दृष्ट्वा राममनेकजन्मरचितैर्दृश्यं शुभैः कर्मभिः
श्रुत्वामातृवरद्वयादुपगतां वृत्तिं च वैखानसीम् ।
अत्युज्जृम्भितहर्षशोकजनितैर्वाष्पैर्निषादाधिपः
शीताशीतगुणान्वितैरविरलैः सम्पक्तवक्त्रोऽभवत् ॥
दृष्ट्वा राममनेकजन्मरचितैर्दृश्यं शुभैः कर्मभिः
श्रुत्वामातृवरद्वयादुपगतां वृत्तिं च वैखानसीम् ।
अत्युज्जृम्भितहर्षशोकजनितैर्वाष्पैर्निषादाधिपः
शीताशीतगुणान्वितैरविरलैः सम्पक्तवक्त्रोऽभवत् ॥
श्रुत्वामातृवरद्वयादुपगतां वृत्तिं च वैखानसीम् ।
अत्युज्जृम्भितहर्षशोकजनितैर्वाष्पैर्निषादाधिपः
शीताशीतगुणान्वितैरविरलैः सम्पक्तवक्त्रोऽभवत् ॥
अन्वयः
AI
अनेक-जन्म-रचितैः शुभैः कर्मभिः दृश्यं रामम् दृष्ट्वा, मातृ-वर-द्वयात् उपगतां वैखानसीं वृत्तिं च श्रुत्वा, निषादाधिपः अत्युज्जृम्भित-हर्ष-शोक-जनितैः शीताशीत-गुणान्वितैः अविरलैः वाष्पैः सम्पक्त-वक्त्रः अभवत्।
Summary
AI
Beholding Rāma, whose sight is earned through the merits of many births, and hearing of his ascetic life caused by the two boons of his stepmother, the Niṣāda king Guha had his face drenched in a mixture of cold and hot tears arising from intense joy and sorrow.
सारांश
AI
पुण्यों से प्राप्त श्री राम के दर्शन कर और उनके मुनि-वेष के बारे में सुनकर निषादराज गुह हर्ष और शोक के मिश्रित अश्रुओं से व्याकुल हो गए।
पदच्छेदः
AI
| दृष्ट्वा | दृष्ट्वा (√दृश्+क्त्वा) | having seen |
| रामम् | राम (२.१) | Rama |
| अनेकजन्मरचितैः | अनेक–जन्मन्–रचित (√रच+क्त, ३.३) | by those created in many births |
| दृश्यम् | दृश्य (√दृश्+ण्यत्), २.१ | who is to be seen |
| शुभैः | शुभ (३.३) | by auspicious |
| कर्मभिः | कर्मन् (३.३) | by actions |
| श्रुत्वा | श्रुत्वा (√श्रु+क्त्वा) | having heard |
| मातृवरद्वयात् | मातृ–वर–द्वय (५.१) | from the two boons of the mother |
| उपगताम् | उपगत (उप√गम्+क्त, २.१) | which had come about |
| वृत्तिम् | वृत्ति (२.१) | the state |
| च | च | and |
| वैखानसीम् | वैखानस (२.१) | ascetic |
| अत्युज्जृम्भितहर्षशोकजनितैः | उज्जुम्भित (अति+उद्√जृम्भ्+क्त)–हर्ष–शोक–जनित (√जन्+क्त), ३.३ | by those produced from extremely heightened joy and sorrow |
| वाष्पैः | वाष्प (३.३) | by tears |
| निषादाधिपः | निषाद–अधिप (१.१) | the king of Nishadas |
| शीताशीतगुणान्वितैः | शीत–अशीत–गुण–अन्वित (अनु√इ+क्त, ३.३) | endowed with qualities of cold and hot |
| अविरलैः | अविरल (३.३) | by incessant |
| सम्पक्तवक्त्रः | सम्पक्त (सम्√पृच्+क्त)–वक्त्र (१.१) | he whose face was drenched |
| अभवत् | अभवत् (√भू कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | became |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| दृ | ष्ट्वा | रा | म | म | ने | क | ज | न्म | र | चि | तै | र्दृ | श्यं | शु | भैः | क | र्म | भिः |
| श्रु | त्वा | मा | तृ | व | र | द्व | या | दु | प | ग | तां | वृ | त्तिं | च | वै | खा | न | सीम् |
| अ | त्यु | ज्जृ | म्भि | त | ह | र्ष | शो | क | ज | नि | तै | र्वा | ष्पै | र्नि | षा | दा | धि | पः |
| शी | ता | शी | त | गु | णा | न्वि | तै | र | वि | र | लैः | स | म्प | क्त | व | क्त्रो | ऽभ | वत् |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.