पञ्चरात्रम् — द्वितीयोऽङ्कः

(ततः प्रविशति वृद्धगोपालकः)

वृद्धगोपालकः—गावो मे अहीणवच्छा होन्तु । अविहवा अ गोवजुवदीओ होन्तु । णो लाआ विलाडो एक्कच्छत्तप्पुहुवीपदी होदु । महालाअष्ष विलाडष्ष वष्षवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तं इमष्षिं णअलोववणवीहीए आअन्तु गोधणं षव्वे च किदमङ्गलमोदआ गोवदालआ दालिआ अ दाव । एषु ज्जेट्ठं गच्छिअ अणुभविष्षम् । (विलोक्य) किण्णु हु एषो वाअषो षुक्खलुक्खं आलुहिअ षुक्खषाहाणिघट्टिअतुण्डं आदिच्चाहिमुहं विष्षलं विलवगदि । षन्ती होदु षन्ती होदु अम्हाणं गोधणष्ष अ । जाव एषु ज्जेट्ठं गच्छिअ गोवदालआणं दालिआणं वाहलामि । गोमित्तअ ! गोमित्तअ ! [गावो मेऽहीनवत्सा भवन्तु । अविधवाश्च गोपयुवतयो भवन्तु । अस्माकं राजा विराट एकच्छत्रपृथिवीपतिर्भवतु । महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं गोधनं सर्वे च कृतमङ्गलमोदका गोपदारका दारिकाश्च तावत् । एषु ज्यैष्ठ्यं गत्वानुभविष्यामि । (विलोक्य) किन्नु खल्वेष वायसः शुष्कवृक्षमारुह्य शुष्कशाखानिघट्टिततुण्डमादित्याभिमुखं विस्वरं विलपति । शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु अस्माकं गोधनस्य च । यावदेषु ज्यैष्ठ्यं गत्वा गोपदारकान् दारिका व्याहरामि (परिक्रम्य) अरे गोमित्रक ! गोमित्रक !]

(प्रविश्य)

गोमित्रकः—मादुल ! वन्दामि । [मातुल ! वन्दे ।]

वृद्धगोपालकः—षन्ती होदु षन्ती होदु अम्हाणं गोधणष्ष अ । अले गोमित्तअ ! महालाअष्ष विलाडष्ष वष्षवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तं इमष्षिं णअलोववणवीहीए आअन्तु गोधणं षव्वे च किदमङ्गलमोदआ गोवदालिआ अ । अले गोमित्तअ ! गोवदालआणं दालिआणं वाहल । [शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु अस्माकं गोधनस्य च । अरे गोमित्रक ! महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं गोधनं सर्वे च कृतमङ्गलमोदका गोपदारका दारिकाश्च । अरे गोमित्रक ! गोपदारकान् दारिकाश्च व्याहर ।]

गोमित्रकः—जं मादुलो आणवेदि । गोलक्खिणिए ! घिदपिण्ड ! षामिणि ! वषभदत्त ! कुम्भदत्त ! महिषदत्त ! आअच्छह आअच्छह षिग्घं । [यन्मातुल आज्ञापयति । गोरक्षिणिके ! घृतपिण्ड ! स्वामिनि ! वृषभदत्त ! कुम्भदत्त ! महिषदत्त ! आगच्छतागच्छत शीघ्रम् ।]

(ततः प्रविशन्ति सर्वे)

सर्वे—मादुल ! वन्दामो । [मातुल ! वन्दामहे ।]

वृद्धगोपालकः—षन्ती होदु षन्ती होदु अम्हाणं गोवदालआणं । महालाअष्ष विलाडष्ष वष्षवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तं इमष्षिं णअलोववणवीहीए आअन्तु गोधणं । तत्तअं वेलं गाअन्तो णच्चन्तो होम । [शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु अस्माकं गोपदारकाणां दारिकाणां च । महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं गोधनम् । तावतीं वेलां गायन्तो नृत्यन्तो भवामः ।]

सर्वे—जं मादुलो आणवेदि । [यन्मातुल आज्ञापयति ।]

(सर्वे नृत्यन्ति)

वृद्धगोपालकः—ही ही षुट्ठु णच्चिदम्, षुट्ठु गाइदं ! जाव अहं पि णच्चेमि । [ही ही सुष्ठु नर्तितं, सुष्ठु गीतम् ! यावदहमपि नृत्यामि ।]

(नृत्यति)

सर्वे—हाहा मादुल ! अदिमहन्तं लेणुं उप्पदिदो । [हा हा मातुल ! अतिमहान् रेणुरुत्पतितः ।]

वृद्धगोपालकः—ण हु लेणु एव्वं, षंखदुन्दुभिघोषो उप्पदिदो । [न खलु रेणुरेव, शङ्खदुन्दुभिघोष उत्पतितः ।]

सर्वे—दिवाचन्दप्पहापण्डुलजोण्हावगुण्ठिदो षदमण्डलो षुय्यो अत्थि अ णत्थि अ । [दिवाचन्द्रप्रभापाण्डुरज्योत्स्नावगुण्ठितः शतमण्डलः सूर्योऽस्ति च नास्ति च ।]

गोमित्रकः—हाहा मादुल ! एदे के वि मणुष्षा दहिपिण्डपण्डरेहि छत्तेहि घोडअषअडिअं आलुहिअ षव्वं घोषं विद्दवन्ति चोला । [हा हा मातुल ! एते केऽपि मनुष्या दधिपिण्डपाण्डरैश्छत्रैर्घोटकशकटिकामारुह्य सर्वं घोषं विद्रवन्ति चोराः ।]

वृद्धगोपालकः—ही ही परषंपादा उट्ठिदा । दारआ ! दालिआ ! षिग्घं षक्कणं पविषह । [ही ही शरसम्पाता उत्थिताः । दारका ! दारिकाः ! शीघ्रं पक्कणं प्रविशत ।]

सर्वे—जं मादुलो आणवेदि । [यन्मातुल आज्ञापयति ।]

(निष्क्रान्ताः)

वृद्धगोपालकः—हाहा चिट्ठह चिट्ठह । पहरह पहरह । गण्हह गण्हह । इमं वुत्तन्तं महालाअविलाडष्ष णिवेदइष्षामो । [हा हा तिष्ठत तिष्ठत । प्रहरत प्रहरत । गृह्णीत गृह्णीत । इमं वृत्तान्तं महाराजविराटाय निवेदयिष्यामः ।]

(निष्क्रान्तः)

प्रवेशकः ।

(ततः प्रविशति भटः)

भटः—भो भो निवेद्यतां महाराजाय विराटेश्वराय । एता हि दस्युकर्मप्रच्छन्नविक्रमैर्धार्तराष्ट्रैर्ह्रियन्ते गाव इति । तत्र हि,

२.१

द्रुतैश्च वत्सैर्व्यथितैश्च गोगणै-
र्निरीक्षणत्रस्तमुखैश्च गोवृषैः ।
कृतार्तनादाकुलितं समन्ततो
गवां कुलं शोच्यमिहाकुलाकुलम् ॥

Summary AI The herd of cows is in a pitiable state of utter confusion. Distressed by fast-running calves, pained kine, and bulls terrified by the sight, the entire bovine family is filled with agonizing cries on all sides.

सारांश AI यहाँ गायों का समूह अत्यंत व्याकुल और शोचनीय अवस्था में है। बछड़े डरे हुए हैं और सांड भयभीत दृष्टि से देख रहे हैं। चारों ओर गायों की करुण पुकार से वातावरण अशांत हो गया है।

(नेपथ्ये)

किं धार्तराष्ट्रैरिति ।

भटः—आर्य ! अथ किम् ।

(प्रविश्य)

काञ्चुकीयः—सदृशमेतद् भ्रातृजनेष्वपि द्रोहिणाम् ।

२.२

सज्जैश्चापैर्बद्धगोधाङ्गुलित्रा
वर्मच्छन्नाः कल्पितस्यन्दनस्थाः ।
वीर्योत्सिक्ता युद्धसज्जाः कृतास्त्रा
राज्ञो वैरं गोषु निर्यातयन्ति ॥

Summary AI Warriors equipped with ready bows, wearing finger-guards and armor, and stationed on prepared chariots, are venting the King's enmity upon the cows. Exulting in their prowess, these battle-ready masters of weapons are carrying out this retaliatory raid.

