प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् — चतुर्थोऽङ्कः

(ततः प्रविशति भटः)

भटः—को कालो अहं भट्टिदारिआए वासवदत्ताए उदए कीलिदुकामाए भद्दवदीपरिचारअं गत्तसेवअं ण पेक्खामि । भाव पुप्फदन्तअ ! गत्तसेवअं ण पेक्खसि । किं भणासि---एसो गत्तसेवओ कण्डिलसुण्डिगिणीए गेहं पविसिअ सुरं पिबदि त्ति । गच्छदु भावो । (परिक्रम्य) इदं कण्डिलसुण्डिगिणीए गेहं । जाव णं सद्दावेमि । भो गत्तसेवअ ! गत्तसेवअ ! [कः कालोऽहं भर्तृदारिकायाः वासवदत्तायाः उदके क्रीडितुकामायाः भद्रवतीपरिचारकं गात्रसेवकं न प्रेक्षे । भावः पुष्पदन्तक ! गात्रसेवकं न प्रेक्षसे । किं भणसि---एष गात्रसेवकः कण्डिलशौण्डिक्या गेहं प्रविश्य सुरां पिबतीति । गच्छतु भावः । इदं कण्डिलशौण्डिक्या गेहम् । यावदेनं शब्दयामि । भो गात्रसेवक ! गात्रसेवक !]

(नेपथ्ये)

को दाणिं एसो एत्थ राअमग्गे गत्तसेवअ ! गत्तसेवअ त्ति मं सद्दावेदि । [क इदानीमेषोऽत्र राजमार्गे गात्रसेवक ! गात्रसेवकेति मां शब्दयति ।]

भटः—एसो गत्तसेवओ सुरं पिबिअ पिबिअ हसिअ हसिअ मदिअ मदिअ जवापुप्फं विअ रत्तलोअणो इदो एव्व आअच्छदि । एदस्स पुरदो ण चिट्ठिस्सं । [एष गात्रसेवकः सुरां पीत्वा पीत्वा हसित्वा हसित्वा मदित्वा मदित्वा जपापुष्पमिव रक्तलोचन इत एवागच्छति । एतस्य पुरतो न स्थास्यामि ।]

(निवृत्त्य स्थितः)

(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो गात्रसेवकः)

गात्रसेवकः—को दाणिं एसो एत्थ राअमग्गे गत्तसेवअ ! गत्तसेवअ त्ति मं सद्दावेदि । पाणागारादो णिक्कन्तो दिट्ठ म्हि मम सुसुरेण सुरुट्ठेण । अमुअमल्लणए घिदमरिअलोणरूसिदे मंसखण्डे मुहे पक्खित्ते अ । णुसा रज्जइ पीदा जइ अत्ता ण दण्डुज्जुआ होइ । [क इदानीमेषोऽत्र राजमार्गे गात्रसेवक ! गात्रसेवकेति मां शब्दयति । पानागारान्निष्क्रान्तो दृष्टोऽस्मि मम श्वशुरेण सुरुष्टेन । अमृतमल्लकेन घृतमरिचलवणरूषितो मांसखण्डो मुखे प्रक्षिप्तश्च । स्नुषा रज्यते पीता यदि श्वश्रूर्न दण्डोद्यता भवति ।]

४.१

धन्याः सुराभिर्मत्ताः धन्याः सुराभिरनुलिप्ताः ।
धन्याः सुराभिः स्नाताः धन्याः सुराभिः संयापिताः ॥

Summary AI Blessed are those intoxicated by wine, blessed are those anointed with wine, blessed are those bathed in wine, and blessed are those constrained by wine.

सारांश AI वे लोग धन्य हैं जो मदिरा के मद में चूर हैं, मदिरा से पूरी तरह लिप्त हैं, मदिरा से ही स्नान करते हैं और मदिरा में ही रचे-बसे हुए हैं।

गात्रसेवकः—अधण्णा अत्तणो पुत्तदाराणं कट्ठं पिट्ठं सुणन्ता जे मूढा णरा सुसमिद्दा सुरातडाअं ण जोजअन्ति, ता जाणे जमलोए वा णरअं अत्थि णत्थि वा । [अधन्या आत्मनः पुत्रदाराणां कष्टं पिष्टं शृण्वन्तो ये मूढा नराः सुसमृद्धाः सुरातटाकं न योजयन्ति, ततो जाने यमलोके नरकोऽस्ति नास्ति वा ।]

भटः—(उपसृप्य) भो गत्तसेवअ ! को कालो तुमं अण्णेसामि । भट्टिदारिआए वासवदत्ताए उदए कीलिदुकामाए भद्दवदी ण दिस्सदि । तुमं दाव मत्तो एत्थ आहिण्डसि । [(उपसृप्य) भो गात्रसेवक ! कः कालस्त्वामन्विष्यामि । भर्तृदारिकायाः वासवदत्तायाः उदके क्रीडितुकामायाः भद्रवती न दृश्यते । त्वं तावन्मत्तोऽत्राहिण्डसे ।]

