अपिवदियममन्त्रे कालयोगान्नरेन्द्रे
वरयुगरसनाभ्यां प्राणवायुं तदीयम् ।
अपनगरममुष्या वर्तनं युक्तरूपं
पितृवनवसुमत्याम क्वापि वल्मीकवत्याम् ॥

अन्वयः AI इयम् काल-योगात् अ-मन्त्रे नरेन्द्रे वर-युग-रसनाभ्याम् तदीयम् प्राण-वायुम् अपिवत् । अमुष्याः (मन्थरायाः) वर्तनम् अ-नगरम् पितृ-वन-वसु-मत्याम् क्वापि वल्मीक-वत्याम् युक्त-रूपम् (भवेत्) ।

Summary AI He cursed Mantharā, stating she drank the King's life-breath with the tongues of her boons while he lacked counsel. He deemed her fit only to live in a termite-infested cemetery outside the city.

सारांश AI कैकेयी ने वरदान रूपी जिह्वा से राजा के प्राण हर लिए हैं; इसका स्थान राजमहल नहीं बल्कि निर्जन वन की बाम्बी होना चाहिए।

पदच्छेदः AI

अपिबत्	अपिबत् (√पा कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	drank
इयम्	इदम् (१.१)	this one (Manthara)
अमन्त्रे	अ–मन्त्र (७.१)	when he was without counsel
कालयोगात्	काल–योग (५.१)	due to the influence of time
नरेन्द्रे	नर–इन्द्र (७.१)	the king
वरयुगरसनाभ्याम्	वर–युग–रसना (३.२)	with the two tongues of the pair of boons
प्राणवायुम्	प्राण–वायु (२.१)	the life-breath
तदीयम्	तदीय (२.१)	his
अपनगरम्	अप–नगर	outside the city
अमुष्याः	अदस् (६.१)	her
वर्तनम्	वर्तन (√वृत्+ल्युट्, १.१)	dwelling
युक्तरूपम्	युक्त (√युज्+क्त)–रूप (१.१)	is befitting
पितृवनवसुमत्याम्	पितृ–वन–वसुमती (७.१)	in the land of the cremation ground
क्व	क्व	somewhere
अपि	अपि	even
वल्मीकवत्याम्	वल्मीकवत् (७.१)	infested with termite hills

छन्दः मालिनी [१५: ननमयय]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६
अ	पि	व	दि	य	म	म	न्त्रे	का	ल	यो	गा	न्न	रे	न्द्रे
व	र	यु	ग	र	स	ना	भ्यां	प्रा	ण	वा	युं	त	दी	यम्
अ	प	न	ग	र	म	मु	ष्या	व	र्त	नं	यु	क्त	रू	पं
पि	तृ	व	न	व	सु	म	त्या	म	क्वा	पि	व	ल्मी	क	व	त्याम्
न			न			म			य			य

Other texts to read

कथासरित्सागरः सोमदेवः

कादम्बरीसंग्रहः कृष्णमाचार्यः

About

Resources

Connect