सारांश AI राजा के वैर का बदला गायों से लेने के लिए पराक्रमी योद्धा युद्ध के लिए तैयार हैं। वे धनुष थामे, कवच पहने और रथों पर सवार होकर वीरता के साथ आक्रमण कर रहे हैं।

काञ्चुकीयः—जयसेन ! जन्मनक्षत्रक्रियाव्यापृतस्य महाराजस्य तावदकालनिवेदनं मन्युमुत्पादयति । तस्मात् पुण्याहावसाने निवेदयिष्ये ।

भटः—आर्य ! अतिपाति कार्यमिदम्, शीघ्रं निवेद्यताम् ।

काञ्चुकीयः—इदं निवेद्यते ।

इति विष्कम्भकः ।

अथ द्वितीयोऽङ्कः ।

(ततः प्रविशति राजा)

२.३

मा तावद् व्यथितविकीर्णबालवत्सा
गावो मे रथरवशङ्कया ह्रियन्ते ।
पीनांसश्चलवलयः सचन्दनार्द्रो
निर्लज्जो मम च करः कराणि भुङ्क्ते ॥

Summary AI Let not my cows, with their young calves distressed and scattered, be carried away out of fear at the sound of chariots. Meanwhile, my own shameless hand—muscular-shouldered, with jingling bracelets and moist with sandalwood paste—merely continues to collect taxes.

सारांश AI रथों की घरघराहट से भयभीत मेरी गायों का हरण हो रहा है। मेरे ये पुष्ट और चंदन से चर्चित हाथ निर्लज्ज होकर केवल सुख भोग रहे हैं, जबकि गायों की रक्षा करना मेरा धर्म है।

राजा—जयसेन ! जयसेन !

(प्रविश्य)

भटः—जयतु जयतु महाराजः ।

राजा—अलं महाराजशब्देन । अवधूतं मे क्षत्रियत्वम् । उच्यतां रणविस्तरः ।

भटः—न विस्तरार्हाणि विप्रियाणि । एष समासः,

२.४

एकवर्णेषु गात्रेषु गवां स्यन्दनरेणुना ।
कशापातेषु दृश्यन्ते नानावर्णविभक्तयः ॥

Summary AI On the single-colored bodies of the cows, covered with the dust raised by chariots, various color patterns become visible wherever the lashes of the whips fall.

सारांश AI एक ही रंग वाली गायों के शरीर पर रथों की धूल और कोड़ों की मार के कारण अब विभिन्न रंगों की रेखाएँ और निशान दिखाई दे रहे हैं।

राजा—तेन हि,

२.५

धनुरुपनय शीघ्रं कल्प्यतां स्यन्दनो मे
मम गतिमनुयातु च्छन्दतो यस्य भक्तिः ।
रणशिरसि गवार्थे नास्ति मोघः प्रयत्नो
निधनमपि यशः स्यान्मोक्षयित्वा तु धर्मः ॥

Summary AI Bring my bow quickly and let my chariot be readied! Let whoever follows me out of devotion do so freely. An effort for the sake of cows at the forefront of battle is never in vain. Even death after liberating them brings glory; indeed, it is one's duty.

सारांश AI शीघ्र मेरा धनुष और रथ लाओ। जिसकी मुझमें भक्ति हो, वह स्वेच्छा से मेरे पीछे आए। युद्धभूमि में गौ-रक्षा के लिए किया गया प्रयास व्यर्थ नहीं जाता; इसमें मृत्यु भी यश दिलाती है और रक्षा करना धर्म है।

भटः—यदाज्ञापयति महाराजः ।

(निष्क्रान्तः)

राजा—भोः ! किं नु खलु दुर्योधनस्य मामन्तरेण वैरम् । आ यज्ञमनुभवितुमनागत इति । कथमनुभवामि । कीचकानां विनाशेन वयमुन्नीतसन्तापाः संवृत्ताः । अथवा परोक्षमपि पाण्डवानां स्निग्ध इति । सर्वथा योद्धव्यम् । हस्तिनपुरनिवासाच्छीलज्ञो भगवान् दुर्योधनस्य । अथवा,

२.६

कामं दुर्योधनस्यैष न दोषमभिधास्यति ।
अर्थित्वादपरिश्रान्तः पृच्छत्येव हि कार्यवान् ॥

Summary AI Granted, he will not speak of Duryodhana’s fault. For a man with a purpose, being untiring, naturally asks questions due to his need for information.

सारांश AI निश्चित ही दुर्योधन अपनी गलती स्वीकार नहीं करेगा। स्वार्थी व्यक्ति अपनी थकान की परवाह किए बिना अपने प्रयोजन के बारे में बार-बार पूछता ही रहता है।

राजा—कोऽत्र ।

भटः—जयतु महाराजः ।

राजा—भगवांस्तावदाहूयताम् ।

भटः—यदाज्ञापयति महाराजः ।

(निष्क्रान्तः)

(ततः प्रविशति भगवान्)

भगवान्—(सर्वतो विलोक्य) भोः ! किं नु खल्विदम् ।

२.७

गजेन्द्राः कल्प्यन्ते तुरगपतयो वर्मरचिता
रथाः सानूकर्षाः कृतपरिकरा योधपुरुषाः ।
समुद्योगं दृष्ट्वा भयमननुभूतं स्पृशति मां
न खल्वात्मन्यस्तं कृतमतिरहं ते तु चपलाः ॥

Summary AI Great elephants are being readied, noble steeds are armored, and warriors have girded themselves. Seeing this massive preparation, an unprecedented fear touches me. It is not that I have lost my self-resolve, but they are indeed fickle.

सारांश AI हाथियों, घोड़ों और रथों की विशाल युद्ध सज्जा देखकर मुझे अनजाना भय हो रहा है। यद्यपि मेरा मन स्थिर है, किंतु शत्रुओं की इस तीव्र तैयारी को देखकर चिंता होती है।

राजा—जयतु भगवान् जयतु । विराटो भगवन् ! अभिवादये ।

भगवान्—स्वस्ति ।

राजा—भगवन् ! एतदासनमास्यताम् ।

भगवान्—(उपविश्य) भो राजन् !

२.८

उद्योगः प्रस्तुतः कस्माच्छ्रीर्न सन्तोषमिच्छति ।
पीडयिष्यति सोत्सेकान् पीडितान् मोक्षयिष्यति ॥

Summary AI Why has this military exertion commenced? Prosperity is never content. It will surely afflict those who are arrogant and liberate those who are already oppressed.

सारांश AI यह भारी उद्योग किसलिए शुरू हुआ है? लक्ष्मी कभी संतोष नहीं मानती। यह ऐश्वर्य अभिमानी शत्रुओं को पीड़ित करेगा और जो पहले से पीड़ित हैं, उन्हें मुक्त कराएगा।

राजा—भगवन् ! गोग्रहणादवमानितोऽस्मि ।

भगवान्—केन कारणेन ।

राजा—धार्तराष्ट्रैः ।

भगवान्—(आत्मगतम्) भोः कष्टम्,

२.९

एकोदकत्वं खलु नाम लोके
मनस्विनां कम्पयते मनांसि ।
वैरप्रियैस्तैर्हि कृतेऽपराधे
यत्सत्यमस्माभिरिवापराद्धम् ॥

Summary AI In this world, the bond of common ancestry truly shakes the minds of the high-minded. Indeed, when those who love enmity commit an offense, it truly feels as if the wrong has been committed by us ourselves.

सारांश AI संसार में एक ही वंश या रक्त का होना बुद्धिमानों के मन को भी विचलित कर देता है। वैर चाहने वाले उन संबंधियों ने जो अपराध किया है, वह ऐसा लगता है मानो हमने ही किया हो।

राजा—भगवन् ! किमिदानीं विचार्यते ।

भगवान्—न खलु किञ्चित् । तेषामुत्सेकः ।

राजा—अद्यप्रभृति निभृता भविष्यन्ति । यदि शक्तोऽपि युधिष्ठिरो मर्षयति, अहं न मर्षयामि ।

भगवान्—(आत्मगतम्)

२.१०

अद्येदानीं पर्णशय्या च भूमौ
राज्यभ्रंशो द्रौपदीधर्षणं वा ।
वेषान्यत्वं संश्रितानां निवासः
सर्वं श्लाघ्यं यत्क्षमा ज्ञायते मे ॥

Summary AI Now, the bed of leaves, the loss of the kingdom, the humiliation of Draupadī, the disguise, and living as dependents—all this is praiseworthy, since my capacity for forgiveness is being recognized.

सारांश AI पत्तों की शय्या, राज्य का जाना, द्रौपदी का अपमान और वेश बदलकर रहना—अब यह सब मुझे प्रशंसनीय लग रहा है क्योंकि इनके माध्यम से मेरी क्षमाशीलता की परीक्षा हुई है।

(प्रविश्य)

भटः—जयतु महाराजः ।

राजा—अथ किं चेष्टते दुर्योधनः ।

भटः—न खलु दुर्योधन एव, पृथिव्यां राजानः सर्वे प्राप्ताः ।

२.११

द्रोणश्च भीष्मश्च जयद्रथश्च
शल्योऽङ्गराजः शकुनिः कृपश्च ।
तेषां रथोत्कम्पचलत्पताकै-
र्भग्ना ध्वजैरेव वयं न बाणैः ॥

Summary AI There are Droṇa, Bhīṣma, Jayadratha, Śalya, the King of Aṅga, Śakuni, and Kṛpa. We are defeated merely by their banners, fluttering due to the jolting of their chariots, and not even by their arrows.