गात्रसेवकः—जुज्जइ । सा अ णं मत्ता । सो पुरुसो वि मत्तो । अहं वि मत्तो, तुमं वि मत्तो । सव्वं मत्तसमं होइ । [युज्यते । सा च ननु मत्ता । स पुरुषोऽपि मत्तः । अहमपि मत्तः, त्वमपि मत्तः । सर्वं मत्तसमं भवति ।]

भटः—सव्वं दाव चिट्ठदु । राअउले भद्दपीठिअं ण णिक्कमिअ कुदो अअं आहिण्डदि त्ति । [सर्वं तावत् तिष्ठतु । राजकुले भद्रपीठिकां न निष्क्रम्य कुतोऽयमाहिण्डत इति ।]

गात्रसेवकः—इदो आहिण्डामि, एत्थ पिबामि, एदेण पिबामि, मा संरम्भेण । किं करीअदु । [इत आहिण्डे । अत्र पिबामि । एतेन पिबामि । मा संरम्भेण । किं क्रियताम् ।]

भटः—हिज्जउ असम्बन्धप्पलावो । सिग्घं भद्दवदिं पवेसेहि । [हीयतामसम्बन्धप्रलापः । शीघ्रं भद्रवतीं प्रवेशय ।]

गात्रसेवकः—पविसदु पविसदु भद्दवदी । अघो मए भद्दवदीए अङ्कुसं आढत्तं । [प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अघो मया भद्रवत्या अङ्कुश आहितः ।]

भटः—सहावविणीदाए भद्दवदीए अंकुसेण किं कज्जं । गच्छ, सिग्घं भद्दवदिं पवेसेहि । [स्वभावविनीतायाः भद्रवत्या अङ्कुशेन किं कार्यम् । गच्छ, शीघ्रं भद्रवतीं प्रवेशय ।]

गात्रसेवकः—पविसदु पविसदु भद्दवदी । अघो मए भद्दवदीए खुरप्पमाला आढत्ता । [प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अघो मया भद्रवत्याः क्षुरप्रमालाहिता ।]

भटः—पुप्फबन्धिआए भद्दवदीए खुरप्पमालाए किं कज्जं । सिग्घं भद्दवदिं पवेसेहि । [पुष्पबन्ध्यायाः भद्रवत्याः क्षुरप्रमालया किं कार्यम् । शीघ्रं भद्रवतीं प्रवेशय ।]

गात्रसेवकः—पविसदु पविसदु भद्दवदी । अघो मए भद्दवदीए घण्टा आढत्ता । [प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अघो मया भद्रवत्या घण्टा आहिता ।]

भटः—घण्टाए किं कज्जं । सिग्घं भद्दवदिं पवेसेहि । [घण्टया किं कार्यम् । शीघ्रं भद्रवतीं प्रवेशय ।]

गात्रसेवकः—पविसदु पविसदु भद्दवदी । अघो [प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अघो]

भटः—किं अघो । [किमघो ।]

गात्रसेवकः—अघो मए । [अघो मया ।]

भटः—किं तुए । [किं त्वया ।]

गात्रसेवकः—अघो भद्द । [अघो भद्र ।]

भटः—किं भद्द त्ति । [किं भद्र इति ।]

गात्रसेवकः—अघो भद्दवदी । [अघो भद्रवती ।]

भटः—किं भद्दवदी । [किं भद्रवती ।]

गात्रसेवकः—भद्दवदी पि आढत्ता । [भद्रवत्यप्याहिता ।]

भटः—ण तुवं एत्थ अवरज्झो । कण्डिलसुण्डिकिणी खु अवरज्झा, जा राअवाहणं गण्हिअ सुरं देदि । [न त्वमत्रापराद्धः । कण्डिलशौण्डिकी खल्वपराद्धा, या राजवाहनं गृहीत्वा सुरां ददाति ।]

गात्रसेवकः—अघो मए उत्तं---मा मूलविद्धिं विणासेहि त्ति । [अघो मयोक्तम्---मा मूलवृद्धिं विनाशयेति ।]

भटः—हं सद्दो विअ । [हं शब्द इव ।]

गात्रसेवकः—अघो जाणामि जाणामि, कण्डिलसुण्डिकिणीए गेहं भिन्दिअ भद्दवदी पलाअदि । [अघो जानामि जानामि, कण्डिलशौण्डिक्या गेहं भित्त्वा भद्रवती पलायते ।]

