा क्व दुहिता
विदेहानां भर्तुर्निरतिशयभक्तिर्गुरुजने ।
क्व वा सौमित्रिर्मां हतपितृकमासन्नमरणं
किमप्याहुः किं ते सकलजनशोकार्णवकरम् ॥

Summary AI "Where is your eldest Rāma? Where is that daughter of the king of Videha? Where is Lakṣmaṇa? What did they say to me, who is near death? What news brings an ocean of grief to all?"

सारांश AI हे सुमंत्र! मेरे प्रिय पुत्र राम, जानकी और लक्ष्मण कहाँ हैं? मरणासन्न मुझ अभागे के लिए उन्होंने क्या संदेश दिया है, जो सबको शोक के सागर में डुबो दे?

सुमन्त्रः—महाराज ! मा मैवममङ्गलवचनानि भाषिष्ठाः । अचिरादेव तान् द्रक्ष्यसि ।

राजा—सत्यमयुक्तमभिहितं मया । नायं तपस्विनामुचितः प्रश्नः । तत् कथ्यताम् । अपि तपस्विनां तपो वर्धते । अप्यरण्यानि स्वाधीनानि विचरन्ती वैदेही न परिखिद्यते ।

सुमन्त्रः—बहुवक्कला अलङ्किदसरीरा बाला वि अबालचरित्ता भत्तुणो सहधम्मआरिणी अम्हे महाराअं च किञ्चि णालवदि । [बहुवल्कलालंकृतशरीरा बालाप्यबालचरित्रा भर्तुः सहधर्मचारिणी अस्मान् महाराजं च किञ्चिन्नालपति ।]

सुमन्त्रः—सर्वं एव महाराजम् ।

राजा—न न । श्रोत्ररसायनैर्मम हृदयातुरौषधैस्तेषां नामधेयैरेव श्रावय ।

सुमन्त्रः—यदाज्ञापयति महाराजः । आयुष्मान् रामः ।

राजा—राम इति । अयं रामः । तन्नामश्रवणात् स्पृष्ट इव मे प्रतिभाति । ततस्ततः ।

सुमन्त्रः—आयुष्मान् लक्ष्मणः ।

राजा—अयं लक्ष्मणः । ततस्ततः ।

सुमन्त्रः—आयुष्मती सीता जनकराजपुत्री ।

राजा—इयं वैदेही । रामो लक्ष्मणो वैदेहीत्ययमक्रमः ।

सुमन्त्रः—अथ कः क्रमः ।

राजा—रामो वैदेही लक्ष्मण इत्यभिधीयताम् ।

२.१५

रामलक्ष्मणयोर्मध्ये तिष्ठत्वत्रापि मैथिली ।
बहुदोषाण्यरण्यानि सनाथैषा भविष्यति ॥

Summary AI "Let Maithilī stay between Rāma and Lakṣmaṇa; though the forests have many dangers, she will be well-protected by them."

सारांश AI सीता वन में राम और लक्ष्मण के मध्य रहें। वन अनेक संकटों से भरा है, उन दोनों के साथ रहने पर ही वह सुरक्षित रहेंगी।

सुमन्त्रः—यदाज्ञापयति महाराजः । आयुष्मान् रामः ।

राजा—अयं रामः ।

सुमन्त्रः—आयुष्मती जनकराजपुत्री ।

राजा—इयं वैदेही ।

सुमन्त्रः—आयुष्मान् लक्ष्मणः ।

राजा—अयं लक्ष्मणः । राम ! वैदेहि ! लक्ष्मण ! परिष्वजध्वं मां पुत्रकाः !

२.१६

सकृत् स्पृशामि वा रामं सकृत् पश्यामि वा पुनः ।
गतायुरमृतेनेव जीवामीति मतिर्मम ॥

Summary AI "If I could touch Rāma once more or see him again, I, whose life is spent, would live again as if by nectar; such is my thought."

सारांश AI मेरा मन कहता है कि यदि मैं एक बार भी राम को छू लूँ या देख लूँ, तो मृतप्राय होने पर भी अमृत पाकर पुनः जीवित हो जाऊँगा।

सुमन्त्रः—शृङ्गिवेरपुरे रथादवतीर्यायोध्याभिमुखाः स्थित्वा सर्व एव महाराजं शिरसा प्रणम्य विज्ञापयितुमारब्धाः ।

२.१७

कमप्यर्थं चिरं ध्यात्वा वक्तुं प्रस्फुरिताधराः ।
वाष्पस्तम्भितकण्ठत्वादनुक्त्वैव वनं गताः ॥

Summary AI Having reflected for a long time, their lips quivered to speak; but with their throats choked by tears, they departed for the forest without saying anything.