सारांश AI द्रोण, भीष्म, कर्ण और शकुनि जैसे वीरों के रथों पर लहराती ध्वजाओं को देखकर ही हम पराजित हो गए हैं, अभी तो उनके बाणों का सामना करना शेष है।

राजा—(उत्थाय कृताञ्जलिः) कथं तत्रभवान् गाङ्गेयोऽपि प्राप्तः ।

भगवान्—साधु धर्षितेनापि नातिक्रान्तः समुदाचारः । (आत्मगतम्) भोः,

२.१२

किमर्थं खलु सम्प्राप्तः कुरूणां गुरुरुत्तमः ।
शङ्के तीर्णा प्रतिज्ञेति स्मारणं क्रियते मम ॥

Summary AI Why has the greatest teacher of the Kurus arrived? I suspect that he has come to remind me that the vow has been fulfilled.

सारांश AI कौरवों के श्रेष्ठ गुरु यहाँ किसलिए आए हैं? मुझे संदेह है कि मेरी अज्ञातवास की प्रतिज्ञा पूरी हो गई है और वे मुझे इसी की याद दिलाने आए हैं।

राजा—(प्रकाशम्) कोऽत्र ।

(प्रविश्य)

भटः—जयतु महाराजः ।

राजा—सूतस्तावदाहूयताम् ।

भटः—यदाज्ञापयति महाराजः ।

(निष्क्रान्तः)

(प्रविश्य)

सूतः—जयत्वायुष्मान् ।

२.१३

रथमानय शीघ्रं मे श्लाघ्यः प्राप्तो रणातिथिः ।
तोषयिष्ये शरैर्भीष्मं जेष्यामीत्यमनोरथः ॥

Summary AI Bring my chariot quickly; a praiseworthy guest of battle has arrived! My desire is to gratify Bhīṣma with my arrows, not necessarily to conquer him.

सारांश AI मेरा रथ शीघ्र लाओ, युद्धभूमि में एक प्रशंसनीय अतिथि भीष्म आए हैं। मैं बाणों से भीष्म को संतुष्ट करूँगा, उन्हें पराजित करने का मेरा कोई अनुचित विचार नहीं है।

सूतः—यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । आयुष्मन् !

२.१४

रिपूणां सैन्यभेदेषु यस्ते परिचितो रथः ।
रथचर्यां बहिष्कर्तुं तमास्थायोत्तरो गतः ॥

Summary AI Uttara has set out, mounting that chariot which is well-known to you for breaking through enemy ranks, in order to perform the duties of a charioteer.

सारांश AI राजकुमार उत्तर उसी रथ को लेकर बाहर गए हैं जो शत्रुओं की सेना को भेदने में माहिर है, ताकि वे युद्ध कौशल का प्रदर्शन कर सकें।

राजा—कथं निर्यातः कुमारः ।

भगवान्—भो राजन् ! संवार्यतां संवार्यतां कुमारः ।

२.१५

अगणितगुणदोषो युद्धतीक्ष्णश्च बाल्या-
न्न च दहति न कश्चित् सन्निकृष्टो रणाग्निः ।
अथ च परिहरन्ते धार्तराष्ट्रा न किञ्चि-
न्न खलु परिभवात् ते युद्धदोषान् ब्रवीमि ॥

Summary AI Due to his youth, he disregards merits and flaws and is fierce in battle. It is not that the fire of war does not burn one who is near. Moreover, the sons of Dhṛtarāṣṭra avoid nothing. I do not mention the evils of war out of any sense of insult.

सारांश AI बालक होने के कारण उत्तर गुण-दोष का विचार किए बिना युद्ध की अग्नि में कूद पड़ा है। धृतराष्ट्र के पुत्र किसी को नहीं छोड़ते। मैं यह उनका अपमान करने के लिए नहीं, बल्कि युद्ध की गंभीरता बताने के लिए कह रहा हूँ।

राजा—तेन हि शीघ्रमन्यो रथः कल्प्यताम् ।

सूतः—यदाज्ञापयत्यायुष्मान् ।

राजा—अथवा एहि तावत् ।

सूतः—आयुष्मन् ! अयमस्मि ।

२.१६

त्वमिदानीं कुमारस्य किं न वाहितवान् रथम् ।
अनुज्ञातोऽसि किं तेन न राज्ञां सारथिर्भवान् ॥

Summary AI Why did you not drive the Prince's chariot just now? Were you dismissed by him? Are you not the charioteer of kings?

सारांश AI तुम इस समय राजकुमार के रथ को क्यों नहीं चला रहे हो? क्या उन्होंने तुम्हें आज्ञा दी है? क्या तुम अब राजा के सारथी नहीं रहे?

सूतः—प्रसीदत्वायुष्मान् । रथं कल्पयित्वा तु सूतसमुदाचारेणोपस्थितः खल्वहम् । कुमारेण,

२.१७

किं नु तत्परिहासार्थं किं नु तत्रास्ति कौशलम् ।
मामतिक्रम्य सारथ्ये विनियुक्ता बृहन्नला ॥

Summary AI Is this for the sake of a joke? Or is there some special skill involved? Bypassing me, Bṛhannalā has been appointed to the role of charioteer!

सारांश AI क्या यह कोई उपहास है या इसमें कोई विशेष कौशल छिपा है? मेरी उपेक्षा करके बृहन्नला को सारथी के रूप में क्यों नियुक्त किया गया है?

राजा—कथं बृहन्नलेति ।

भगवान्—राजन् ! अलमलं सम्भ्रमेण ।

२.१८

यदि स्वचक्रोद्धतरेणुदुर्दिनं
रथं समास्थाय गता बृहन्नला ।
परान् क्षणैर्नेमिरवैर्निवारयन्
विनापि बाणान् रथ एव जेष्यति ॥

Summary AI If Bṛhannalā has gone out mounting a chariot that creates a dark day with the dust raised by its wheels, she will conquer the enemies in an instant simply by the sound of the rims, even without arrows.

सारांश AI यदि बृहन्नला रथ लेकर गई है, तो उसके रथ के पहियों की धूल से आकाश ढक जाएगा। वह केवल पहियों की गर्जना से ही शत्रुओं को भगा देगी, उसे बाणों की आवश्यकता भी नहीं पड़ेगी।

राजा—तेन हि शीघ्रमन्यो रथः कल्प्यताम् ।

सूतः—यदाज्ञापयत्यायुष्मान् ।

(निष्क्रान्तः)

(प्रविश्य)

भटः—भग्नः खलु कुमारस्य रथः ।

राजा—कथं भग्नो नाम ।

भटः—श्रोतुमर्हति महाराजः ।

२.१९

बहुभिः समराभिज्ञैराच्छन्नाश्वपथः परैः ।
भग्नो वाहनलोभेन श्मशानाभिमुखो रथः ॥

Summary AI With the path of the horses blocked by many enemies skilled in war, the chariot, broken due to the greed for the vehicle, has turned toward the cremation ground.

सारांश AI युद्ध के जानकारों और शत्रुओं से घिरे होने के कारण, घोड़ों की गति के लालच में वह रथ अब श्मशान की ओर मुड़ गया है।

भगवान्—(आत्मगतम्) आ अत्र खलु गाण्डीवम् । (प्रकाशम्) भो राजन् !

२.२०

निमित्तं किञ्चिदुत्पन्नं श्मशानाभिमुखे रथे ।
धार्तराष्ट्राः स्थिता यत्र श्मशानं तद् भविष्यति ॥

Summary AI Some omen has appeared regarding the chariot facing the cremation ground. Wherever the sons of Dhṛtarāṣṭra are standing, that very place shall become a cemetery.

सारांश AI श्मशान की ओर जाते इस रथ के संदर्भ में कोई विशेष निमित्त उत्पन्न हुआ है। जहाँ भी धृतराष्ट्र के पुत्र खड़े हैं, वह स्थान स्वयं श्मशान में बदल जाएगा।

राजा—भगवन् ! अकाले स्वस्थवाक्यं मन्युमुत्पादयति ।

भगवान्—अलं मन्युना । कदाचिदनृतं नोक्तपूर्वम् ।

राजा—आ अस्त्येतत् । गच्छ भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः ।

भटः—यदाज्ञापयति महाराजः ।

(निष्क्रान्तः)

२.२१

को नु खल्वेष सहसा कम्पयन्निव मेदिनीम् ।
नदीस्रोत इवाविद्धः क्षणात् संवर्तते ध्वनिः ॥

Summary AI Who is this, suddenly making the earth tremble? A sound, like a diverted river current, is swelling in an instant.

