यामेवाहुर्निशिचरकुलोन्मूलने मूलहेतुं
यस्याश्चित्तं प्रकृतिकुटिलं गात्रमित्रं बभूव ।
अम्भोजिन्याः शिशिरसरसं कासरीवाच्छमम्भः
कैकेय्याः सा हृदयमदयं मन्थरा निर्ममन्थ ॥
यामेवाहुर्निशिचरकुलोन्मूलने मूलहेतुं
यस्याश्चित्तं प्रकृतिकुटिलं गात्रमित्रं बभूव ।
अम्भोजिन्याः शिशिरसरसं कासरीवाच्छमम्भः
कैकेय्याः सा हृदयमदयं मन्थरा निर्ममन्थ ॥
यस्याश्चित्तं प्रकृतिकुटिलं गात्रमित्रं बभूव ।
अम्भोजिन्याः शिशिरसरसं कासरीवाच्छमम्भः
कैकेय्याः सा हृदयमदयं मन्थरा निर्ममन्थ ॥
अन्वयः
AI
(जनाः) याम् एव निशिचर-कुल-उन्मूलने मूल-हेतुम् आहुः, यस्याः प्रकृति-कुटिलं चित्तं गात्र-मित्रं बभूव, सा मन्थरा अम्भोजिन्याः शिशिर-सरसं अच्छम् अम्भः कासरी इव कैकेय्याः अ-दयं हृदयम् निर्ममन्थ ।
Summary
AI
Mantharā—whom people call the root cause for the uprooting of the demon race and whose mind was as naturally crooked as her body—pitilessly churned the heart of Kaikeyī, just as a female buffalo muddies the clear, cool water of a lotus pond.
सारांश
AI
राक्षसों के विनाश का मूल कारण बनी और कुटिल शरीर वाली मन्थरा ने कैकेयी के हृदय को उसी प्रकार मथ डाला, जैसे कोई भैंस कमलिनी से युक्त निर्मल जल को गंदा कर देती है।
पदच्छेदः
AI
| याम् | यद् (२.१) | whom |
| एव | एव | indeed |
| आहुः | आहुः (√अह् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | they call |
| निशिचरकुलोन्मूलने | निशिचर–कुल–उन्मूलन (७.१) | in the uprooting of the demon race |
| मूलहेतुं | मूल–हेतु (२.१) | the root cause |
| यस्याः | यद् (६.१) | whose |
| चित्तं | चित्त (१.१) | mind |
| प्रकृतिकुटिलं | प्रकृति–कुटिल (१.१) | naturally crooked |
| गात्रमित्रं | गात्र–मित्र (१.१) | a friend of her body |
| बभूव | बभूव (√भू कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | was |
| अम्भोजिन्याः | अम्भोजिनी (६.१) | of a lotus pond |
| शिशिरसरसं | शिशिर–सरस (२.१) | cool and fresh |
| कासरी | कासरी (१.१) | a female buffalo |
| इव | इव | like |
| अच्छम् | अच्छ (२.१) | clear |
| अम्भः | अम्भस् (२.१) | water |
| कैकेय्याः | कैकेयी (६.१) | of Kaikeyī |
| सा | तद् (१.१) | she |
| हृदयम् | हृदय (२.१) | the heart |
| अदयम् | अदयम् | pitilessly |
| मन्थरा | मन्थरा (१.१) | Mantharā |
| निर्ममन्थ | निर्ममन्थ (निर्√मन्थ् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | churned |
छन्दः
मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| या | मे | वा | हु | र्नि | शि | च | र | कु | लो | न्मू | ल | ने | मू | ल | हे | तुं |
| य | स्या | श्चि | त्तं | प्र | कृ | ति | कु | टि | लं | गा | त्र | मि | त्रं | ब | भू | व |
| अ | म्भो | जि | न्याः | शि | शि | र | स | र | सं | का | स | री | वा | च्छ | म | म्भः |
| कै | के | य्याः | सा | हृ | द | य | म | द | यं | म | न्थ | रा | नि | र्म | म | न्थ |
| म | भ | न | त | त | ग | ग | ||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.