सारांश AI वे कुछ कहना चाहते थे, उनके होंठ फड़क रहे थे, किंतु आंसुओं से गला रुंध जाने के कारण वे बिना कुछ कहे ही वन चले गए।

राजा—कथमनुक्त्वैव वनं गताः । (इति द्विगुणं मोहमुपगतः)

सुमन्त्रः—(ससम्भ्रमम्) बालाके ! उच्यताममात्येभ्यः---अप्रतीकारायां दशायां वर्तते महाराज इति ।

कञ्चुकीयः—तथा । (निष्क्रान्तः)

देव्यौ—महाराज ! समस्ससिहि समस्ससिहि । [महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।]

राजा—(किञ्चित् समाश्वस्य)

२.१८

अङ्गं मे स्पृश कौसल्ये न त्वां पश्यामि चक्षुषा ।
रामं प्रति गता बुद्धिरद्यापि न निवर्तते ॥

Summary AI "O Kausalyā, touch my body! I cannot see you with my eyes. My consciousness has followed Rāma and does not return even now."

सारांश AI हे कौशल्या! मुझे स्पर्श करो, मैं तुम्हें देख नहीं पा रहा हूँ। मेरी बुद्धि राम के साथ चली गई है और अब तक लौटकर नहीं आई।

राजा—पुत्र ! राम ! यत् खलु मया सन्ततं चिन्तितम्,

२.१९

राज्ये त्वामभिषिच्य सन्नरपतेर्लाभात् कृतार्थाः प्रजाः
कृत्वा त्वत्सहजान् समानविभवान् कुर्वात्मनः सन्ततम् ।
इत्यादिश्य च ते तपोवनमितो गन्तव्यमित्येतया
कैकेय्या हि तदन्यथा कृतमहो निःशेषमेकक्षणे ॥

Summary AI The subjects were fulfilled by your coronation, and I planned for you to care for your brothers before I retired to the penance grove. Alas, Kaikeyī changed everything in a single moment.

सारांश AI कैकेयी ने एक ही क्षण में सब उलट-पुलट कर दिया; जहाँ तुम्हें राज्य मिलना था और प्रजा सुखी होनी थी, वहाँ तुम्हें तपोवन भेज दिया गया।

राजा—सुमन्त्र ! उच्यतां कैकेय्याः---

२.२०

गतो रामः प्रियं तेऽस्तु त्यक्तोऽहमपि जीवितैः ।
क्षिप्रमानीयतां पुत्रः पापं सफलमस्त्विति ॥

Summary AI "Rāma has gone; may it be pleasing to you. I too have been abandoned by my life. Bring your son quickly; let your sin be fruitful."

सारांश AI राम चले गए, तुम्हारी इच्छा पूरी हो। मेरे प्राण भी अब निकल रहे हैं। अपने पुत्र भरत को शीघ्र बुला लो, ताकि तुम्हारा पाप सफल हो सके।

सुमन्त्रः—यदाज्ञापयति महाराजः ।

राजा—(ऊर्ध्वमवलोक्य) अये रामकथाश्रवणसन्दग्धहृदयं मामाश्वासयितुमागताः पितरः । कोऽत्र ।

(प्रविश्य)

कञ्चुकीयः—जयतु महाराजः ।

राजा—आपस्तावत् ।

कञ्चुकीयः—यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महाराजः । इमा आपः ।

राजा—(आचम्यावलोक्य)

२.२१

अयममरपतेः सखा दिलीपो
रघुरयमत्रभवानजः पिता मे ।
किमभिगमनकारणं भवद्भिः
सह वसने समयो ममापि तत्र ॥

Summary AI This is Dilīpa, the friend of the lord of the gods; this is Raghu; and this honorable Aja is my father. What is the reason for your visit? It is now also time for me to dwell there along with you.

सारांश AI ये देवराज इंद्र के मित्र दिलीप हैं, ये रघु हैं और ये मेरे आदरणीय पिता अज हैं। आप सबके यहाँ आने का क्या कारण है? क्या अब मेरा भी आप सबके साथ उसी लोक में रहने का समय आ गया है?

राजा—राम ! वैदेहि ! लक्ष्मण ! अहमितः पितॄणां सकाशं गच्छामि । हे पितरः ! अयमयमागच्छामि । (मूर्च्छया परामृष्टः)

(काञ्चुकीयो यवनिकास्तरणं करोति)

हा हा महाराओ । [हा हा महाराजः ।]

(निष्क्रान्ताः सर्वे)

इति द्वितीयोऽङ्कः ।

Other texts to read

पञ्चरात्रम् भासः

स्वप्नवासवदत्तम् भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

पञ्चरात्रम् भासः

स्वप्नवासवदत्तम् भासः

About

Resources

Connect