सारांश AI अचानक पृथ्वी को कँपा देने वाली यह कैसी ध्वनि है? नदी के वेग के समान यह शब्द क्षण भर में चारों ओर गूँज उठा है।

राजा—ज्ञायतां शब्दः ।

(प्रविश्य)

भटः—जयतु महाराजः । श्मशानान्मुहूर्तविश्रान्ततुरगेण कुमारेण तु---

भगवान्—एष मामनृतवादिनं न कुर्यात् ।

राजा—किं कृतं कुमारेण ।

२.२२

कृता नीला नागाः शरशतनिपातेन कपिला
हयो वा योधो वा न कश्चिच्छरशतम् ।
शरैः स्तम्भीभूताः शरपरिकराः स्यन्दनवराः
शरैश्छन्ना मार्गाः स्रवति धनुरुग्रां शरनदीम् ॥

Summary AI Blue elephants have turned grey by the fall of hundreds of arrows. No horse or warrior escapes the shower. Great chariots, surrounded by arrows, are paralyzed by them. Paths are covered with arrows, and the bow pours forth a fierce river of shafts.

सारांश AI बाणों की वर्षा से हाथी मटमैले हो गए हैं और योद्धा बाणों से ढक गए हैं। रथ रुक गए हैं, मार्ग अवरुद्ध हैं और धनुष से बाणों की भयंकर नदी बह रही है।

भगवान्—(आत्मगतम्)

२.२३

एतदक्ष्यतूणीत्वं येन शक्रस्य खाण्डवे ।
यावत्यः पतिता धारास्तावन्तः प्रेषिताः शराः ॥

Summary AI This is that inexhaustible quiver-power shown against Śakra in the Khāṇḍava forest. As many rain showers as fell, so many arrows were discharged.

सारांश AI यह खाण्डव वन में इंद्र के विरुद्ध दिखाए गए अर्जुन के पराक्रम जैसा है; जितनी वर्षा की बूंदें गिरीं, उतने ही बाण संधान किए गए हैं।

राजा—अथ परेष्विदानीं को वृत्तान्तः ।

भटः—अप्रत्यक्षं हि तत्र मे । प्रवृत्तिपुरुषाः कथयन्ति---

२.२४

धनुर्घोषं द्रोणस्तदिदमिति बुद्ध्वा प्रतिगतो
ध्वजे बाणं दृष्ट्वा कृतमिति न भीष्मः प्रहरति ।
शरैर्भग्नः कर्णः किमिदमिति चान्ये नृपतयो
भयेऽप्येको बाल्यान्न भयमभिमन्युर्गणयति ॥

Summary AI Droṇa, recognizing the bow’s sound, has retreated. Bhīṣma, seeing the arrow on his banner, realizes the task is done and does not strike. Karṇa is broken by arrows, and other kings wonder what is happening. Only Abhimanyu, out of youthful courage, disregards fear even in danger.

सारांश AI धनुष की टंकार से द्रोण और ध्वज देखकर भीष्म पीछे हट गए हैं। कर्ण पराजित है, पर बालक अभिमन्यु निर्भय होकर युद्ध कर रहा है।

भगवान्—कथमभिमन्युः प्राप्तः । भो राजन् !

२.२५

युध्यते यदि सौभद्रस्तेजोग्निर्वंशयोर्द्वयोः ।
सारथिः प्रेष्यतामन्यो विक्लवात्र बृहन्नला ॥

Summary AI If Saubhadra, the fire-like brilliance of both dynasties, is fighting, then another charioteer should be sent. Bṛhannalā is distressed here.

सारांश AI अभिमन्यु के पराक्रम को देखकर बृहन्नला विचलित है, इसलिए रथ संचालन के लिए किसी अन्य सारथि को नियुक्त किया जाना चाहिए।

राजा—मा मा भवानेवम् ।

२.२६

भीष्मं रामशरैरभिन्नकवचं द्रोणं च मन्त्रायुधं
कृत्वा कर्णजयद्रथौ च विमुखौ शेषांश्च तांस्तान् नृपान् ।
सौभद्रं स्वशरैर्न धर्षयति किं भीतः पितुः प्रत्ययात्
संसृष्टोऽपि वयस्यभावसदृशं तुल्यं वयो रक्षति ॥

Summary AI Having turned back Bhīṣma (whose armor was unpierced even by Rāma’s arrows), Droṇa (who possesses mystical weapons), Karṇa, Jayadratha, and other kings, does Arjuna refrain from attacking Saubhadra out of fear of his father? Though engaged in battle, he protects his equal in age like a friend.

सारांश AI भीष्म, द्रोण, कर्ण और जयद्रथ जैसे वीरों को विमुख करने वाला वह योद्धा, पिता के प्रति आदर या समान आयु के कारण अभिमन्यु पर प्रहार नहीं कर रहा है।

भटः—एष खलु कुमारस्य रथः,

२.२७

आलम्बितो भ्रमति धावति तेन मुक्तो
न प्राप्य धर्षयति नेच्छति विकर्तुम् ।
आसन्नभूमिचपलः परिवर्तमानो
योग्योपदेशमिव तस्य रथः करोति ॥

Summary AI Held back, the chariot circles; released, it runs. Reaching the opponent, it does not attack nor desire to strike. Moving nimbly on the nearby ground and turning about, the chariot acts as if following its master's expert instructions.

सारांश AI रथ अद्भुत गति से घूम रहा है और पास आकर भी चोट नहीं करता; वह सारथि के संकेतों का एक आज्ञाकारी शिष्य की भाँति पालन कर रहा है।

राजा—गच्छ । भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः ।

भटः—यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महाराजः । जयतु विराटेश्वरः । प्रियं निवेदये महाराजाय । अवजितं गोग्रहणम् । अपयाता धार्तराष्ट्राः ।

भगवान्—दिष्ट्या भवान् वर्धते ।

राजा—न न । भगवतो वृद्धिरेषा । अथ कुमार इदानीं क्व ।

भटः—दृष्टपरिस्पन्दानां योधपुरुषाणां कर्माणि पुस्तकमारोपयति कुमारः ।

राजा—अहो श्लाघनीयव्यापारः खल्वयं कुमारः ।

२.२८

ताडितस्य हि योधस्य श्लाघनीयेन कर्मणा ।
अकालान्तरिता पूजा नाशयत्येव वेदनाम् ॥

Summary AI For a warrior struck while performing a praiseworthy deed, immediate honor indeed destroys the very pain of the wound.

सारांश AI युद्ध में घायल योद्धा की पीड़ा तब समाप्त हो जाती है, जब उसके श्रेष्ठ कार्यों के लिए उसे तत्काल प्रशंसा और सम्मान प्राप्त हो।

राजा—अथ बृहन्नलेदानीं क्व ।

भटः—प्रियनिवेदनार्थमभ्यन्तरं प्रविष्टा ।

राजा—बृहन्नला तावदाहूयताम् ।

भटः—यदाज्ञापयति महाराजः ।

(ततः प्रविशति बृहन्नला)

बृहन्नला—(निरूप्य सविमर्शम्)

२.२९

गाण्डीवेन मुहूर्तमाततगुणेनासीत् प्रतिस्पर्धितं
बाणानां परिवर्तनेष्वविशदा मुष्टिर्न मे संहता ।
गोधास्थानगता न चास्ति पटुता स्थाने हृतं सौष्ठवं
स्त्रीभावाच्छिथिलाकृतः परिचयादात्मा तु पश्चात् स्मृतः ॥

Summary AI For a moment, there was a rivalry with the strung Gāṇḍīva. My grip was not firm or clear while exchanging arrows. The dexterity of the arm-guard was gone; my graceful posture was lost. Weakened by my female disguise, I only later remembered my true self through familiar practice.

सारांश AI स्त्री वेश के कारण अर्जुन का कौशल और मुट्ठी शिथिल हो गई थी, पर गाण्डीव के संधान से अंततः उन्हें अपने वास्तविक स्वरूप का बोध हुआ।

बृहन्नला—मया हि,

२.३०

अनेन वेषेण नरेन्द्रमध्ये
लज्जायमानेन धनुर्विकृष्टम् ।
यात्रा तु तावच्छरदुर्दिनेषु
शीघ्रं निमग्नः कलुषश्च रेणुः ॥

Summary AI In this disguise, feeling ashamed among kings, I drew the bow. Then the march proceeded through a storm of arrows, and the dust was quickly settled and muddied.

सारांश AI राजाओं के मध्य इस वेश में धनुष उठाना संकोचजनक था, किंतु बाणों की भयंकर वर्षा ने युद्ध की धूल को शीघ्र ही शांत कर दिया।

बृहन्नला—भोः !

२.३१

जित्वापि गां विजयमप्युपलभ्य राज्ञो
नैवास्ति मे जयगतो मनसि प्रहर्षः ।
दुःशासनं समरमूर्धनि सन्निगृह्य
बद्ध्वा यदद्य न विराटपुरं प्रविष्टः ॥

Summary AI Even after winning back the cows and obtaining victory for the King, there is no joy of triumph in my heart, because I have not today entered Virāṭa’s city after seizing and binding Duḥśāsana on the battlefield.