भटः—किं भणासि---(आकाशे) एसो भट्टा वच्छराओ वासवदत्तं गण्हिअ णिग्गदो त्ति । [किं भणसि---(आकाशे) एष भर्ता वत्सराजो वासवदत्तां गृहीत्वा निर्गत इति ।]

गात्रसेवकः—(सहर्षम्) अविग्घमत्थु सामिणो । [(सहर्षम्) अविघ्नमस्तु स्वामिनः ।]

भटः—पिब पिब । अज्ज वि तुमं मत्तो आहिण्डेहि । [पिब पिब । अद्यापि त्वं मत्त आहिण्डस्व ।]

गात्रसेवकः—आः को मत्तः, कस्य वा मदः, वयं खल्वार्ययौगन्धरायणेन स्वेषु स्वेषु स्थानेषु स्थापिताश्चारपुरुषाः । यावदहमपि सुहृज्जनस्य संज्ञां करोमि । एते ते सुहृदो निरोधमुक्ता इव कृष्णसर्पा इतस्ततो निर्धावन्ति । भो भोः सुहृदः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः---

४.२

नवं शरावं सलिलैः सुपूर्णं
सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् ।
तत्तस्य मा भून्नरकं स गच्छेद्
यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥

Summary AI May he who does not fight for his master’s bread never receive the fresh earthen vessel filled with consecrated water. May he lose that merit and instead descend into hell.

सारांश AI जल से भरा हुआ, पवित्र और कुशा के ढक्कन वाला नया सकोरा उस व्यक्ति को कभी प्राप्त न हो और वह नरकगामी हो, जो अपने स्वामी के अन्न के ऋण के लिए युद्ध नहीं करता।

गात्रसेवकः—क्व नु खल्वार्ययौगन्धरायणः । (विलोक्य) अये अयमत्रभवानार्ययौगन्धरायणः । य एषः,

४.३

निशितविमलखड्गः संहृतोन्मत्तवेषः
कनकरचितचर्मव्यग्रवामाग्रहस्तः ।
विरचितबहुचीरः पाण्डराबद्धपट्टः
सतडिदिव पयोदः किञ्चिदुद्गीर्णचन्द्रः ॥

Summary AI With a sharp, bright sword, his mad disguise discarded, and his left hand grasping a golden shield, Yaugandharāyaṇa appears in his many-tattered garments and white turban like a thundercloud accompanied by lightning and a rising moon.

सारांश AI हाथ में तीक्ष्ण स्वच्छ तलवार, पागलपन के वेष का त्याग, बाएं हाथ में स्वर्ण-जटित ढाल और सिर पर सफेद पगड़ी बांधे हुए वह वीर बिजली चमकते बादलों के बीच से निकलते हुए चंद्रमा के समान प्रतीत होता है।

गात्रसेवकः—अहो महत् प्रवृत्तं युद्धम् ।

४.४

हत्वा गजान् सगजिनः सहयांश्च योधा-
नक्षौहिणीमतिविगाह्य बलान्मुहूर्तम् ।
नागेन्द्रदन्तमुसलाहतभग्नबाहु-
र्भ्रष्टायुधोऽपि न निवृत्तपदोऽभियातः ॥

Summary AI Having slain elephants with their riders and cavalry with their warriors, and having plunged into the vast army for a moment, Yaugandharāyaṇa advanced without retreating even after his arms were broken by the club-like tusks of the great elephant and his weapons had fallen.

सारांश AI हाथियों, घोड़ों और योद्धाओं का विनाश कर शत्रु सेना को विदीर्ण करने वाला वह वीर, हाथी के दांतों के प्रहार से हाथ टूट जाने और शस्त्र गिर जाने पर भी पीछे नहीं मुड़ा, बल्कि निरंतर आगे बढ़ता रहा।

गात्रसेवकः—हा धिक् ग्रहणमुपगतः खल्वार्ययौगन्धरायणः । यावदहमप्यार्ययौगन्धरायणस्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि ।

(निष्क्रान्तः)

भटः—किं णु खु एदं । पाआरतोरणवज्जं सव्वं कोसम्बी खु इदं । होदु, इमं वुत्तन्तं अमच्चस्स णिवेदेमि । [किं नु खल्वेतत् । प्राकारतोरणवर्जं सर्वं कौशाम्बी खल्विदम् । भवत्विमं वृत्तान्तममात्याय निवेदयामि ।]

(निष्क्रान्तः)

(ततः प्रविशतः साधारणौ)

उभौ—उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [उत्सरत उत्सरतार्याः ! उत्सरत ।]

प्रथमः—अघो कण्ठस्य दीरअमाणस्स ण उच्चं विरमदि । [अघो कण्ठस्य दीर्यमाणस्य नोच्चैर्विरमति ।]

