॥ अथ तृतीयोऽङ्कः ॥
(ततः प्रविशति भटः)
भटः—भो भोः ! निवेद्यतां निवेद्यतां सर्वक्षत्राचार्यपुरोगाणां क्षत्रियाणाम् । एष हि,
३.१
अपास्य नारायणचक्रजं भयं
चिरप्रनष्टान् परिभूय बान्धवान् ।
धनुःसहायैः कुरुभिर्न रक्षितो
हृतोऽभिमन्युः क्रियतां व्यपत्रपा ॥
Summary AI Having discarded the fear arising from Nārāyaṇa’s discus and overcoming long-lost kinsmen, Abhimanyu was not protected but captured by the Kurus who had bows as their only aid. Therefore, let shame be felt.
सारांश AI नारायण के चक्र के भय को त्याग कर और चिरकाल से बिछड़े संबंधियों को पाकर भी, यदि धनुर्धारी कौरव अभिमन्यु की रक्षा नहीं कर सके और वह पकड़ा गया, तो यह लज्जा का विषय है।
(ततः प्रविशतो भीष्मद्रोणौ)
द्रोणः—सूत ! कथय कथय ।
३.२
रणपटुरपनीतः केन मे शिष्यपुत्रः
क इह मम शरैस्तैर्दैवतैर्योद्धुकामः ।
कथय पुरुषसारं यावदस्त्रं बलं वा
बलवत इव दूतांस्तत्र सम्प्रेषयामि ॥
Summary AI By whom was my disciple’s son, skilled in battle, carried away? Who here desires to fight against my divine arrows? Speak of his manly strength, so that I may dispatch weapons, forces, or messengers there, as if to a powerful foe.
सारांश AI युद्ध में निपुण मेरे शिष्य के पुत्र को किसने बंदी बनाया? यहाँ मेरे दिव्य बाणों से युद्ध करने का साहस किसका है? उस व्यक्ति के बल और शस्त्रों के बारे में बताओ, मैं वहाँ शक्तिशाली दूत भेजूँगा।
भीष्मः—सूत ! कथय कथय ।
३.३
भग्नापयानेष्वनभिज्ञदोष-
स्तारुण्यभावेन विलम्बमानः ।
केनैष हस्तिग्रहणोद्यतेन
यूथे प्रयाते कलभो गृहीतः ॥
Summary AI Unaware of the danger in retreating after a rout and lingering due to his youthful spirit, by whom was this young elephant-like Abhimanyu captured while the herd had departed, as if by one intent on catching elephants?
सारांश AI जब पूरी सेना भाग रही थी, तब अपनी युवावस्था के कारण रुक जाने वाले और युद्ध से भागने के दोषों से अनभिज्ञ इस बालक रूपी गज-शावक को किस शिकारी ने पकड़ लिया?
(ततः प्रविशति दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्च)
दुर्योधनः—सूत ! कथय कथय । केनापनीतोऽभिमन्युः । अहमेवैनं मोक्षयामि । कुतः,
३.४
मम हि पितृभिरस्य प्रस्तुतो ज्ञातिभेद-
स्तदिह मयि तु दोषो वक्तृभिः पातनीयः ।
अथ च मम स पुत्रः पाण्डवानां तु पश्चात्
सति च कुलविरोधे नापराध्यन्ति बालाः ॥
Summary AI This rift among kinsmen was initiated by my ancestors; hence, the blame should be cast upon me by the speakers. Moreover, he is my son first, and only then of the Pāṇḍavas. In a family feud, children are not at fault.
सारांश AI मेरे पूर्वजों ने ही इस पारिवारिक भेदभाव की नींव रखी थी, इसलिए इसका दोष मुझ पर ही आना चाहिए। वह पहले मेरा पुत्र है, पांडवों का बाद में; कुल के आपसी विरोध में बालकों का कोई अपराध नहीं होता।
कर्णः—अतिस्निग्धमनुरूपं चाभिहितं भवता । गान्धारीमातः !
३.५
मा तावत् स्वजनभयात्तु बालभावाद्
व्यापन्नः समरमुखे तव प्रियार्थम् ।
अस्माभिर्न च परिरक्षितोऽभिमन्यु-
र्गृह्यन्तां धनुरपनीय वल्कलानि ॥
Summary AI Let him not have perished in the heat of battle for your sake out of youthful spirit or fear of his own kin. Since we failed to protect Abhimanyu, let us cast aside our bows and take up bark garments.