सारांश AI विजय और गौओं की प्राप्ति के बाद भी मन में संतोष नहीं है, क्योंकि दुशासन को बंदी बनाकर विराट नगर नहीं लाया जा सका।

बृहन्नला—उत्तराप्रीतिदत्तालङ्कारेणालङ्कृतो व्रीडित इवास्मि राजानं द्रष्टुम् । तस्माद् विराटेश्वरं पश्यामि । अये ! अयमार्यो युधिष्ठिरः,

२.३२

सयौवनः श्रेष्ठतपोवने रतो
नरेश्वरो ब्राह्मणवृत्तिमाश्रितः ।
विमुक्तराज्योऽप्यभिवर्धितः श्रिया
त्रिदण्डधारी न च दण्डधारकः ॥

Summary AI This lord of men, though youthful, is devoted to the highest forest of penance and has adopted the lifestyle of a Brāhmaṇa. Though he has relinquished his kingdom, he is increased in splendor; he carries the triple staff of an ascetic, not the rod of punishment.

सारांश AI युधिष्ठिर युवावस्था में ही तपोवन में ब्राह्मण वृत्ति का पालन कर रहे हैं। वे राज्यहीन होकर भी तेजस्वी हैं और दंड के स्थान पर त्रिदण्ड धारण करते हैं।

बृहन्नला—(उपगम्य) भगवन् ! अभिवादये ।

भगवान्—स्वस्ति ।

बृहन्नला—जेदु भट्टा । [जयतु भर्ता ।]

२.३३

अकारणं रूपमकारणं कुलं
महत्सु नीचेषु च कर्म शोभते ।
इदं हि रूपं परिभूतपूर्वकं
तदेव भूयो बहुमानमागतम् ॥

Summary AI Neither appearance nor lineage matters among the high or low; only action shines. Indeed, this very form, which was previously treated with contempt, has now again attained great honor.

सारांश AI कुल और रूप से बढ़कर कर्म का महत्त्व है। श्रेष्ठ कर्मों के कारण ही एक तिरस्कृत रूप भी पुनः समाज में अत्यधिक सम्मान प्राप्त करता है।

राजा—बृहन्नले ! परिश्रान्तामपि भवतीं भूयः परिश्रमयिष्ये । उच्यतां रणविस्तरः ।

बृहन्नला—सुणादु भट्टा । [शृणोतु भर्ता ।]

राजा—ऊर्जितं कर्म । संस्कृतमभिधीयताम् ।

बृहन्नला—श्रोतुमर्हति महाराजः । [श्रोतुमर्हति महाराजः ।]

(प्रविश्य)

भटः—जयतु महाराजः ।

२.३४

अपूर्व इव ते हर्षः केनासि ब्रूहि विस्मितः ।
अश्रद्धेयं प्रियं प्राप्तं सौभद्रो ग्रहणं गतः ॥

Summary AI Your joy seems unprecedented. Tell me, by what are you so amazed? An incredible piece of good news has arrived: Saubhadra has been captured.

सारांश AI इस अपूर्व प्रसन्नता का कारण पूछने पर ज्ञात होता है कि एक सुखद और अविश्वसनीय समाचार मिला है—अभिमन्यु को बंदी बना लिया गया है।

बृहन्नला—कथं गृहीतः । (आत्मगतम्)

२.३५

तुलितबलमिदं मयाद्य सैन्यं
परिगणितं च रणेऽद्य मे स दृष्टः ।
सदृश इह तु तेन नास्ति कश्चित्
क इह भवेन्नहतेषु कीचकेषु ॥

Summary AI Today I have weighed the strength of this army and assessed it in battle. Today I have seen him. There is no one here equal to him. Had the Kīcakas not been slain, who else could he be?

सारांश AI रणभूमि में उस बालक का पराक्रम अतुलनीय है। उसकी तुलना केवल उन्हीं से संभव है जिन्होंने पूर्व में कीचकों का वध किया था।

भगवान्—बृहन्नले ! किमेतत् ।

बृहन्नला—भगवन् !

२.३६

न जाने तस्य जेतारं बलवाञ्छिक्षितस्तु सः ।
पितॄणां भाग्यदोषेण प्राप्नुयादपि धर्षणम् ॥

Summary AI I do not know who could conquer him, for he is powerful and well-trained. Yet, due to the misfortune of his elders, he might have suffered an attack.

सारांश AI बलवान और शिक्षित अभिमन्यु को हराना अत्यंत कठिन है; वह संभवतः अपने पिताओं के प्रतिकूल भाग्य के कारण ही शत्रु द्वारा पकड़ा गया होगा।

राजा—कथमिदानीं गृहीतः ।

२.३७

रथमासाद्य निःशङ्कं बाहुभ्यामवतारितः ।
केन ।
यः किलैष नरेन्द्रेण विनियुक्तो महानसे ॥

Summary AI Approaching the chariot without hesitation, he was pulled down by two arms. By whom? By the one who was indeed appointed by the King to the kitchen.

सारांश AI अभिमन्यु को रथ से निर्भयतापूर्वक अपनी भुजाओं के बल पर किसने उतारा? उसी ने जिसे राजा ने अपनी रसोई में नियुक्त किया है।

बृहन्नला—(अपवार्य) एवमार्यभीमेन परिष्वक्तः, न गृहीतः ।

२.३८

दूरस्था दर्शनादेव वयं सन्तोषमागताः ।
पुत्रस्नेहस्तु निर्विष्टो येन सुव्यक्तकारिणा ॥

Summary AI Remaining at a distance, we have attained satisfaction merely by sight. But he, by his clear actions, has truly experienced the affection for a son.

सारांश AI हम तो उसे दूर से देखकर ही सुखी हैं, किंतु जिसने उसे पकड़ने का साहसपूर्ण कार्य किया, उसने वास्तविक पितृ-स्नेह का सुख प्राप्त किया है।

राजा—तेन सत्कृत्य प्रवेश्यतामभिमन्युः ।

भगवान्—भो राजन् ! वृष्णिपाण्डवनाथस्याभिमन्योः पूजां भूयादिति लोको ज्ञास्यति । तदवधीरणमस्य न्याय्यम् ।

राजा—नावधीरणमर्हति यादवीपुत्रः । कुतः,

२.३९

पुत्रो ह्येष युधिष्ठिरस्य तु वयस्तुल्यं हि नः सूनुना
सम्बन्धो द्रुपदेन नः कुलगतो नप्ता हि तस्माद् भवेत् ।
जामातृत्वमदूरतोऽपि च भवेत् कन्यापितृत्वं हि नः
पूजार्होऽप्यतिथिर्भवेत् स्वविभवैरिष्टा हि नः पाण्डवाः ॥

Summary AI He is indeed the son of Yudhiṣṭhira, equal in age to our own son. Through Drupada, we share a family connection; thus, he is our grandson. Furthermore, he is almost a son-in-law, making us fathers of the bride. He is a guest worthy of worship with our wealth. Truly, the Pāṇḍavas are dear to us.

सारांश AI युधिष्ठिर का पुत्र होने के कारण वह हमारे लिए पुत्रवत और नाती है। पांडव हमारे लिए आदरणीय अतिथि और प्रिय संबंधी हैं।

भगवान्—एवमेतत् । वक्तव्यं परिहर्तव्यं च ।

राजा—अथ केनायं प्रवेशयितव्यः ।

भगवान्—बृहन्नलया प्रवेशयितव्यः ।

राजा—बृहन्नले ! प्रवेश्यतामभिमन्युः ।

बृहन्नला—यदाज्ञापयति महाराजः । (आत्मगतम्) चिरस्य खल्वाकाङ्क्षितोऽयं नियोगो लब्धः ।

भगवान्—(आत्मगतम्)

२.४०

अद्येदानीं यातु सन्दर्शनं वा
शून्ये दृष्ट्वा गाढमालिङ्गनं वा ।
स्वैरं तावद् यातुमुद्बाष्पतां वा
मत्प्रत्यक्षं लज्जते ह्येष पुत्रम् ॥

Summary AI Should he now come for an audience? Or should I see him in private and embrace him tightly? Or should he give free vent to his tears? For he is surely ashamed to embrace his son in my presence.

सारांश AI उसे सामने आने दें या एकांत में मिलने दें ताकि प्रेम के आँसू बह सकें, क्योंकि अर्जुन अपने पुत्र के समक्ष अपने वेश के कारण लज्जित है।

राजा—पश्यतु भवान् कुमारस्य कर्म ।

२.४१

नृपा भीष्मादयो भग्नाः सौभद्रो ग्रहणं गतः ।
उत्तरेणाद्य संक्षेपादर्थतः पृथिवी जिता ॥

Summary AI The kings, led by Bhīṣma, have been defeated, and the son of Subhadrā (Abhimanyu) has been captured. Today, in short, the entire earth has effectively been conquered by Uttara.