द्वितीयः—अघो भट्टिदारिआए वासवदत्ताए अवणअणविब्भमदाए विरुवन्तस्स मे वअणं कोच्चि ण सुणादि । अघो किं भणह---किण्णिमित्तं उस्सारणा वत्तदि त्ति । गहीदो अय्यजोअन्धराअणो । किं भणह---कहं गहीद त्ति । सुणन्तु अय्या । अय्यजोअन्धराअणेण असिदुदीएण अक्खोहिणीए अग्गवेगो मुहुत्तअं धारिदो । विजयसुन्दरस्स हत्थिणो दन्तन्तचोदिदो असी विवण्णो । असिदोसेण गहीदो, ण पुरुसदोसेण । [अघो भर्तृदारिकायाः वासवदत्तायाः अपनयनविभ्रमतया विरुवतो मे वचनं कश्चिन्न शृणोति । अघो किं भणथ---किंनिमित्तमुत्सारणा वर्तत इति । गृहीत आर्यो यौगन्धरायणः । किं भणथ---कथं गृहीत इति । शृण्वन्त्वार्याः । आर्ययौगन्धरायणेनासिद्वितीयेनाक्षौहिण्या अग्रवेगो मुहूर्तं धारितः । विजयसुन्दरस्य हस्तिनो दन्तान्तचोदितोऽसिर्विपन्नः । असिदोषेण गृहीतः, न पुरुषदोषेण ।]

प्रथमः—अघो अप्पमत्ता होह तुम्हे । पाआरतोरणवज्जं सव्वं कोसम्बी खु इअं । [अघो अप्रमत्ता भवत यूयम् । प्राकारतोरणवर्जं सर्वं कौशाम्बी खल्वियम् ।]

उभौ—ओदरदु ओदरदु अय्यो ओदरदु । [अवतरत्वतरत्वार्यः अवतरतु ।]

(ततः प्रविशति यौगन्धरायणो बद्धबाहुः फलकशयनेनानीयमानः)

यौगन्धरायणः—अयमहमवतरामि ।

४.५

रिपुगतमपनीय वत्सराजं
ग्रहणमुपेत्य रणे स्वशस्त्रदोषात् ।
अयमहमपनीतभर्तृदुःखो
जितमिति राजकुले सुखं विशामि ॥

Summary AI Having rescued King Vatsarāja from the enemy's grip, and having been captured in battle only due to a fault in my own weapon, I now enter the royal palace happily, relieved of my master's sorrow, knowing that victory is won.

सारांश AI शत्रु के कब्जे से महाराज वत्सराज को मुक्त कराकर और युद्ध में शस्त्र की खराबी के कारण बंदी बनकर, अब मैं अपने स्वामी के दुःख को दूर कर विजय के आनंद के साथ राजकुल में प्रवेश कर रहा हूँ।

यौगन्धरायणः—भोः ! सुखं खलु निष्कलत्राणां कान्तारप्रवेशः, रमणीयतरः खलु प्राप्तमनोरथानां विनिपातः, अपश्चात्तापकरः खलु सञ्चितधर्माणां मृत्युः । मया हि,

४.६

वैरं भयं परिभवं च समं विहाय
कृत्वा नयैश्च विनयैश्च शरैश्च कर्म ।
शत्रोः श्रियं च सुहृदामयशश्च हित्वा
प्राप्तो जयश्च नृपतिश्च महांश्च शब्दः ॥

Summary AI Casting aside enmity, fear, and humiliation, and performing deeds through strategy, discipline, and arrows, we have discarded the enemy's fortune and the friends' disgrace. Thus, victory, the king, and great fame have been attained.

सारांश AI शत्रुता, भय और अपमान को एक साथ त्यागकर, कूटनीति और पराक्रम से कार्य सिद्ध करते हुए, मैंने शत्रु की लक्ष्मी और मित्रों के अपयश को मिटाकर विजय, राजा और महान कीर्ति प्राप्त की है।

उभौ—उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [उत्सरत उत्सरतार्याः ! उत्सरत ।]

यौगन्धरायणः—मद्दर्शनाभिलाषी जनो न कश्चिदुत्सारयितव्यः ।

४.७

पश्यन्तु मां नरपतेः पुरुषाः ससत्त्वा
राजानुरागनियमेन विपद्यमानम् ।
ये प्रार्थयन्ति च मनोभिरमात्यशब्दं
तेषां स्थिरीभवतु नश्यतु वाभिलाषः ॥

Summary AI Let the king's brave men behold me suffering for the sake of my devotion to the king. As for those who mentally covet the title of minister, let their ambition either be confirmed or perish.