सारांश AI कहीं ऐसा न हो कि अपने परिजनों के भय या बालकपन के कारण अभिमन्यु युद्ध में मारा जाए। यदि हम उसकी रक्षा नहीं कर सकते, तो हमें धनुष त्याग कर वल्कल वस्त्र धारण कर लेने चाहिए।
शकुनिः—बहुनाथः खलु सौभद्रः । मुक्त एवेति सम्प्रधार्यताम् । कुतः,
३.६
मुञ्चेदर्जुनपुत्र इत्यवगतो राजा विराटः स्वयं
स्मृत्वा चाद्य रणाजिरादपगतं मुञ्चेत् स दामोदरम् ।
क्रोधोद्धूतहलात् प्रलम्बमथनाद् भीतेन मुच्येत वा
भीमस्त्वेनमिहानयेद् बलमहान् हत्वा रिपूनूर्जितान् ॥
Summary AI King Virāṭa might release him knowing he is Arjuna’s son, or release Dāmodara remembering his flight from the battlefield. He might be freed out of fear of him who wields the plow in anger and slew Pralamba. But the mighty Bhīma would bring him here only after slaying powerful enemies.
सारांश AI राजा विराट अर्जुन का पुत्र समझकर या कृष्ण युद्ध की याद कर उसे छोड़ सकते हैं। बलराम के भय से भी वह मुक्त हो सकता है, किंतु बलशाली भीम तो शत्रुओं का संहार करके ही उसे यहाँ लाएंगे।
द्रोणः—सूत ! कथय कथय । कथमिदानीं गृहीतः ।
३.७
पर्यस्तोऽस्य रथो हया नु चपलाश्चक्राक्षमा मेदिनी
तूणी क्षीणशरे त्वमस्य विगुणो ज्याच्छेदवन्ध्यं धनुः ।
एता दैवकृता भवन्ति रथिनां युद्धाश्रया व्यापदो
बाणैरप्यवकृष्यते खलु परैः स्वाधानशिक्षस्तु सः ॥
Summary AI His chariot overturned, horses flickered, the earth was unsuitable for wheels, his quivers exhausted, you were unfavorable, and his bow useless due to a snapped string. Such battle-related disasters are divinely ordained for chariot-warriors. Even a well-trained warrior can be dragged down by enemy arrows.
सारांश AI रथ का पलटना, घोड़ों की चंचलता, ऊबड़-खाबड़ भूमि, खाली तरकश और टूटी प्रत्यंचा—ये योद्धाओं के साथ होने वाली दैवीय विपत्तियाँ हैं। ऐसे में कुशल योद्धा को भी शत्रु खींच ले जाते हैं।
सूतः—आयुष्मन् ! परुषमयो धनुर्वेदः । किमायुष्मता न ज्ञायते ।
३.८
न चापि दोषा भवताभिभाषिताः
स चापि बाणौघमयो महारथः ।
अलातचक्रप्रतिमस्तु मे रथो
गृहीत एवापतता पदातिना ॥
Summary AI The faults you mentioned were not present; he was indeed a great warrior filled with a flood of arrows. My chariot, moving like a whirling firebrand, was simply seized by a foot-soldier who rushed upon me.
सारांश AI आपने जो कमियाँ बताईं वे मुझमें नहीं थीं, मैं बाणों से सुसज्जित महारथी ही था। किंतु मेरा रथ, जो आग के पहिए की तरह घूम रहा था, अचानक एक पैदल सैनिक द्वारा पकड़ लिया गया।
सर्वे—कथं पदातिनेति ।
द्रोणः—अथ कीदृशः स पदातिः ।
सूतः—किमभिधास्यामि रूपं वा पराक्रमं वा ।
भीष्मः—रूपेण स्त्रियः कथ्यन्ते । पराक्रमेण तु पुरुषाः । तत् पराक्रमोऽस्याभिधीयताम् ।
सूतः—आयुष्मन् !
३.९
किमर्थं स्तूयते कोऽपि भवता गर्विताक्षरैः ।
कथ्यतां नास्ति मे त्रासो यद्येष पवनो जवे ॥
Summary AI Why do you praise someone with such boastful words? Tell me his name; even if he is as swift as the wind, I have no fear.