सारांश AI भीष्म आदि राजा पराजित हुए और सुभद्रा पुत्र अभिमन्यु को बंदी बना लिया गया। राजकुमार उत्तर ने आज संक्षेप में पूरी पृथ्वी को जीत लिया है।

(ततः प्रविशति भीमसेनः)

२.४२

आदीपिते जतुगृहे स्वभुजावसक्ता
मद्भ्रातरश्च जननी च मयोपनीता ।
सौभद्रमेकमवतार्य रथात्तु बालं
तं च श्रमं प्रथममद्य समं हि मन्ये ॥

Summary AI When the wax house was set ablaze, I carried my mother and brothers on my own arms to safety. But today, having lifted the young son of Subhadrā alone from his chariot, I consider that previous labor and this one to be equal.

सारांश AI लाक्षागृह की आग से माता और भाइयों को बचाने की तुलना में, आज बालक अभिमन्यु को रथ से उतारकर बंदी बनाना मैं अधिक परिश्रम वाला कार्य मानता हूँ।

भीमसेनः—इत इतः कुमारः ।

(ततः प्रविशतोऽभिमन्युर्बृहन्नला च)

अभिमन्युः—भोः ! को नु खल्वेषः,

२.४३

विशालवक्षास्तनिमार्जितोदरः
स्थिरोन्नतांसोरुमहान् कटीकृशः ।
इहाहृतो येन भुजैकयन्त्रितो
बलाधिकेनापि न चास्मि पीडितः ॥

Summary AI He has a broad chest, a slender belly, firm and high shoulders and thighs, and a thin waist. Although I was restrained by his single arm and brought here by one superior in strength, I have not been pained.

सारांश AI विशाल वक्ष और पुष्ट कंधों वाले जिस बलवान व्यक्ति ने मुझे अपनी एक भुजा से जकड़ लिया, उसने बंदी होने पर भी मुझे तनिक भी पीड़ा नहीं दी।

बृहन्नला—इत इतः कुमारः ।

अभिमन्युः—अये ! अयमपरः कः,

२.४४

अयुज्यमानैः प्रमदाविभूषणैः
करेणुशोभाभिरिवार्पितो गजः ।
लघुश्च वेषेण महानिवौजसा
विभात्युमावेषमिवाश्रितो हरः ॥

Summary AI Adorned with feminine ornaments that seem ill-suited like a majestic elephant decorated with the grace of a female elephant, he appears slight in dress but great in prowess, like Lord Hara assuming the form of Umā.

सारांश AI अनुपयुक्त नारी आभूषणों में यह व्यक्ति गजराज जैसा लग रहा है। स्त्री वेश में होकर भी अपने तेज के कारण यह उमा का रूप धरे शिव जैसा प्रतीत होता है।

बृहन्नला—(अपवार्य) इममिहानयता किमिदानीमार्येण कृतम् ।

२.४५

अवजित इति तावद् दूषितः पूर्वयुद्धे
दयितसुतवियुक्ता शोचनीया सुभद्रा ।
जित इति पुनरेनं रुष्यते वा सुभद्रो
भवतु बहु किमुक्त्वा दूषितो हस्तसारः ॥

Summary AI He was already disgraced as 'conquered' in the previous battle, and Subhadrā is pitiable for being separated from her beloved son. If he is called 'conquered' again, the son of Subhadrā is offended. Why say more? Let it be; his manual prowess is proven.

सारांश AI युद्ध में पराजय से अभिमन्यु की कीर्ति दूषित हुई और सुभद्रा शोकमग्न होगी। अब अधिक बोलने से क्या लाभ, जीते जाने पर उसका बल व्यर्थ सिद्ध हुआ।

भीमसेनः—अर्जुन !

बृहन्नला—अथ किम् ! अथ किम् ! अर्जुनपुत्रोऽयम् ।

भीमसेनः—(अपवार्य)

२.४६

जानाम्येतान् निग्रहादस्य दोषान्
को वा पुत्रं मर्षयेच्छत्रुहस्ते ।
इष्टापत्त्या किन्तु दुःखे हि मग्ना
पश्यत्वेनं द्रौपदीत्याहृतोऽयम् ॥

Summary AI I recognize the faults in capturing him, for who would tolerate their son in the hands of an enemy? However, he was brought here so that Draupadī, immersed in grief, might find solace by seeing him through this fortunate occurrence.

सारांश AI मैं इसे बंदी बनाने के दोष जानता हूँ, पर दुखी द्रौपदी इसे देख सके, इसी प्रयोजन से इसे यहाँ लाया गया है। पुत्र का शत्रु हस्तगत होना असहनीय है।

बृहन्नला—(अपवार्य) आर्य ! अभिभाषणकौतूहलं मे महत् । वाचालयत्वेनमार्यः ।

भीमसेनः—(अपवार्य) बाढम् । अभिमन्यो !

अभिमन्युः—अभिमन्युर्नाम ।

भीमसेनः—रुष्यत्येष मया । त्वमेवैनमभिभाषय ।

बृहन्नला—अभिमन्यो !

अभिमन्युः—कथं कथम् । अभिमन्युर्नामाहम् । भोः !

२.४७

नीचैरप्यभिभाष्यन्ते नामभिः क्षत्रियान्वयाः ।
इहायं समुदाचारो ग्रहणं परिभूयते ॥

Summary AI Those of Kṣatriya lineage are addressed by their names even by lowly people. In this place, this is the customary behavior, where capture is accompanied by insult.

सारांश AI यहाँ क्षत्रिय वंशजों को भी नीचों की तरह उनके नाम से पुकारा जा रहा है। यह आचरण बंदी बनाए जाने के अपमान को और अधिक बढ़ा देता है।

बृहन्नला—अभिमन्यो ! सुखमास्ते ते जननी ।

अभिमन्युः—कथं कथम् । जननी नाम ।

२.४८

किं भवान् धर्मराजो मे भीमसेनो धनञ्जयः ।
यन्मां पितृवदाक्रम्य स्त्रीगतां पृच्छसे कथाम् ॥

Summary AI Are you my King Dharma (Yudhiṣṭhira), Bhīmasena, or Dhanañjaya (Arjuna), that you question me about women as if you were my father?

सारांश AI क्या आप मेरे पिता धर्मराज, भीम या अर्जुन हैं? जो आप एक पिता की भाँति अधिकार जताते हुए मुझसे मेरी माता के कुशल-क्षेम के बारे में पूछ रहे हैं।

बृहन्नला—अभिमन्यो ! अपि कुशली देवकीपुत्रः केशवः ।

अभिमन्युः—कथं तत्रभवन्तमपि नाम्ना । अथ किम्, अथ किम् । कुशली भवतः संसृष्टः ।

(उभौ परस्परमवलोकयतः)

अभिमन्युः—कथमिदानीं सावज्ञमिव मां हस्यते ।

बृहन्नला—न खलु किञ्चित् ।

२.४९

पार्थं पितरमुद्दिश्य मातुलं च जनार्दनम् ।
तरुणस्य कृतास्त्रस्य युक्तो युद्धपराजयः ॥

Summary AI Considering that your father is Pārtha and your maternal uncle is Janārdana, is it proper for a young man trained in weaponry to suffer defeat in battle?

सारांश AI अर्जुन जैसे पिता और श्रीकृष्ण जैसे मामा होने पर भी, अस्त्र-विद्या में निपुण मुझ जैसे तरुण योद्धा की युद्ध में पराजय होना आश्चर्यजनक नहीं है।

अभिमन्युः—अलं स्वच्छन्दप्रलापेन ।

२.५०

अलमात्मस्तवं कर्तुं नास्माकमुचितं कुले ।
हतेषु हि शरान् पश्य नाम नान्यद् भविष्यति ॥

Summary AI Enough of self-praise; it is not fitting for our family. Look at the arrows in the fallen; my name alone will be on them, and no one else's.

सारांश AI आत्म-प्रशंसा हमारे कुल की रीति नहीं है। रणभूमि में गिरे हुए सैनिकों पर लगे बाणों को देखिए, उन पर मेरे नाम के अतिरिक्त और कुछ नहीं मिलेगा।

बृहन्नला—(आत्मगतम्) सम्यगाह कुमारः ।

२.५१

सरथतुरगदृप्तनागयोधे
शरनिपुणेन न कश्चिदप्यविद्धः ।
अहमपि च परिक्षतो भवेयं
यदि न मया परिवर्तितो रथः स्यात् ॥

Summary AI In that battle involving chariots, horses, and proud elephants, no one was left unpierced by that expert archer. Even I would have been wounded if I had not turned the chariot away.