सारांश AI राजा के प्रति भक्ति के कारण प्राणों के संकट को झेलते हुए मुझे राजा के वीर पुरुष देखें। मंत्री पद की इच्छा रखने वालों का संकल्प या तो स्थिर हो जाए या उनकी यह अभिलाषा सदा के लिए नष्ट हो जाए।

उभौ—उस्सरह उस्सरह । किं तुम्हेहि ण दिट्ठपुव्वो अय्यजोअन्धराअणो । [उत्सरत उत्सरत । किं युष्माभिर्न दृष्टपूर्व आर्ययौगन्धरायणः ।]

यौगन्धरायणः—दृष्टः पूर्वम्, न त्वेवम् । मम हि,

४.८

उन्मत्तच्छन्नवेषस्य रथ्यासु परिधावतः ।
अवगीतमिदं रूपं कर्म सम्प्रति दृश्यते ॥

Summary AI This previously censured appearance of his, running through the streets in the disguised garb of a madman, is now vindicated by the great deed that is being witnessed.

सारांश AI सड़कों पर पागलों की तरह दौड़ते हुए मेरे जिस छद्म रूप की पहले निंदा की गई थी, आज मेरे कार्यों से उस रूप की वास्तविक सार्थकता प्रकट हो रही है।

(प्रविश्य)

भटः—अय्य ! पिअं दे णिवेदेमि । गहीदो किल वच्छराओ । [आर्य ! प्रियं ते निवेदयामि । गृहीतः किल वत्सराजः ।]

यौगन्धरायणः—नैतदस्ति ।

४.९

चिरमरिनगरे निरोधमुक्तः
स किल वनान्युपलभ्य भद्रवत्या ।
ग्रहणमुपगमिष्यति प्रयातो
निमिषितमात्रगतेषु योजनेषु ॥

Summary AI They say that Vatsarāja, long released from confinement in the enemy city, has reached the forests on the elephant Bhadravatī. Having traveled many yojanas in the blink of an eye, he will soon escape capture.

सारांश AI शत्रु की नगरी में लंबे समय तक बंदी रहने के बाद, अब मुक्त होकर वत्सराज भद्रवती हथिनी के साथ वनों में पहुँच चुके हैं और पलक झपकते ही वे कई कोस की दूरी तय कर लेंगे।

यौगन्धरायणः—भद्र ! कथं गृहीत इति श्रुतम् ।

भटः—अणुसारिअ णलगिरिणा गहीदो किल । [अनुसार्य नलगिरिणा गृहीतः किल ।]

यौगन्धरायणः—अस्ति वाहनसामर्थ्यम् । असमायुक्तस्तु सः ।

४.१०

गजस्याधो रणायुक्तो जवो भवति शिक्षया ।
विमुक्तं वत्सराजेन क एनं वाहयिष्यति ॥

Summary AI The speed of an elephant engaged in battle comes from training; but now that it has been released by Vatsarāja, who else is capable of riding it?

सारांश AI युद्ध के समय हाथी के नीचे रहकर लड़ना केवल विशेष शिक्षा और अभ्यास से ही संभव है। अब जब वत्सराज ने इसे छोड़ दिया है, तो दूसरा कौन इस कौशल का प्रदर्शन कर पाएगा?

भटः—अय्य ! अमच्चो आह---आउहागारे चिट्ठदु किल अय्यो । पुरुसगुत्तो अअं देसो त्ति । [आर्य ! अमात्य आह---आयुधागारे तिष्ठतु किलार्यः । पुरुषगुप्तोऽयं देश इति ।]

यौगन्धरायणः—अहो हास्यमभिधानम् ।

४.११

अग्निं बद्ध्वा वत्सराजाभिधानं
यस्मिन् काले सर्वतो रक्षितव्यम् ।
तस्मिन् काले सुप्तमासीदमात्यै-
र्नीते रत्ने भाजने कः निरोधः ॥

Summary AI When the fire named Vatsarāja should have been confined and guarded on all sides, the guards were asleep. Now that the jewel has been carried away in its vessel by the ministers, what use is there for restraint?

सारांश AI जब वत्सराज रूपी अग्नि की रक्षा करनी थी, तब सभी मंत्री सो रहे थे। अब जब मुख्य रत्न (राजा) को निकाला जा चुका है, तो इस रिक्त पात्र (कारागार) की रखवाली करने से क्या लाभ?