सारांश AI आप गर्व भरे शब्दों से किसकी प्रशंसा कर रहे हैं? मुझे सच बताइए, यदि वह वायु के समान तीव्रगामी भी है, तो भी मुझे कोई भय नहीं है।
सूतः—श्रोतुमर्हति महाराजः । तेन खलु,
३.१०
लङ्घयित्वा जवेनाश्वान् न्यस्त आपस्करे करः ।
प्रसारितहयग्रीवो निष्कम्पश्च रथः स्थितः ॥
Summary AI Having leaped over the horses with speed, he placed his hand on the chariot's axle-pin. The chariot came to a standstill, with the horses' necks extended and without a tremor.
सारांश AI उसने वेग से घोड़ों को लांघकर रथ के धुरे पर हाथ रख दिया, जिससे घोड़ों की गर्दनें खिंच गईं और चलता हुआ रथ पूरी तरह स्थिर हो गया।
भीष्मः—तेन हि न्यस्यन्तामायुधानि ।
सर्वे—किमर्थम् ।
३.११
हृतप्रवेगो यदि वा न वा रथो
वृकोदरस्याङ्कगतः स चिन्त्यताम् ।
पुरा हि तेन द्रुपदात्मजां हरन्
पदातिनैवावजितो जयद्रथः ॥
Summary AI Whether the chariot's speed was checked or not, consider that he has fallen into the hands of Vṛkodara. Formerly, while abducting the daughter of Drupada, Jayadratha was defeated by him acting only as a foot-soldier.
सारांश AI रथ का वेग रुका या नहीं, यह विचारणीय नहीं है; बस यह देखिए कि वह भीम की पकड़ में है। पहले भी भीम ने पैदल ही द्रौपदी का अपहरण करने वाले जयद्रथ को पराजित किया था।
द्रोणः—सम्यगाह गाङ्गेयः । बाल्योपदेशात्प्रभृत्यहं तस्य जवमवगच्छामि । इष्वस्त्रशालायां हि,
३.१२
कर्णायते तेन शरे विमुक्ते
विकम्पितं तस्य शिरो मयोक्तम् ।
गत्वा तदा तेन च बाणतुल्य-
मप्राप्तलक्षः स शरो गृहीतः ॥
Summary AI When he released an arrow drawn to his ear, I remarked that his head shook. Then, moving as fast as an arrow himself, he caught that arrow before it could reach its target.
सारांश AI जब उसने कान तक खींचकर बाण छोड़ा, तो मैंने सिर हिलाकर प्रशंसा की। तब उसने लक्ष्य तक पहुँचने से पहले ही उस बाण को किसी दूसरे बाण की तरह हवा में ही पकड़ लिया।
शकुनिः—अहो हास्यमभिधानम् । भोः पृच्छामि तावद् भवन्तम् ।
३.१३
नास्त्यन्यो बलवांल्लोके सर्वमिष्टेषु कथ्यते ।
जगद्व्याप्तान् भवन्तः किं सर्वे पश्यन्ति पाण्डवान् ॥
Summary AI There is no other strong man in the world; everything is said according to your preferences. Do you all see the Pāṇḍavas pervading the entire world?
सारांश AI क्या इस संसार में कोई और बलवान नहीं है? सब कुछ केवल चहेतों के बारे में ही कहा जा रहा है। क्या आप सभी को पूरा जगत केवल पांडवों से ही व्याप्त दिखाई देता है?
भीष्मः—गान्धारराज ! सर्वमनुमानात् कथ्यते ।
३.१४
वयं व्यपाश्रित्य रणं प्रयामः
शस्त्राणि चापानि रथाधिरूढाः ।
द्वावेव दोर्भ्यां समरे प्रयातौ
हलायुधश्चैव वृकोदरश्च ॥
Summary AI We go to battle mounted on chariots, relying on weapons and bows. In war, only two go forth with just their arms: Halāyudha and Vṛkodara.
सारांश AI हम तो रथों पर सवार होकर शस्त्रों और धनुषों के साथ युद्ध करते हैं, परंतु युद्ध भूमि में केवल दो ही ऐसे योद्धा हैं जो अपनी भुजाओं के बल पर लड़ते हैं: बलराम और भीम।
३.१५
एकेनैव वयं भग्नाः सहसा साहसप्रियाः ।
उत्तरं च तमस्येके कथयिष्यन्ति फल्गुनम् ॥
Summary AI We, who love daring deeds, were suddenly routed by just one man. And some will say that he is the answer to this, namely Phalguna.