सारांश AI हाथियों, घोड़ों और रथों से भरे इस युद्ध में कोई भी ऐसा योद्धा नहीं बचा जिसे अभिमन्यु ने घायल न किया हो। यदि मैं रथ न मोड़ता, तो मैं भी घायल हो जाता।

बृहन्नला—(प्रकाशम्) एवं वाक्यशौण्डीर्यम् । किमर्थं तेन पदातिना गृहीतः ।

२.५२

अशस्त्रो मामभिगतस्ततोऽस्मि ग्रहणं गतः ।
न्यस्तशस्त्रं हि को हन्यादर्जुनं पितरं स्मरन् ॥

Summary AI He approached me unarmed, and therefore I was captured. Remembering my father Arjuna, who would strike one who has laid down his weapons?

सारांश AI वह निहत्था होकर मेरे पास आया, इसीलिए मैं पकड़ा गया। शस्त्रहीन पर प्रहार न करने के पिता अर्जुन के आदर्शों का स्मरण करते हुए भला मैं उसे कैसे मारता?

२.५३

धन्यः खल्वर्जुनो येन प्रत्यक्षमुभयं श्रुतम् ।
पुत्रस्य च पितुः श्लाघ्यं सङ्ग्रामेषु पराक्रमः ॥

Summary AI Arjuna is indeed fortunate, for he has heard firsthand accounts of the praiseworthy valor of both father and son in battles.

सारांश AI अर्जुन वास्तव में भाग्यशाली हैं, जिन्होंने प्रत्यक्ष रूप से अपने और अपने पुत्र, दोनों के युद्ध कौशल एवं पराक्रम की ऐसी गौरवपूर्ण प्रशंसा सुनी है।

राजा—त्वर्यतां त्वर्यतामभिमन्युः ।

बृहन्नला—इत इतः कुमारः । एष महाराजः । उपसर्पतु कुमारः ।

अभिमन्युः—आः कस्य महाराजः ।

बृहन्नला—न न । ब्राह्मणेन सहास्ते ।

अभिमन्युः—ब्राह्मणेनेति । भगवन् ! अभिवादये ।

भगवान्—एह्येहि वत्स !

२.५४

शौण्डीर्यं धृतिविनयं दयां स्वपक्षे
माधुर्यं धनुषि जयं पराक्रमं च ।
एकस्मिन् पितरि गुणानवाप्नुहि त्वं
शेषाणां यदपि च रोचते चतुर्णाम् ॥

Summary AI May you inherit from your father alone his pride, fortitude, humility, compassion towards his own side, sweetness, victory in archery, and valor—indeed, all those qualities that please the other four (Pāṇḍavas) as well.

सारांश AI तुम अपने पिता के समान ही वीरता, धैर्य, विनय, दया और पराक्रम जैसे गुणों को धारण करो। अन्य चारों पिताओं के श्रेष्ठ गुण भी तुममें समाहित हों।

अभिमन्युः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

राजा—एह्येहि पुत्र ! कथं न मामभिवादयसि । अहो अहो उत्सिक्तः खल्वयं क्षत्रियकुमारः । अहमस्य दर्पशमनं करोमि । अथ केनायं गृहीतः ।

भीमसेनः—महाराज ! मया ।

अभिमन्युः—अशस्त्रेणेत्यभिधीयताम् ।

भीमसेनः—शान्तं शान्तं पापम् ।

२.५५

सहजौ मे प्रहरणं भुजौ पीनांसकोमलौ ।
तावाश्रित्य प्रयुध्येयं दुर्बलैर्गृह्यते धनुः ॥

Summary AI My arms, with their thick shoulders and supple strength, are my natural weapons. Relying on them, I shall fight; a bow is taken up only by the weak.

सारांश AI मेरी ये पुष्ट भुजाएँ ही मेरे सहज शस्त्र हैं। मैं इन्हीं के बल पर युद्ध करता हूँ, क्योंकि धनुष धारण करना तो निर्बल लोगों का काम है।

अभिमन्युः—मा तावद् भोः !

२.५६

बाहुरक्षौहिणी यस्य निर्व्याजो यस्य विक्रमः ।
किं भवान् मध्यमस्तातस्तस्यैतत् सदृशं वचः ॥

Summary AI Are you the middle father (Bhīmasena), whose arm itself is an entire army and whose prowess is honest? This speech is worthy of him.

सारांश AI जिसकी भुजाएँ स्वयं एक सेना के समान हों और जिसका पराक्रम वास्तविक हो, क्या आप मध्यम पांडव भीम हैं? यह वचन उन्हीं के व्यक्तित्व के अनुरूप है।

भगवान्—पुत्र ! कोऽयं मध्यमो नाम ।

अभिमन्युः—श्रूयताम् । नन्वनुत्तरा वयं ब्राह्मणेषु । साध्वन्यो ब्रूयात् ।

राजा—भवतु भवतु । मद्वचनात् पुत्र ! कोऽयं मध्यमो नाम ।

अभिमन्युः—श्रूयताम् । येन,

२.५७

योक्त्रयित्वा जरासन्धं कण्ठश्लिष्टेन बाहुना ।
असह्यं कर्म तत् कृत्वा नीतः कृष्णोऽतदर्हताम् ॥

Summary AI By binding Jarāsandha with an arm clasped around his neck and performing that unbearable feat, he reduced Kṛṣṇa to a state of unworthiness by accomplishing what seemed impossible.

सारांश AI जिसने अपनी भुजाओं से जरासंध का गला घोंटकर वह दुष्कर कार्य किया और श्रीकृष्ण को उस अयोग्य स्थिति से मुक्त किया, उसी भीम के ये वचन हैं।

२.५८

न ते क्षेपेण रुष्यामि रुष्यता भवता रमे ।
किमुक्त्वा नापराद्धोऽहं कथं तिष्ठति यात्विति ॥

Summary AI I am not angered by your insult; rather, I am delighted by your anger. What could I say to not be at fault? Perhaps by saying, 'Why does he stand here? Let him go'?

सारांश AI तुम्हारी कटु बातों से मैं रुष्ट नहीं हूँ, बल्कि तुम्हारे इस क्रोध में मुझे प्रसन्नता हो रही है। यदि मैंने कोई अपराध नहीं किया, तो तुम यहाँ क्यों खड़े हो? जाओ।

अभिमन्युः—यद्यहमनुग्राह्यः,

२.५९

पादयोः समुदाचारः क्रियतां निग्रहोचितः ।
बाहुभ्यामाहृतं भीमो बाहुभ्यामेव नेष्यति ॥

Summary AI Let the proper conduct befitting a captive be applied to my feet. Bhīma, who brought me here with his two arms, will take me away with his two arms alone.

सारांश AI मेरे साथ एक बंदी के योग्य व्यवहार करते हुए पैरों में बेड़ियाँ डालिए। भीम मुझे अपनी भुजाओं से पकड़कर लाए हैं, वे ही मुझे वापस ले जाएँगे।

(ततः प्रविशत्युत्तरः)

२.६०

मिथ्याप्रशंसा खलु नाम कष्टा
येषां तु मिथ्यावचनेषु भक्तिः ।
अहं हि युद्धाश्रयमुच्यमानो
वाचानुवर्ती हृदयेन लज्जे ॥

Summary AI False praise is indeed painful for those who value truth. Being spoken of in relation to the battle, though I follow along with words, I am ashamed in my heart.

सारांश AI सत्यनिष्ठों के लिए झूठी प्रशंसा अत्यंत पीड़ादायक होती है। युद्ध कौशल के लिए की जा रही इस प्रशंसा को सुनकर मैं ऊपर से तो उत्तर दे रहा हूँ, पर हृदय से लज्जित हूँ।

उत्तरः—(उपसृत्य) भगवन् ! अभिवादये ।

भगवान्—स्वस्ति ।

उत्तरः—तात ! अभिवादये ।

राजा—एह्येहि पुत्र ! आयुष्मान् भव । पुत्र ! पूजिताः कृतकर्माणो योधपुरुषाः ।

उत्तरः—पूजिताः । पूज्यतमस्य क्रियतां पूजा ।

राजा—पुत्र ! कस्मै ।

उत्तरः—इहात्रभवते धनञ्जयाय ।

राजा—कथं धनञ्जयायेति ।

उत्तरः—अथ किम् । अत्रभवता,

२.६१

श्मशानाद्धनुरादाय तूणी चाक्षयसायके ।
नृपा भीष्मादयो भग्ना वयं च परिरक्षिताः ॥

Summary AI After taking the bow and the two quivers with inexhaustible arrows from the cremation ground, the kings led by Bhīṣma were defeated, and we were protected.

सारांश AI श्मशान से धनुष और अक्षय तरकश लेकर भीष्म आदि राजाओं को पराजित किया गया और हमारी रक्षा की गई।

राजा—एवमेतत् ।

बृहन्नला—प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः ।

२.६२

अयं बाल्यात्तु सम्भ्रान्तो न वेति प्रहरन्नपि ।
कृत्स्नं कर्म स्वयं कृत्वा परस्येत्यवगच्छति ॥

Summary AI He, who has been confused since childhood, does not realize even while striking; having performed the entire action himself, he believes it to be the work of another.