(परिक्रम्य)

भटः—इदं आउहागारं । पविसदु अय्यो । [इदमायुधागारम् । प्रविशत्वार्यः ।]

(प्रविश्य)

भटः—अमच्चो आह---अवणीअदु बन्धणं त्ति । [अमात्य आह---अपनीयतां बन्धनमिति ।]

यौगन्धरायणः—अक्षीणं मां कुरु । व्यक्तं भरतरोहको मां द्रष्टुमिच्छति । अहमपि तावद् भरतरोहकं द्रष्टुमिच्छामि ।

४.१२

मद्वाक्यैः परिखिद्यमानहृदयं रोषात् प्रमत्ताक्षरैः
प्रारब्धेषु नयच्छलेषु तुलितं तुल्याधिकारोज्झितम् ।
सूक्तैः शास्त्रविनिश्चितैर्विरहितं बुद्ध्याधिकं वञ्चितं
द्रष्टुं मल्लमपक्रियाविनिहतं व्रीलादिवाधोमुखम् ॥

Summary AI I wish to see the rival minister, whose heart is pained by my furious words, who was outmatched in the games of diplomacy, stripped of equal authority, deprived of wise scriptural counsel, outwitted despite his superior intellect, and defeated by counter-actions, now hanging his head as if in shame.

सारांश AI अपनी ही कुटिल चालों से परास्त होकर लज्जा से झुके हुए उस मंत्री को मैं देख रहा हूँ, जिसका हृदय मेरी कठोर और नीतिपूर्ण बातों से व्यथित है और जो श्रेष्ठ बुद्धिवाला होकर भी छला गया है।

(ततः प्रविशति भरतरोहकः)

भरतरोहकः—क्वासौ क्वासौ यौगन्धरायणः ।

४.१३

अवसितनिजकार्यं वञ्चनैर्दुर्निरीक्षं
कथमिव परिभाषे भर्तुरर्थे विपन्नम् ।
चिरमवनतकार्यं चापि निर्युक्तमन्त्रं
भुजगमिव सरोषं धर्षितं चोच्छ्रितं च ॥

Summary AI How can I address that minister, who has completed his duty through deception, who is hard to look upon, failed in his master's cause, long humbled in action yet skilled in counsel, like a provoked, raised, and then trampled serpent?

सारांश AI अपने कार्यों को सिद्ध करने के बाद, स्वामी के कार्य में असफल हुए उस तेजस्वी मंत्री से मैं कैसे बात करूँ, जो अपमानित और कुपित सर्प के समान अत्यंत उग्र और दुर्जेय दिखाई दे रहा है।

भटः—अय्यजोअन्धराअणो अय्यं पडिवालअन्तो आउहागारे चिट्ठइ । [आर्ययौगन्धरायण आर्यं प्रतिपालयन्नायुधागारे तिष्ठति ।]

भरतरोहकः—भवतु भवतु ।

४.१४

मन्त्रित्वे वञ्चितो ह्येष सव्याजं नीलहस्तिना ।
प्रत्यादेष्टुं स तद्वैरं मामिदानीं प्रतीक्षते ॥

Summary AI For he was deceived in his ministership by the ruse of the blue elephant. To avenge that enmity, he now awaits me.

सारांश AI यह मंत्री नील-हस्ती के छद्म षड्यंत्र द्वारा कूटनीति में धोखा खा चुका है। अब वह उस अपमान और शत्रुता का बदला लेने के लिए मेरी ही राह देख रहा है।

भटः—अय्य ! एसो अमच्चो । [आर्य ! एषोऽमात्यः ।]

भरतरोहकः—(उपगम्य) भो यौगन्धरायण !

यौगन्धरायणः—भोः !

भटः—अहो सरस्स गम्भीरदा । अय्यस्स एकक्खरेण पूरिदो अअं देसो । [अहो स्वरस्य गम्भीरता । आर्यस्यैकाक्षरेण पूरितोऽयं देशः ।]

भरतरोहकः—(उपविश्य) भोः ! यौगन्धरायण इत्यशरीराण्यक्षराणि श्रूयन्ते । दिष्ट्या भवान् दृश्यते ।

यौगन्धरायणः—दिष्ट्या भवान् दृश्यत इति । पश्यतु भवान् माम्,

४.१५

एवं रुधिरदिग्धाङ्गं वैरं नियममास्थितम् ।
गुरोरवजितं हत्वा शान्तं द्रौणिमिव स्थितम् ॥

Summary AI I see him standing like Aśvatthāmā (Drauṇi), his limbs smeared with blood, committed to his vow of enmity, and now calm after avenging his teacher’s defeat.

सारांश AI रक्त से सने अंगों वाला और अपने प्रतिशोध के नियम पर अडिग यह वीर, अपने पिता के अपमान का बदला लेने के बाद शांत खड़े अश्वत्थामा की भाँति प्रतीत हो रहा है।

भरतरोहकः—अहो छलेनागतगजारम्भस्यात्मसम्भावना ।

यौगन्धरायणः—किं छलेनेति । तत् पुनरिदानीं युक्तम् ।

४.१६

या सा मल्लिकसालवृक्षरचिता नागाश्रिता वञ्चना
बद्धः सेवितवान् हि नो नरपतिर्बाहूपधानां क्षितिम् ।
राज्ञो वारणनिग्रहे परिचयाद्वीणाश्रिता वञ्चना
पूर्वं प्रस्तुतमेव यामि भवता नैवापराधो मम ॥

Summary AI The deception involving the Mallika and Sāla trees and the elephant resulted in our king being bound and sleeping on the bare earth. But the deception involving the lute, based on the king's expertise in taming elephants, was already set in motion by me before. It is not my fault.