सारांश AI साहस प्रिय होने के बावजूद हम सबको एक ही व्यक्ति ने अचानक परास्त कर दिया। अब कुछ लोग इसे राजकुमार उत्तर की वीरता कहेंगे, जबकि वास्तव में वह अर्जुन ही है।
द्रोणः—भो गान्धारराज ! अत्रापि तावद् भवतः सन्देहः ।
३.१६
किमुत्तरेणापि रणे विकृष्यते
निसृष्टशुष्काशनिगर्जितं धनुः ।
किमुत्तरस्यापि शरैर्हृतातपः
कृतो मुहूर्तास्तमितो दिवाकरः ॥
Summary AI Is a bow, sounding like a released dry thunderbolt, being drawn by Uttara in battle? Has the sun been made to set for a moment, its heat stolen by the arrows of Uttara?
सारांश AI क्या रणभूमि में उत्तर ने ऐसा धनुष खींचा है जिसकी टंकार कड़कती बिजली जैसी है? क्या उत्तर के बाणों ने सूर्य को ढककर दिन में ही क्षण भर के लिए अंधकार कर दिया है?
भीष्मः—गान्धारीमातः ! विस्पष्टं खलु कथ्यते । ननु जानीते भवान् ।
३.१७
बाणपुङ्खाक्षरैर्वाक्यैर्ज्याजिह्वापरिवर्तिभिः ।
विकृष्टं खलु पार्थेन न च श्रोत्रं प्रयच्छति ॥
Summary AI Indeed, the bow drawn by Pārtha speaks with words in the form of letters on arrow-shafts, moving on the tongue of the bowstring, yet it lends no ear to listen.
सारांश AI अर्जुन ने बाणों के पंखों पर लिखे अक्षरों और प्रत्यंचा रूपी जिह्वा के माध्यम से अपनी बात कही है, किंतु कोई भी उस ओर ध्यान नहीं दे रहा है।
(प्रविश्य)
सूतः—जयत्वायुष्मान् । शान्तिकर्मानुष्ठीयताम् ।
भीष्मः—किमर्थम् ।
३.१८
उचितं ते पुरा कर्तुं ध्वजे बाणप्रधर्षिते ।
अयं हि बाणः कस्यापि पुङ्खे नामाभिधीयते ॥
Summary AI It was appropriate for you to act earlier when the banner was struck by an arrow. For this arrow bears someone's name inscribed upon its shaft.
सारांश AI जब ध्वज बाणों से बिंध रहा था, तभी आपको सावधान हो जाना चाहिए था। देखिए, इस बाण के पिछले भाग (पुंख) पर किसी का नाम लिखा हुआ है।
भीष्मः—आनय ।
(सूत उपनयति)
भीष्मः—(गृहीत्वा निरीक्ष्य) वत्स ! गान्धारराज ! जराशिथिलं मे चक्षुः । वाच्यतामयं शरः ।
शकुनिः—(गृहीत्वानुवाच्य) अर्जुनस्य ।
(इति क्षिपति । द्रोणस्य पादयोः पतति)
द्रोणः—(शरं गृहीत्वा) एह्येहि वत्स !
३.१९
एष शिष्येण मे क्षिप्तो गाङ्गेयं वन्दितुं शरः ।
पादयोः पतितो भूमौ मां क्रमेणाभिवन्दितुम् ॥
Summary AI This arrow was shot by my disciple to salute Gāṅgeya. Having fallen on the ground at my feet, it is meant to salute me in proper order.
सारांश AI मेरे शिष्य अर्जुन ने यह बाण पहले भीष्म के चरणों की वंदना करने के लिए और फिर क्रमशः मेरे चरणों में प्रणाम करने के लिए भूमि पर छोड़ा है।
शकुनिः—मा तावद् भोः ! शरप्रत्यय इदानीं श्रद्धातव्यम् ।
३.२०
यौधः स्यादर्जुनो नाम तेनायं चोज्झितः शरः ।
लिखितं चोत्तरेणापि प्रकाशमुपनीयताम् ॥
Summary AI There must be a warrior named Arjuna; by him this arrow was released. Let that which is written on the shaft also be brought to light by Uttara.
सारांश AI अर्जुन नाम के महान योद्धा ने ही यह बाण चलाया है। राजकुमार उत्तर ने इस पर जो संदेश लिखा है, उसे सबके सामने स्पष्ट रूप से लाया जाए।
३.२१
तेषां राज्यप्रदानार्थमनृतं कथ्यते यदि ।
राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि यावद् दृष्टे युधिष्ठिरे ॥
Summary AI If a lie is being told for the sake of granting them the kingdom, I shall provide half of the kingdom as soon as Yudhiṣṭhira is seen.
