माभूत्त्वत्पदपद्मयोररुणिमा कान्तारसञ्चारतः
पाणौपालिमा मनाक्प्रसरतु ज्याकर्णादेव मे
कैकेयीपरीभूततातवचने नम्रोभवान्मा स्म
भूत्किञ्चिन्मामकमार्य शौर्यजलधे नम्रं धनुर्वर्तत्-
आम्
माभूत्त्वत्पदपद्मयोररुणिमा कान्तारसञ्चारतः
पाणौपालिमा मनाक्प्रसरतु ज्याकर्णादेव मे
कैकेयीपरीभूततातवचने नम्रोभवान्मा स्म
भूत्किञ्चिन्मामकमार्य शौर्यजलधे नम्रं धनुर्वर्तत्-
आम्
पाणौपालिमा मनाक्प्रसरतु ज्याकर्णादेव मे
कैकेयीपरीभूततातवचने नम्रोभवान्मा स्म
भूत्किञ्चिन्मामकमार्य शौर्यजलधे नम्रं धनुर्वर्तत्-
आम्
अन्वयः
AI
(हे) शौर्य-जलधे आर्य! कान्तार-सञ्चारतः त्वत्-पद-पद्मयोः अरुणिमा मा भूत्, मे पाणौ पालिमा ज्या-कर्णात् एव मनाक् प्रसरतु; कैकेयी-परीभूत-तात-वचने (त्वम्) नम्रः मा स्म भूः, मामकम् किञ्चित् नम्रम् धनुः वर्तताम्।
Summary
AI
O noble ocean of valor! Let not your lotus feet redden from walking in the forest; let my palm redden slightly from pulling the bowstring. Do not be bowed by our father's words insulted by Kaikeyī; let my bow be slightly bowed instead.
सारांश
AI
लक्ष्मण ने कहा- हे आर्य! वन-गमन से आपके चरण लाल न हों, बल्कि प्रत्यंचा खींचने से मेरे हाथ घिस जाएँ। पिता के वचन कैकेयी से परास्त न हों, बस मेरा धनुष झुका रहे।
पदच्छेदः
AI
| शौर्य-जलधे | शौर्य–जलधि (८.१) | O ocean of valor |
| आर्य | आर्य (८.१) | O noble one |
| कान्तार-सञ्चारतः | कान्तार–सञ्चार (५.१) | from wandering in the forest |
| त्वत्-पद-पद्मयोः | युष्मद्–पद–पद्म (६.२) | of your lotus feet |
| अरुणिमा | अरुणिमन् (१.१) | the redness |
| मा | मा | not |
| भूत् | भूत् (√भू कर्तरि लुङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | let there be |
| मे | अस्मद् (६.१) | my |
| पाणौ | पाणि (७.१) | on the palm |
| पालिमा | पालिमन् (१.१) | redness |
| ज्या-कर्णात् | ज्या–कर्ण (५.१) | from pulling the bowstring |
| एव | एव | only |
| मनाक् | मनाक् | slightly |
| प्रसरतु | प्रसरतु (प्र√सृ कर्तरि लोट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | let it spread |
| कैकेयी-परीभूत-तात-वचने | कैकेयी–परीभूत (परि√भू+क्त)–तात–वचन (७.१) | by the words of our father insulted by Kaikeyi |
| नम्रः | नम्र (१.१) | bowed |
| मा | मा | do not |
| स्म | स्म | (past tense marker with मा) |
| भूः | भूः (√भू कर्तरि लुङ् (परस्मै.) म.पु. एक.) | be |
| मामकम् | मामक (१.१) | my |
| किञ्चित् | किञ्चित् | slightly |
| नम्रम् | नम्र (१.१) | bowed |
| धनुः | धनुस् (१.१) | bow |
| वर्तताम् | वर्तताम् (√वृत् कर्तरि लोट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | let it be |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| मा | भू | त्त्व | त्प | द | प | द्म | यो | र | रु | णि | मा | का | न्ता | र | स | ञ्चा | र | तः |
| पा | णौ | पा | लि | मा | म | ना | क्प्र | स | र | तु | ज्या | क | र्णा | दे | व | मे | ||
| कै | के | यी | प | री | भू | त | ता | त | व | च | ने | न | म्रो | भ | वा | न्मा | स्म | भू |
| त्कि | ञ्चि | न्मा | म | क | मा | र्य | शौ | र्य | ज | ल | धे | न | म्रं | ध | नु | र्व | र्त | ताम् |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.