सारांश AI काष्ठ-निर्मित कृत्रिम हाथी का छल आपका था जिसमें हमारे राजा बंदी हुए। वीणा के मोह से हाथी पकड़ने की चाल भी आपकी ही थी। मैंने तो केवल आपके द्वारा प्रारंभ किए गए मार्ग का अनुसरण किया है, मेरा कोई दोष नहीं।

भरतरोहकः—भो यौगन्धरायण ! यदग्निसाक्षिकं महासेनस्य दुहितरं शिष्यां प्रतिगृह्य, अदत्तापनयनं कृतम्, युक्तेयं भो तस्करप्रवृत्तिः ।

यौगन्धरायणः—मा मा भवानेवम् । विवाहः खल्वेष स्वामिनः ।

४.१७

भारतानां कुले जातो वत्सानामूर्जितः पतिः ।
अकृत्वा दारनिर्देशमुपदेशं न दास्यति ॥

Summary AI Born in the lineage of the Bharatas and the powerful lord of the Vatsas, the king will not impart instruction in music without first designating his student as his wife.

सारांश AI भरत वंश में उत्पन्न वत्सराज अत्यंत प्रभावशाली शासक हैं। वे कन्या के विवाह के संबंध में उचित निश्चय और मर्यादा तय किए बिना कोई निर्देश नहीं देंगे।

भरतरोहकः—अद्यापि महासेनेन प्रयुक्तसत्कारो वत्सराजः । तदिदानीं किं नावेक्षते ।

यौगन्धरायणः—मा मा भवानेवम् ।

४.१८

यदस्य चाज्ञां कुरुते नलगिरिः
सोऽशिक्षितानां वचनेषु तिष्ठति ।
ततो विमुक्तः स्वशरीररक्षणे
यशः प्रदातुं सुहृदां च जीवितम् ॥

Summary AI Since the elephant Nalagiri obeys his command, the king remains the master even of those untrained. Consequently, Vatsarāja has disregarded his own safety to grant fame and life to his friends.

सारांश AI जब नलगिरी हाथी उनकी आज्ञा का पालन करता है, तब वे अन्यों की बातों की परवाह नहीं करते। वहां से मुक्त होकर वे अपने शरीर की रक्षा केवल मित्रों के जीवन और यश को सुरक्षित करने के लिए कर रहे हैं।

भरतरोहकः—यद्येवम्, नलगिरिग्रहणार्थं विमुक्तश्चेत्, न पुनर्बद्धस्ते स्वामी ।

यौगन्धरायणः—नेति पश्यत्युपक्रोशभयात् ।

भरतरोहकः—अपरोक्षराज्यव्यवहारो भवानिति ब्रवीति । समरावजितेषु शत्रुषु किमाह शास्त्रम् ।

यौगन्धरायणः—वधः ।

भरतरोहकः—वधार्हो वत्सराजश्चेत् किमस्माभिः स सत्कृतः ।

यौगन्धरायणः—एतदवेक्ष्य खलु यदस्य शरीरं नापहृतम् ।

भरतरोहकः—एतदपि सम्भाव्यं मन्यते स्वामी ।

यौगन्धरायणः—कः संशयः ।

४.१९

हस्तप्राप्तो हि वो राजा रक्षितस्तेन साधुना ।
न ह्यनारुह्य नागेन्द्रं वैजयन्ती निपात्यते ॥

Summary AI Your king was indeed within reach, yet he was saved by that noble man. Indeed, the banner of victory cannot be brought down without first mounting the lordly elephant.

सारांश AI आपके राजा अब सुरक्षित हाथों में हैं। बिना गजराज पर चढ़े विजय की पताका को नीचे नहीं गिराया जा सकता, अर्थात वत्सराज को जीतना अब असंभव है।

भरतरोहकः—भवतु भवतु । महासेनस्य प्रतिकूलं कृत्वा कौशाम्बीं प्रति का कृता ते बुद्धिः ।

यौगन्धरायणः—अहो हास्यमभिधानम् ।

४.२०

भवतां चाग्रतो यातः शेषकार्येषु का कथा ।
समूलं वृक्षमुत्पाट्य शाखाश्छेत्तुं कुतः श्रमः ॥

Summary AI He has escaped right before your eyes; what is there to say about the remaining tasks? After uprooting a tree by its roots, what effort is needed to lop off its branches?