सारांश AI यदि उन्हें राज्य देने के लिए झूठ बोला जा रहा है, तो युधिष्ठिर के दिखाई देते ही मैं उन्हें आधा राज्य दे दूँगा।
(प्रविश्य)
भटः—जयतु महाराजः । विराटनगराद् दूतः प्राप्तः ।
दुर्योधनः—प्रवेश्यताम् ।
भटः—यदाज्ञापयति महाराजः ।
(निष्क्रान्तः)
(ततः प्रविशत्युत्तरः)
३.२२
अध्वानमल्पमतिमुक्तजवैस्तुरङ्गै-
रागच्छता पथि रथेन विलम्बितं मे ।
कौन्तेयबाणनिहतैर्द्विरदैः समन्ताद्
दुःखेन यान्ति तुरगा विषमा हि भूमिः ॥
Summary AI My chariot, though drawn by horses of unrestrained speed, was delayed on the path despite the short distance. The ground has become uneven everywhere due to elephants slain by the arrows of the son of Kuntī; hence the horses proceed with difficulty.
सारांश AI तेज गति वाले घोड़ों के रथ से आते हुए मुझे मार्ग में विलंब हुआ, क्योंकि अर्जुन के बाणों से मारे गए हाथियों के शवों से भूमि विषम हो गई है और घोड़े कठिनाई से चल पा रहे हैं।
उत्तरः—(प्रविश्य कृताञ्जलिः) भो भो ! आचार्यपितामहपुरोगं सर्वराजमण्डलमभिवादये ।
सर्वे—आयुष्मान् भव ।
द्रोणः—किमाह तत्रभवान् विराटेश्वरः ।
उत्तरः—नाहं तत्रभवता प्रेषितः ।
द्रोणः—अथ केन त्वं प्रेषितः ।
उत्तरः—तत्रभवता युधिष्ठिरेण ।
द्रोणः—किमाह धर्मराजः ।
उत्तरः—श्रूयताम्,
३.२३
उत्तरा मे स्नुषा लब्धा प्रतीक्षे राजमण्डलम् ।
तत्रैव किमिहैवास्तु विवाहः क्व प्रवर्तताम् ॥
Summary AI Uttarā has been obtained as my daughter-in-law, and I await the assembly of kings. Should the wedding take place there or right here? Where should it be conducted?
सारांश AI मैंने उत्तरा को अपनी पुत्रवधू के रूप में स्वीकार कर लिया है और मैं राजाओं के समूह की प्रतीक्षा कर रहा हूँ। विवाह वहीं हो या यहीं, इसे कहाँ संपन्न किया जाए?
शकुनिः—तत्रैव तत्रैव ।
३.२४
इत्यर्थं वयमानीताः पञ्चरात्रोऽपि वर्तते ।
धर्मेणावर्जिता भिक्षा धर्मेणैव प्रदीयताम् ॥
Summary AI We have been brought for this purpose, and the period of five nights is also underway. Let the alms earned through dharma be given away through dharma alone.
सारांश AI हमें इसी कार्य के लिए लाया गया है और पाँच रातों की अवधि भी चल रही है। धर्मपूर्वक माँगी गई यह भिक्षा धर्म के अनुसार ही प्रदान की जानी चाहिए।
३.२५
बाढं दत्तं मया राज्यं पाण्डवेभ्यो यथापुरम् ।
मृतेऽपि हि नराः सर्वे सत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥
Summary AI Indeed, the kingdom has been granted by me to the Pāṇḍavas as it was before. For all men, even when deceased, endure if they remain established in truth.
सारांश AI मैंने पाण्डवों को उनका राज्य पहले की तरह ही दे दिया है। मरने के बाद भी जो मनुष्य सत्य पर अडिग रहते हैं, उनका सत्य जीवित रहता है।
३.२६
हन्त सर्वे प्रसन्नाः स्मः प्रवृद्धकुलसंग्रहाः ।
इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
Summary AI Rejoice! We are all pleased, having expanded the gathering of our kinsmen. May our lion-like king rule over this entire earth.
सारांश AI अहो! हम सभी प्रसन्न हैं क्योंकि हमारे कुल का मेल हो गया है। राजाओं में सिंह के समान यह श्रेष्ठ शासक हमारी इस संपूर्ण पृथ्वी पर शासन करें।
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
इति तृतीयोऽङ्कः ।
अवसितं पञ्चरात्रम् ।
॥ इति तृतीयोऽङ्कः ॥
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.