सारांश AI यह बालक स्वभाव से भ्रमित है, प्रहार करते समय भी इसे भान नहीं रहता; सारा कार्य स्वयं करके भी वह उसे दूसरे का किया समझता है।

उत्तरः—व्यपनयतु भवाञ्छङ्काम् । इदमाख्यास्यते,

२.६३

प्रकोष्ठान्तरसंगूढं गाण्डीवज्याहतं किणम् ।
यत्तद् द्वादशवर्षान्ते नैव याति सवर्णताम् ॥

Summary AI The scar hidden within the forearm, caused by the impact of the Gāṇḍīva bowstring, has not regained the natural color of the skin even at the end of twelve years.

सारांश AI कलाई पर गाण्डीव की प्रत्यंचा के आघात से बना वह निशान, जो बारह वर्ष बीतने पर भी त्वचा के सामान्य रंग जैसा नहीं हुआ, यहाँ स्पष्ट है।

२.६४

एतन्मे पारिहार्याणां व्यावर्तनकृतं किणम् ।
सन्निरोधविवर्णत्वाद् गोधास्थानमिहागतम् ॥

Summary AI This scar of mine was caused by the friction of ornaments; due to the discoloration from pressure, it has come to resemble the mark of a leather bracer here.

सारांश AI आभूषणों के घर्षण से बना यह निशान निरंतर दबाव के कारण विवर्ण होकर अब गोधा (हस्तत्राण) के स्थान जैसा प्रतीत होता है।

राजा—पश्यामस्तावत् ।

२.६५

रुद्रबाणावलीढाङ्गो यद्यहं भारतोऽर्जुनः ।
अव्यक्तं भीमसेनोऽयमयं राजा युधिष्ठिरः ॥

Summary AI If I am Arjuna, the descendant of Bharata, whose body was grazed by the arrows of Rudra, then this hidden one is Bhīmasena, and this is King Yudhiṣṭhira.

सारांश AI यदि मैं शिव के बाणों से चिह्नित अंगों वाला अर्जुन हूँ, तो ये निश्चित रूप से भीमसेन हैं और ये महाराज युधिष्ठिर हैं।

राजा—धर्मराज ! वृकोदर ! धनञ्जय ! कथं न मां विश्वसिथ । भवतु भवतु प्राप्तकाले । बृहन्नले ! प्रविश त्वमभ्यन्तरम् ।

बृहन्नला—यदाज्ञापयति महाराजः ।

भगवान्—अर्जुन ! न खलु न खलु प्रवेष्टव्यम् । तीर्णप्रतिज्ञा वयम् ।

अर्जुनः—यदाज्ञापयत्यार्यः ।

२.६६

शूराणां सत्यसन्धानां प्रतिज्ञां परिरक्षताम् ।
पाण्डवानां निवासेन कुलं मे नष्टकल्मषम् ॥

Summary AI My lineage has been purified of its sins by the stay of the Pāṇḍavas, who are heroes, true to their word, and protectors of their vows.

सारांश AI सत्यनिष्ठ और प्रतिज्ञापालक शूरवीर पाण्डवों के यहाँ निवास करने से मेरा संपूर्ण कुल पवित्र और निष्पाप हो गया है।

अभिमन्युः—इहात्रभवन्तो मे पितरः । तेन खलु,

२.६७

न रुष्यन्ति मया क्षिप्ता हसन्तश्च क्षिपन्ति माम् ।
दिष्ट्या गोग्रहणं स्वन्तं पितरो येन दर्शिताः ॥

Summary AI They do not get angry even when provoked by me, and they mock me while laughing. Fortunately, the cattle-raid has ended well, through which my elders have been revealed.

सारांश AI मेरे कटु वचनों पर भी ये क्रोधित नहीं होते और हँसते हुए उत्तर देते हैं। सौभाग्य से गौ-हरण सुखद रहा जिससे इन पूज्य बड़ों के दर्शन हुए।

अभिमन्युः—(भीमसेनमुद्दिश्य) भोस्तात !

२.६८

अज्ञानात्तु मया पूर्वं यद् भवान् नाभिवादितः ।
तस्य पुत्रापराधस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

Summary AI Since I did not greet you earlier out of ignorance, you ought to show grace for that offense committed by your son.

सारांश AI अज्ञानतावश पूर्व में जो मैंने आपका अभिवादन नहीं किया, पुत्र के उस अपराध के लिए आप मुझ पर प्रसन्न होकर मुझे क्षमा करें।

(इति प्रणमति)

भीमसेनः—एह्येहि पुत्र ! पितृसदृशपराक्रमो भव ।

अभिमन्युः—अनुगृहीतोऽस्मि ।

भीमसेनः—पुत्र ! अभिवादयस्व पितरम् ।

अभिमन्युः—भोस्तात ! अभिवादये ।

अर्जुनः—एह्येहि पुत्र !

२.६९

अयं स हृदयाह्लादी पुत्रगात्रसमागमः ।
यत्तद् द्वादशवर्षान्ते प्रोषितः पुनरागतः ॥

Summary AI This is that heart-delighting union with a son's body, for you have returned after living abroad for twelve years.

सारांश AI बारह वर्षों तक दूर रहने के बाद पुनः लौटे हुए पुत्र के शरीर का यह मिलन और स्पर्श हृदय को अत्यंत आनंद देने वाला है।

अर्जुनः—पुत्र ! अभिवाद्यतां विराटेश्वरः ।

अभिमन्युः—अभिवादये ।

राजा—एह्येहि वत्स !

२.७०

यौधिष्ठिरं धैर्यमवाप्नुहि त्वं
भीमं बलं नैपुणमर्जुनस्य ।
माद्रीसुतात् कान्तिमथाभिरूप्यं
कीर्तिं च कृष्णस्य जगत्प्रियस्य ॥

Summary AI May you attain the patience of Yudhiṣṭhira, the strength of Bhīma, the skill of Arjuna, the beauty and charm of the sons of Mādrī, and the fame of Kṛṣṇa, who is beloved by the world.

सारांश AI तुम युधिष्ठिर जैसा धैर्य, भीम जैसा बल, अर्जुन जैसी कुशलता, नकुल-सहदेव जैसी कांति और श्रीकृष्ण जैसी कीर्ति प्राप्त करो।

राजा—(आत्मगतम्) उत्तरासन्निकर्षस्तु मां बाधते । किमिदानीं करिष्ये । भवतु दृष्टम् । कोऽत्र ।

(प्रविश्य)

भटः—जयतु महाराजः ।

राजा—आपस्तावत् ।

भटः—यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) इमा आपः ।

राजा—(परिगृह्य) अर्जुन ! गोग्रहणविजयशुल्कार्थं प्रतिगृह्यतामुत्तरा ।

युधिष्ठिरः—एतदवनतं शिरः ।

अर्जुनः—(आत्मगतम्) कथं चारित्रं मे तुलयति । (प्रकाशम्) भो राजन् !

२.७१

इष्टमन्तःपुरं सर्वं मातृवत् पूजितं मया ।
उत्तरैषा त्वया दत्ता पुत्रार्थे प्रतिगृह्यते ॥

Summary AI All the beloved ladies of the inner quarters were honored by me like mothers. This Uttarā, offered by you, is accepted for the sake of my son.

सारांश AI मैंने अंतःपुर की सभी स्त्रियों का माता के समान सम्मान किया है। आपके द्वारा पुत्र के निमित्त दी गई उत्तरा को मैं स्वीकार करता हूँ।

युधिष्ठिरः—एतदुन्नतं शिरः ।

२.७२

इदानीं युद्धशूराणां चारित्रेषु व्यवस्थितः ।
अन्तःपुरनिवासस्य सदृशीं कृतवान् क्रियाम् ॥

Summary AI Now, established in the conduct of heroes of war, you have performed an action worthy of your stay in the inner quarters.

सारांश AI युद्ध के वीरों जैसा आचरण करते हुए आपने अंतःपुर में अपने निवास के दौरान किए गए कार्यों के सर्वथा अनुरूप ही श्रेष्ठ कर्म किया है।

राजा—अद्यैव गुणवन्नक्षत्रम् । अद्यैव विवाहोऽस्य प्रवर्तताम् ।

युधिष्ठिरः—भवतु भवतु पितामहसकाशमुत्तरं प्रेषयामः ।

राजा—यदभिरुचितं भवद्भ्यः । धर्मराजवृकोदरधनञ्जयाः ! इत इत भवन्तः । अनेनैव प्रहर्षेणाभ्यन्तरं प्रविशामः ।

सर्वे—बाढम् ।

(निष्क्रान्ताः सर्वे)

इति द्वितीयोऽङ्कः ।

Other texts to read

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासः

मध्यमव्यायोगः भासः

About

Resources

Connect