सारांश AI जब राजा स्वयं आप सबके सामने से निकल गए, तो अब अन्य बातों का क्या अर्थ? जिस वृक्ष को जड़ से ही उखाड़ दिया गया हो, उसकी शाखाओं को काटने के लिए किसी विशेष प्रयास की आवश्यकता नहीं होती।

(प्रविश्य)

काञ्चुकीयः—(कर्णे) एवमिव ।

भरतरोहकः—प्रकाशमुच्यताम् ।

४.२१

कारणैर्बहुभिर्युक्तैः कामं नापकृतं त्वया ।
गुणेषु न तु मे द्वेषः शृङ्गारः प्रतिगृह्यताम् ॥

Summary AI Granted, you have not done me any wrong as your actions were justified by many valid reasons. I harbor no hatred for your virtues; therefore, please accept this śṛṅgāra.

सारांश AI यद्यपि आपने अनेक कारणों से मेरे विरुद्ध कार्य किया है, फिर भी मुझे आपके गुणों से कोई द्वेष नहीं है। कृपया इस शृंगार को स्वीकार करें।

यौगन्धरायणः—हा धिक् ।

४.२२

गृहा न निर्वान्ति मया प्रदीपिता-
स्तथैव तावद्धृदयानि मन्त्रिणाम् ।
इयं तु पूजा मम दण्डधारिणः
कृतापराधस्य हि सत्कृतिर्वधः ॥

Summary AI The houses set on fire by me are not yet extinguished, nor are the hearts of the ministers. This honor is from me, the wielder of the scepter; for indeed, the true honor for one who has committed an offense is execution.

सारांश AI मेरे द्वारा जलाए गए घर और मंत्रियों के हृदय अभी शांत नहीं हुए हैं। राजा द्वारा किया गया यह सत्कार मेरे लिए दंड के समान है, क्योंकि अपराधी के लिए सम्मान मृत्युतुल्य होता है।

(नेपथ्ये हाहाकारः क्रियते)

भरतरोहकः—अये,

४.२३

को नु खल्वेषः सहसा प्रासादाग्राद्विनिःसृतः ।
श्येनपक्षाभिमृष्टानां कुररीणामिव ध्वनिः ॥

Summary AI Who indeed is this having suddenly emerged from the palace roof? The sound is like the cry of kurarī birds when brushed by the wings of a hawk.

सारांश AI महल के शिखर से अचानक यह कौन निकला है? यह ध्वनि बाज़ के पंखों से आहत कुररी पक्षियों के क्रंदन के समान जान पड़ती है।

भरतरोहकः—भोः ! ज्ञायतां शब्दः ।

काञ्चुकीयः—यदाज्ञापयत्यार्यः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) एषा तत्रभवत्यङ्गारवती शोकाभिभूतहृदया प्रासादाच्छरीरं विमोक्तुकामा महासेनेनाभिहिता---क्षत्रधर्मेणोद्दिष्टस्ते दुहितुर्विवाहः । किमिदानीं हर्षकाले सन्तप्यसे । तच्चित्रफलकस्थयोर्वत्सराजवासवदत्तयोर्विवाहोऽनुष्ठीयतामिति । तत्र हि,

४.२४

स्त्रीजनेनाद्य सहसा प्रहर्षव्याकुलक्रमा ।
क्रियते मङ्गलाकीर्णा सबाष्पा कौतुकक्रिया ॥

Summary AI Today, the women are suddenly performing the auspicious kautuka-kriyā, which is characterized by movements hurried by joy and is filled with benedictions and tears.

सारांश AI आज स्त्रियों द्वारा अत्यधिक हर्ष के कारण उतावलेपन में आँसुओं से युक्त मंगलमयी कौतुक-विधियाँ संपन्न की जा रही हैं।

यौगन्धरायणः—एवं सम्बन्धं मन्यते महासेनः । तेन ह्यानीयतां भृङ्गारः ।

काञ्चुकीयः—गृह्यताम् ।

(उपनयति)

भरतरोहकः—भो यौगन्धरायण ! किं ते भूयः प्रियमुपहरति महासेनः ।

यौगन्धरायणः—यदि मे महासेनः प्रसन्नः, किमतः परमिच्छामि ।

(भरतवाक्यम्)

४.२५

भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु ।
इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥

Summary AI May the cows be free from disease, may the enemy forces be pacified, and may our Rājasiṃha rule over this entire earth.

सारांश AI गौएँ स्वस्थ और व्याधिमुक्त हों, शत्रुओं का उपद्रव शांत हो और हमारे सिंह के समान पराक्रमी राजा इस संपूर्ण पृथ्वी पर शासन करें।

(निष्क्रान्ताः सर्वे)

इति चतुर्थोऽङ्कः ।

प्रतिज्ञानाटिकावसिता ।

Other texts to read

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect